Erqosaı Ábilev: Jasaǵan ár buıymym ulttyq ónerge qosqan úlesim dep bilemin

1516

Qazaqtyń zergerlik óneri — tamyryn tereńnen alatyn dástúrli mádenıettiń kórikti jáne kórnekti bir salasy. Zerger bolý — kıeli de qasıetti óner. Oǵan eń aldymen tabıǵattan daryǵan týma talant kerek. Ekinshiden, ol — atadan balaǵa nemese ustazdan shákirtke aýysyp otyratyn, halyqtyń dástúrli dúnıetanymymen, tarıhı bolmys-bitimimen, salt-dástúrimen baıyp otyratyn qasterli kásip. Aqtóbelik qolóner sheberi, zerger Erqosaı Ábilevtiń osy salada eńbek etip júrgenine kóp jyl boldy. Qyzyqty da, qıyn salany meńgerip,  ulttyq ónerimizdi nasıhattap júrgen zergermen áńgimelesken edik. Álqıssa...

— Aǵa, qolónermen, zergerlik ónermen qaı kezden bastap aınalysasyz? Bul qasıet sizge kimnen daryǵan? 

— Men Aqtóbe oblysynyń Mártók aýdany Jańatań aýylynda týǵanmyn. Bul salaǵa elimiz egemendik alǵannan keıin bet burdym. Negizi eńbek jolymdy Mártóktegi aýdandyq sheberhanada bastadym. Odan keıin biraz jyl Aqtóbe ferroqorytpa zaýytynda sýretshi bolyp eńbek ettim. Kishkentaıymnan ónerge, ádebıetke jaqyn bolyp óstim. Meniń  boıymdaǵy asyl qasıetterdiń bári ákemnen darydy desem bolady. Ol kisi sondaı eńbekqor, sheber edi. O basta men bul salaǵa ózimniń áýesqoılyǵymnyń arqasynda keldim. Sol áýesqoılyǵym búginde meni kásibı deńgeıge kóterip otyr. Bul da ákeden balaǵa qalǵan mura, óner dep bilemin.

Meniń jasaǵan buıymdarym týraly aıtsaq,  eń alǵashqy jasaǵan buıymym — dombyra. Odan keıin qobyzdyń túr-túrin, atap aıtsaq, mýzeılik qobyz, qyl qobyz, prıma qobyz, sherter, qarý-jaraq túrlerin, sondaı-aq daýylpaz, dabyl, kontrabas sııaqty mýzykalyq aspaptar, at ábzelderi men súıek sapty qamshy, qylysh jasadym. Al  sońǵy 2-3 jylda zergerlikke bet buryp, kúmisten ártúrli áshekeı buıymdar jasap júrmin. Onyń ishinde er adamdarǵa arnalǵan baldaq saqına, áıelderge arnalǵan alqa, syrǵa, júzikter bar.

Men zergerlik buıymdar jasaǵanda olardyń oıý-órnekterine erekshe nazar aýdaramyn. Er adamdardyń nemese áıelderdiń ábzelderinde oıý-órnek ár túrli bolady. Sebebi ár oıý, ár órnektiń óz orny, óz máni bar. Jalpy áshekeı buıym bolsyn, qarý-jaraq, ulttyq aspap bolsyn, barlyǵyna óz qııalymnan oıý-órnek jasap, erekshe bezendirgendi durys kóremin. Osy tusta aıta ketý kerek, aldaǵy ýaqytta osyǵan deıin jasaǵan dúnıe, buıymdaryma qoldanyp, beınelegen oıý-órnekterimdi jınaqtap, úsh tomdyq albom-kitap shyǵarýdy josparlap júrmin. Árıne, ony jınaqtaýǵa biraz ýaqyt kerek.

— Eki jylda qansha áshekeı buıym jasadyńyz? Olardyń baǵasy qandaı? Tapsyrys kóp túse me? Kúmisti qaıdan alasyz?

— Zergerlik buıymdardy kúmisten quıyp, qaqtap, soǵyp, shekimelep, ústine nebir tamasha oıý-órnekter salyp, jasaımyn. Bir áshekeıdi jasaýǵa keminde eki-úsh kún ketedi. Bir aıda shamamen 10-15 buıym jasaımyn. Kóp jaǵdaıda basqa jumysqa, úıdiń sharýalaryna ýaqytym ketip, tańnan keshke deıin otyrýǵa múmkindik bola bermeıdi. Degenmen bar múmkindikti paıdalanyp, qazir biraz dúnıeler ázirlep jatyrmyn. Al baǵasyna kelsek, er adamdarǵa arnalǵan baldaq saqınalar 35-40 myń teńge tursa, áıelderdiń kúmis ábzelderiniń ortasha baǵasy — 15-25 myń teńge aralyǵynda. Kóbine tapsyryspen jasaımyn. Taza kúmisti tapsyrys berý arqyly aldyramyn.

                     

 

Osy tusta aıta ketý kerek, zergerlik sýretshilikti, dáldikti, ıkemdilik pen eptilikti qajet etedi. Halyq arasyndaǵy «Zergerdiń kózi ótkir, qoly usynaqty, oıy júırik» degen sóz tirkesi zergerlikti qurmetteýden týǵan. Sol sııaqty biz bir dúnıeni jasaý úshin qanshama mańdaı ter tógip, ýaqytymyzdy jumsaımyz. Bir tapsyrysty jasap shyǵarý úshin ony júz ólshep, órnegin salarda árbir detalǵa mán beremiz. Kóp adam bul ónerge qyzyǵýshylyq tanytqanymen, onyń beıneti kóp. Keıde sol beınettiń «quny» óz baǵasyn da ótemeı qalady. Degenmen óz basym ár buıymdy jasaǵanda erekshe yntamen, súıispenshilikpen jasaýǵa tyrysamyn. Sebebi munyń bári meniń ulttyq ónerge qosyp jatqan úlesim dep bilemin.

— Qazir elimizde zergerlik ónerge degen kózqaras qandaı? Qoldaý tanytyp, jumystaryńyzdy nasıhattaıtyndar bar ma? Jasaǵan buıymdaryńyzdy jarnamalaısyz ba?  

— Buryn halyq arasynda zergerlik ónerdi dáripteıtinder kóp bolatyn. Sońǵy kezde elimizde ulttyq qundylyqtardy nasıhattaý jaǵy tómendep ketti. Halyqtyq ónerdi dáriptemeıtin boldyq, aqsha ǵana ról «oınap» tur qazir. Odan bólek, pandemııaǵa baılanysty el ishinde ótetin birqatar konkýrstar men is-sharalar da keıinge shegerilýde. Máselen, jyl saıyn ótetin respýblıkalyq «Sheber» baıqaýy bıyl da ótpedi. Al  IýNESKO-nyń «Sapa belgisi» konkýrsy bıyl kúzge josparlanyp otyr. Onyń da naqty ótetini-ótpeıtini ázirge belgisiz. Biraq, biz, zergerler men qolóner sheberleri, konkýrsqa  óz jobalarymyzdy ázirlep jatyrmyz. Men osy konkýrsqa erekshe bir dúnıeni jasasam deımin. Qazir izdenis ústindemin. Negizi bul konkýrs eki jylda bir ret ótedi. Buǵan deıin 2012 jyly osy konkýrsqa qatysyp, arnaıy sertıfıkatty ıelendim. Al jalpy men ózimdi jarnamalamaımyn, jurt ózi estip, bilip, tapsyrys beredi.

Meniń oıymsha, qazir qoǵamda halyqtyq óner baǵalanbaǵanymen, bolashaq urpaq bizdiń qaldyryp jatqan bul muramyzdy dáriptep, baǵalaıdy dep oılaımyn. Biz, qazaq halqy, qashan da qolda bardyń qadirin bilmeımiz ǵoı. Sondyqtan biz sııaqty qolónerdi, zergerlik ónerdi nasıhattaýshylardyń eńbegi bosqa ketpeıdi. Meniń bir ókinetinim, qazir elimizde ulttyq qundylyqtardy ózgelerge emes, óz aramyzda ulyqtaý jaǵy kemip barady. Bul jerde bári  ıdeologııaǵa kelip tireledi. Osy jaǵy bizde aqsap tur.

Bylaı qaraǵanda, biz keńes zamanynda týyp, ósken adamdarmyz. Alaıda biz qanymyzda bar dúnıeni ári qaraı damytýǵa bar kúsh-jigerimizdi salyp, nátıjesinde búginde ulttyq ónerdi dáripteýge atsalysyp júrmiz. Al búgingi táýelsiz eldiń urpaǵy osy bastan-aq ulttyq dúnıelerimizdi damytý, dáripteý jaǵyna mán berse nur ústine nur bolar edi. Degenmen bul jerde de bári tárbıe men talapqa baılanysty.

Sheberhanańyz shaǵyn bolǵanymen, munda kóp dúnıe jasapsyz. Qaıtalanbas jobalaryńyz týraly aıtyp berseńiz.     

— Meniń osy jyldar ishinde jasaǵan buıymdarym halyqaralyq, respýblıkalyq baıqaýlardan júlde alyp, oblystaǵy 13 mýzeıge qoıyldy. Jýyrda Áıteke bı aýdandyq mýzeıiniń tapsyrysymen besik jáne sadaq jasadym. Buǵan deıin jasaǵan IýNESKO-nyń sapa belgisi sertıfıkatyn ıelengen shúmegim men respýblıkalyq «Sheber» baıqaýynda júldege ıe bolǵan tuıaq daýylpazym — osy salada kásibı maman ekenimdi dáleldegen erekshe týyndylarym. Al kópshilikke usynǵan «Orda» atty kıiz úıim — qaıtalanbas tyń joba. Bul kıiz úıimdiń shaǵyn maketinde arnaıy tuǵyrǵa qondyrylǵan Ordanyń aınalasyna shaǵyn jeti kıiz úı ornatylǵan. Sol kıiz úıler arqyly Ordaǵa kirýdiń múmkindigi qarastyrylǵan. Bul jobam, ókinishke qaraı, ázirge tek maket kúıinde tur. Ony júzege asyrý úshin kóp qarjy kerek. Qoldaý tanytyp, qarjy quıyp, jobany júzege asyratyn adam bolmaı tur. Degenmen alda áli de tyń jobalar men erekshe týyndylardy «dúnıege» ákelip, qolóner salasyna, zergerlik ónerge óz úlesimdi qosamyn dep oılaımyn.

Óner degen qashan da baǵaly dúnıe ǵoı. Osy oraıda qazir elimizdegi qolóner sheberleriniń odaǵy qarqyndy jumys jasap jatqanyn aıta ketkim keledi. Ókinishke qaraı, sońǵy ýaqytta sheberlerdiń jaǵdaıy máz emes. Sebebi búginge deıin qanshama sheberler men zergerlerdiń jasaǵan buıymdary men zattaryn qoıatyn qoıma nemese kórme jasaqtaıtyn ǵımarattar qarastyrylmaǵan. Demeýshiler kómekteskenimen, memleket tarapynan eshqandaı qoldaý bolmaı tur. Kórshi memleketterdi alyp qarasaq, máselen, Iranda týrızm men qolóner salasy óte jaqsy damyǵan. Tipti sheberler sol arqyly kún kórip otyr. Bul memlekette sheberlerge arnaıy qarjy bóledi. Biz IýNESKO-nyń «sapa belgisin» alǵanymyzben, qoldaý, kómek bolmaı otyr. Tipti Ózbekstan men Qyrǵyzstanda da bul sala jaqsy damýda.

— Áńgimeńizge raqmet!

 

Suhbattasqan Danagúl BAIMUQASh,

«Adyrna» ulttyq portaly.

 

Pikirler
Redakııa tańdaýy