داستۇرگە دەم، ادەپكە ءار بەرگەن..

25462

شىمكەنتتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ارقالاعان قازاقستاندا تەڭدەسى جوق، تولىعىمەن قازاقتىڭ ادەت-عۇرپى مەن سالت-داستۇرىنە ارنالعان بىرەگەي ورتالىق بار. اتالعان ورتالىقتى  نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنىڭ ءوزى وڭتۇستىككە جاساعان ساپارىندا اشىپ بەرگەن ەدى. بۇل ءبىر عانا وڭتۇستىك جۇرتشىلىعى ءۇشىن ەمەس، قازاقستان حالقىن ەلەڭ ەتكىزەر وقيعا بولدى، سەبەبى ەل اۋماعىندا بۇعان دەيىن سالىنباعان بىرەگەي نىسان-تۇعىن.
ورتالىقتىڭ ەرەكشەلىگى سول، مۇندا قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىنا ارنالعان جان-جاقتى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ادىستەمەلىك جۇمىستار جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ياعني، عاسىردان-عاسىرعا جەتكەن رۋحاني بايلىعىمىز بەن مادەني مۇرامىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا، ءۇڭىلىپ تولىققاندى زەرتتەۋگە جول اشىلىپ وتىر. وسى مەكەمە اشىلعالى قايماعى بۇزىلماعان كۇنگەيلىك قازاقي ورتانىڭ رۋحانياتى ءدۇر سىلكىندى. بىرىنەن كەيىن ءبىرى سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتايتىن، ادەت-عۇرىپتى اسپەتتەيتىن ءىس-شارالار لەگى بۇگىنگە دەيىن تولاستاعان ەمەس.
شىرايلى شىمكەنتتە تۇرىپ، ونىڭ جىلى دا جۇپار اۋاسىن جۇتىپ ءجۇرىپ، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى، سالت-ءداستۇرىمىز بەن ادەت-عۇرپىمىزدى، تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى ناسيحاتتاۋعا كەلگەندە بۇل ورتالىقتى جازباۋ كۇنا بولار دەپ ويلادىق. ويتكەنى، وسى جەردە سالت-داستۇرگە قاتىستىنىڭ ءبارى بار. بۇل ورتالىق سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتاسا، ءبىز ونى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرعىمىز كەلەدى. ەندەشە ادەت-عۇرىپ جانە سالت-ءداستۇر ورتالىعىنا بىرگە ساياحاتتايىق!..
جەتى سانى – كيەلى
ورتالىقتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان بويدا كوزگە بىردەن تۇسەتىنى – كىرە بەرىستەگى «جەتى قازىنا» ءمۇسىنى. جالپى، اتام قازاق جەتى سانىن قاستەر تۇتقان. جەتى قاراقشىعا قاراپ جولىن تاپسا، جەتى اتاسىن تانىپ، تاريحىن بىلگەن دەگەن ءسوز بار. سونىڭ ىشىندە قازاق ساناسىنداعى جەتى قازىنا – ەر جىگىتتىڭ ومىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى ۇعىم. جۇيرىك اتى – قاناتى، قىران بۇركىت – قۋاتى، قۇماي تازىسى – ابىرويىن اسىرار سەنىمدى سەرىگى، بەرەن مىلتىعى – قاھارلى وتى، قاقپانى – سەرتى، اۋى – ءادىس-ايلاسى، كەزدىگى – سۇسى. ءمۇسىننىڭ استىڭعى جاعىندا 4 تۇلىكتىڭ بەينەسى سالىنعان. قازاق باي بولعان، ءتورت تۇلىككە ساي بولعان. تۇلىكتىڭ تورەسى – تۇيە. جىلقى مىنەزدەس دەپ جاتادى ادەتتە. سول جىلقىنى جانىنداي سۇيگەن ەلمىز. جىلقى، سيىر، قوي قوشقار، تۇيە. ءار قايسىنىڭ كيەسى، يەسى، اتاسى بار. تۇيەنىڭ اتاسى – ويسىل قارا، جىلقىنىڭ اتاسى – قامبار بابا، سيىردىڭ اتاسى – زەڭگى بابا، قوي، قوشقاردىڭ اتاسى – شوپان اتا.
ال ورتالىق عيماراتى ءوز ىشىندە «دوستىق» جانە «سالت-ءداستۇر» دەگەن ەكى ۇلكەن مازمۇندى زالعا بولىنگەن.

«ۇلتتىق سالت-ءداستۇر» زالى

مەكەمەنىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇر زالىندا قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن، كوشپەلى ءومىر سالتىن، تابيعاتپەن ۇيلەسىمدىگىن، جالپى دۇنيەتانىمىن بەينەلەيتىن جادىگەرلەرمەن جابدىقتالعان. زالدا ورىن-ورنىمەن، بۇك-بۇگىمەن، جىك-جىگىمەن ۇقىپتى ەتىپ جايعاستىرىلىپ قانا قويماي، ادەمى بەزەندىرىلگەن ءاربىر زات كوزدىڭ جاۋىن الادى. قازاقتىڭ باي مادەني مۇراسىنان كوزايىم بولىپ، سۋسىنداپ، ءلاززات الىپ شىعاسىز. پايدالانعان ءاربىر تۇرمىستىق بۇيىم، قارۋ-جاراق، ىدىس-اياق، توسەك-ورىنعا قاتىستى ۇساق-تۇيەككە دەيىن ەسكەرىلگەن.
مۇنداعى ءاربىر تۇرمىستىق زات بەلگىلى زاڭدىلىق پەن تارتىپپەن ورنالاسۋى ۇلتىمىزدىڭ وي-ءورىسىن، تانىم-تۇسىنىگىن بايقاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە پايدالانعان ەتنوگرافيالىق، قولونەر بۇيىمدارىنىڭ تولىق ۇلگىلەرى وسى جەردە جيناقتالعان.
قازاقتا كيىز ءۇيدىڭ ءتورى قاسيەتتى ورىن سانالعان. ال حالقىمىز ەجەلدەن قوناقجاي بولعانىن ەسكەرسەك، ءاربىر قوناقتى سىيلاپ، تورىنە شىعارعان. كەرىسىنشە، جاس كەلىن ەشقاشان ەمىن-ەركىنسىپ، تورگە شىقپاعان. نەگىزىنەن كيىز ءۇيدىڭ وڭ بوساعاسىنا – ايەلدەر، سول جاق بوساعاسىنا – ەر ادامدار وتىرعان.
كيىز ۇيگە كىرە بەرىستەگى وڭ بوساعا اركەز كيەلى سانالاتىن. قىز بالا ون ەكىگە تولعاندا شاڭىراقتىڭ وڭ بوساعاسىنان وزىنە تيەسىلى ورىن ءبولىنىپ، كيىم-كەشەگىن، كورپە توسەگى مەن جاتىن ورنىن شىمىلدىقپەن كولەگەيلەپ، بولەك تاربيەلەنە باستاعان. ال جاعدايى كۇيلى-قۋاتتى اۋقاتتى ادامدار قىزى بوي جەتىپ باستاعاندا بولەك كيىز تىكتىرگەن دە، وڭ جاقتاعى شىمىلدىق ۇل مەن كەلىننىڭ ورنى بولعان. «بوساعاسىن قىزارتىپ»، «وڭ جاعىن قىزارتىپ» دەگەن ءسوز سودان شىققان.
شىمىلدىقتىڭ ىشىندەگى قىزدىڭ توسەگى «كوسەگە» دەپ اتالادى. قازاق بابام تىلەك-باتا ايتقاندا «كوسەگەسى كوگەرسىن» دەپ وسىعان بايلانىستى ايتاتىن بولعان. قىز بوي جەتىپ، ۇزاتىلاتىن شاعىندا كوسەگەسىن جاساۋىمەن قوسا بەرىپ جىبەرەتىن بولعان. قىز بالانى جاستايىنان وڭ بوساعادا ۇستاۋىنىڭ وزىندە تەرەڭ فيلوسوفيلىق، تاربيەلىك ءمان جاتىر.
قىزدى جاتجۇرتتىق دەپ ساناعان حالىق ءداستۇرى قىزدى ۇلكەن ءومىر جولىنا قادام باسۋىنا ەرتە كەزدەن ازىرلەگەن. جاڭا كەلىن تۇسكەندە دە ونى كيىز ءۇيدىڭ وڭ جاعىمەن جاعالاتىپ جۇرگىزۋى سول سەبەپتەن ەكەن. وعان قوسا سول ءۇيدىڭ يەسى قازا بولعاندا دا كيىز ءۇيدىڭ وڭ جاعىنا ءمايىتىن قويىپ تۇنەتۋى سول قاسيەتتىڭ ءمانىن اشا تۇسكەندەي.
«اشەكەيى جوق ايەل جاپىراعى جوق اعاشپەن تەڭ» دەمەكشى، قىز-كەلىنشەكتەر، اپا-اجەلەرىمىز ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىلگەن اشەكەي بۇيىمداردى جارقىراتىپ، شاشباۋلارىن سىلدىرلاتىپ، جۇزىك ساقينالارىن قولدارىنا بار ءسان-سالتاناتىمەن تاعىپ الاتىن بولعان. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كورنەكتى دە باعالىسى، ۇزاتىلعان قىز كيەتىن اسا قىمبات، كادەلى باس كيىم سانالاتىنى – ساۋكەلە.
ساۋكەلە قۇندى ماتالارمەن قاپتالىپ، ونىڭ سىرتىنا التىن، كۇمىس، ءىنجۋ-مارجان، مەرۋەرت، لاعىل سەكىلدى اسىل تاستاردان جاسالعان مونشاقتار توڭكەرىلگەن. بىلە بىلگەنگە ۇزاتىلعان قىزدىڭ دارەجەسى وسى ساۋكەلەگە قاراپ قاراپ باعالانعان.
XIX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا كىشى ءجۇزدىڭ بايساقال اتتى بايى مەن ورتا ءجۇزدىڭ ساپاق بايى قۇدا تۇسكەندە بايساقال قۇدالارىنا قىزدىڭ ساۋكەلەسىن جىبەرىپ: «باسقا ەشتەڭە سۇرامايمىن، تەك وسى ءبىر ساۋكەلەنىڭ باعاسىن وزدەرى ەسەپتەپ بەرسىن» - دەگەن ەكەن. سويتسە، كەنەسارىنىڭ اعاسى سارجان تورە تۇرىپ: «بۇل ساۋكەلەنىڭ باعاسى بەس ءجۇز بايتال، سوندىقتان قىزىنىڭ مالى بەس ءجۇز جىلقى بولسىن» - دەپ كەسكەن ەكەن دەسەدى. بۇعان قوسا، ءداستۇر بويىنشا ساۋكەلەنى تەك ۇزاتىلاتىن قىز بالا كيگەن. ونى ەشكىمگە، ەشتەڭەگە ايىرباستاماعان، باسقاعا كيۋگە رۇقسات بەرىلمەگەن. وسىنىڭ وزىنەن-اق حالقىمىزدىڭ قانشالىقتى سالت-داستۇرگە، نانىم-سەنىمدەرگە اسا ۇلكەن كوڭىل بولەتىنىن وڭاي اڭعارۋعا بولادى.
كيىز ءۇيدىڭ وڭ جاعى ءۇي يەسىنىڭ وتىراتىن جانە جاتاتىن ورنى بولعان ەكەن. بوساعا جاقتا ازىق-تۇلىك، ىدىس-اياقتار ورنالاسىپ، ونى شيمەن جاۋىپ قوياتىن بولعان.
قازاق حالقى ىدىس-اياقتاردى اعاشتان، تەرىدەن، قىشتان مول جاساعان. مىسالى: استاۋ، وجاۋ، قىمىز، شۇبات ءپىسىپ، ماي شايقايتىن كۇبى، جىلقىنىڭ، وگىزدىڭ مويىن تەرىسىنەن جاسالاتىن. قىمىز قۇيۋعا ارنالعان 3-8 ليترگە دەيىن سۋسىن قۇيىلاتىن ءتۇرلى تورسىقتار تاعى بار.
تارى، بيدايدى تۇيەتىن كەلى-كەلساپ، تاماق جانە ىدىس-اياق ساقتايتىن ءۇي جيھازى، كەبەجەنىڭ ءتۇرى اسادال دا بار. بۇلاردىڭ بارلىعى كيىز ءۇيدىڭ سول بوساعاداعى قازان جاقتا ورنالاسقان. قايقى توسەكتەن كەيىن رەت-رەتىمەن ورنالاسادى.
ال كيىز ءۇيدىڭ تەرىس جاعى، ياعني قامشىلار جاعى بالالارعا بەرىلگەن. ونىڭ وزىندە بوساعا جاققا قاراي ەر-تۇرماندار، كيىمدەر ىلىنگەن.
كيىم دەمەكشى، قازاق ۇعىمىندا ادالباقان ء(بىر دەرەكتەردە اشامايباقان، اشاباقان دەپ تە ايتىلادى) دەگەن كيەلى زات بار. ول بىرنەشە قىزمەت اتقارعان. ءبىرىنشى كيەلى شاڭىراقتى كوتەرەتىن قۇرال رەتىندە. ەكىنشىدەن، كيىم ىلگىش رەتىندە. ال ءداستۇر بويىنشا جىگىت قىزعا ۇرىن كەلگەن كەزدە باقان ءوزىنىڭ تاربيەلىك ءمانىن اتقارعان. وڭ بوساعادا وتىرعان قىزعا جىگىت ۇرىن كەلگەن كەزدە قىزدىڭ جەڭگەلەرى ادالباقاندى جىگىتتىڭ اياعىنىڭ استىنا تاستاعان. جىگىت بولسا، ادالباقان كيەلى بولعاندىقتان، ونى اتتاپ وتە الماعان ەكەن.
«ەر قارۋى – بەس قارۋ» دەيدى. وعان سوعىس كەزىندە كەسۋ، شابۋ، تۇيرەۋ، سوعۋ، اتۋ ارقىلى جاۋىن جاراقاتتاپ، وزىندىك قولدانۋ ءادىسى بار قىلىش، ايبالتا، نايزا، شوقپار، جاق (ساداق) سىندى قارۋلار جاتقىزىلعان.
تاعى ءبىر ەرەكشە كوڭىل بولەتىن جابدىق – ءتۇر-تۇرگە بولىنەتىن ەر-توقىم. تۇرمىستا قولدانۋ مۇمكىندىگىنە، جاساعان ماتەريالىنا، اشەكەيلەپ بەزەندىرۋىنە، كەسكىن-كەلبەتى، ياعني پوشىمىنا وراي ۇلكەن ەر، جىگىت ەر، ايەل ەر، بالا ەر، قايىڭ ەر، قاراعاي ەر، قۇراما ەر، تەمىر ەر، التىن ەر، كۇمىس ەر، ويۋلى ەر، قۇراندى ەر، قاپتالدى ەر، جايپاق ەر، بيىك ەر، ساۋىرلى ەر، قوقان ەر، ورىس ەر بولىپ جىكتەلىپ كەتە بەرەدى. وسى ەردىڭ قاڭقاسىنا توقىم، جەلدىك، تەبىنگى، ايىل، قۇيىسقان، ومىلدىرىك، قانجىعا، ۇزەڭگى، تارالعى نەمەسە ۇزەڭگى باۋ، نوقتا-جۇگەن، شىلبىر، تىزگىن، ىشپەك قوسىلىپ، ولار ات ابزەلدەرى دەپ اتالادى.
كيىز ۇيگە ەرەكشە ءسان بەرۋ ماقساتىندا شاشاقتى جەلباۋلار ءىلىنىپ، تاعىلادى. ول ەكى ءتۇرلى ماعىنا بەرەدى. العاشقىسى – ءسان، ەكىنشىدەن  كيىز ءۇي قۇرىلىسىنىڭ بەرىكتىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بولعان. ءار ءتۇستىڭ ءمان ماعىناسىن اشۋدا ولاردىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ قانشالىقتى كەڭ بولعاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. مىنا تاماشالاپ وتىرعان باسقۇرداعى ويۋ-ورنەك شەكسىزدىك بەلگىسى – جەر مەن كوكتى جالعاپ تۇرعان اقجول ىسپەتتەس.

«دوستىق» زالى

ەرەكشە نازاردى قاجەت ەتەتىن تاعى ءبىر زال – «دوستىق» كورمە زالى. ول 2014 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا نىساننىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي بار ءسان-سالتاناتىمەن كەلەم دەۋشىلەرگە قىزمەت كورسەتە باستادى.
زالدىڭ ەكسپوزيتسياسىن  جابدىقتاۋدا وبلىستىڭ بارلىق دەرلىك جيىرما ەتنومادەني بىرلەستىگى ءبىر وتباسىداي اتسالىسىپ، ەكسپوناتتاردى جيناقتاۋعا  ۇلكەن قولداۋ كورسەتكەن. ولاردىڭ نەگىزىن ۇلتتىق كيىمدەر، سالت-ءداستۇر مەن ۇلتتىق مادەنيەت قامتىلعان ادەبيەتتەر، ىدىس-اياق، تۇرمىستىق بۇيىمدارى جانە تاعى باسقالارى قۇرايدى.
بۇل جەردە اتالمىش مادەني ورتالىقتار جىلىنا بىرنەشە مارتە تاربيەلىك ماڭىزى بار ءتۇرلى مادەني شارالار دا وتكىزىپ تۇرادى. سول ارقىلى ءار ۇلتتىڭ مادەنيەتى، سالت-داستۇرىنەن مولىنان حاباردار بولۋعا مۇمكىندىك بار. جالپى ادام بالاسىنا قانداي دا ءبىر ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرىن، جول-جورالعىسىن وقىپ ءبىلۋ، زەرتتەۋ، سول حالىقتى جاقىننان تانۋ ەشقاشان دا ارتىق ەتپەيدى. كەرىسىنشە وي-ءورىسىڭ كەڭىپ، جاڭا بىلىمگە جول اشىلادى.
ەندەشە ادەت-عۇرىپ جانە سالت-ءداستۇر ورتالىعى اشىلعالى بەرى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتايتىن ەڭ ەلەۋلى دەگەن ءىس-شارالارعا توقتالۋدى ءجون سانادىق.
ناۋرىز-كەرۋەن...
شىمكەنتتە جۇرگەن!
بيىلعى دوڭىز جىلىندا ناۋرىزدىڭ ناۋرىزى شىمكەنتتە بولدى. مەگاپوليس كوشەلەرىنەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان ناۋرىز-كەرۋەنى ءوتتى.
تابيعات رۋحىنىڭ، كوكتەم مەيرامى مەن قازاق حالقىنىڭ ءسان-سالتاناتىن بەينەلەيتىن بىرنەشە ارعىماققا كۇيمە جەگىلىپ، كەرۋەن جاساقتالدى. سالتاناتتى شەرۋگە ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى، مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى، قالا جاستارى مەن تۇرعىندارىن قوسقاندا – بارلىعى 700-گە جۋىق ادام قاتىستى. كەرۋەن باسىن بوزىنگەن باستاپ، اتتىلى سەرى كىسىلەر ءان سالىپ، ۇلتتىق ناقىشتا كيىنگەن ابىز اقساقالدار اڭىز-ءاپسانالارىنان اڭگىمە ايتىپ، عيبراتتى اندەر ورىنداپ، شاھارىمىزدىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاۋعا باعىت الدى. ورتالىق ديرەكتورى، مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى جانىبەك تاعاەۆ ءوز سوزىندە ۇلى جىبەك جولىندا ورنالاسقان شىمكەنت شاھارىنان تۇڭعىش رەت باستاۋ العان بۇل شەرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگى، قالا حالقىنا، قوناقتارعا قۋانىش سىيلايتىن، جاستارعا كوشپەلى وركەنيەتتىڭ ءمان-ماڭىزىن كورسەتەتىن بۇل شارا الداعى جىلداردا دا جالعاسىن تاباتىنىن اتاپ ءوتتى. ناۋرىز الاڭىنان باستالعان سالتاناتتى كەرۋەنگە اقساقال ارداگەرلەر اق تىلەكتەرىن ارناپ، باتاسىن بەردى. جينالعان قاۋىمعا ناۋرىز كوجە، تابادا پىسكەن ىستىق كۇلشە نان جانە كۇبىدەن الىنعان سارى مايدان اۋىز تيۋ بۇيىردى.
ءبىرىنشى قاتاردا قوس تۇيە، ودان كەيىن كۇيمەلەر، اتتىلاردىڭ سوڭىنان جاستار قاز-قاتار تىزبەكتەلىپ، «اق بۇركۋ» ءراسىمىن وتكىزۋ ءۇشىن دەندروساياباققا توقتادى. قالا تۇرعىندارىنا مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي سىيلاۋدى كوزدەگەن كەرۋەنشىلەر جول-جونەكەي حالىق اندەرى مەن كۇيلەرىنەن شاشۋ شاشىپ، باۋىرساق تاراتتى.
ەرتەدە كوكتەم كەلىپ، اعاشتار العاش بۇرشىك اتىپ جاتقاندا انالارىمىز جەمىس اعاشتارىنا اق بۇركيدى ەكەن. سالت-ءداستۇردى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ەرىنبەي ەڭبەك ەتكەن، ديحان بابانىڭ كيەسى دارىعان جاقسى مەن جايساڭدار جينالىپ، اعاشتارعا اق بۇركىدى. «تابيعاتقا ءنار بەرىپ، تىرشىلىككە شەرۋ بەر!» دەپ اق جاۋلىقتى انالارىمىز تىلەك تىلەدى.
ايرىقشا ءسان-سالتاناتى جاراسقان كوش-كەرۋەن سوڭىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى عيماراتىنىڭ الدىنا تابان تىرەدى. ارنايى داستارحان جايىپ، قالا تۇرعىندارىنا ناۋرىز كوجە تاراتىلدى. سونداي-اق تۇركى حالىقتارىنىڭ ناۋرىزدى تويلاۋداعى ەرەكشەلىكتەرىن ايشىقتايتىن كورمە مەن كونتسەرتتىك باعدارلاما جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى.

قۇدا بولا قالساڭىز...
جەتى قىردان اسىپ، قۇدا بولۋ، جەتى اتادان ارى قۇداندالى بولۋ بۇل ەلدىگىمىزدىڭ، ۇرپاق جالعاستىعىنا اپارار ەجەلدەن كەلە جاتقان جول.
ادەت-عۇرىپ جانە سالت-ءداستۇر ورتالىعى ورداباسى اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ بولىمىمەن بىرلەسە وتكىزگەن «قۇدا بولا قالساڭىز» ەتنوتانىمدىق ءىس-شاراسى ارىس جاعاسىنداعى «اۋىل» دەمالىس ايماعىندا ءوتتى.
قۇدالىقتىڭ كونەدەن جەتكەن ءجون-جورالعىلارى – قامشى ءىلۋ، جاۋشى جىبەرۋ، باۋىزداۋ قۇدا، قانداس قۇدا، «باۋىردان تاباق جۇگىرتۋ»، ءتوس قاعىستىرۋ، ۇن جاعۋ، قارعىباۋ، تاباق تارتۋ، قۇيرىق-باۋىر اساتۋ، قۇدا ءتىنتۋ، قۇدا سىلكۋ سياقتى كادەلەر مەن جول-جورالعىلار قامتىلعان كورىنىس قۇدالىقتىڭ ءمان-ماعىناسىن اشا ءتۇستى.
قۇدالاسۋ – جەكجاتتىق، تۋىستىق قاتىناستارعا باستايتىن العاشقى قادام. ۇل ەرجەتتى. «قوسقۇلاق بالا بىزدە بار، قاسا سۇلۋ سىزدە بار، جەكجات بولايىق» دەگەن نيەتتە جىگىت اكەسى باستاعان قۇدالار كەلىپ ءجون-جوسىعىن جاساپ قامشى ءىلۋى ، ونى قايتارۋى – اتا-بابا سالتىندا ەكى جاقتىڭ رازى بولۋى، بەرەكە-بىرلىكتى بۇزباۋى، جاۋشى كەتەرىندە قىز اتا-اناسىنان ۇكى (قارعىباۋ) تاعاتىن ءساتتى كۇندى بەلگىلەۋى، وعان قىز اتا-اناسىنىڭ شەگە شاپان كيدىرىپ اتتاندىرۋى – «ەسىگىمىز ولارعا قاشاندا اشىق» دەگەن كوڭىل كۇيىن اڭعارتادى. بۇل ءجون-جوسىق ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ اقىل-پاراساتپەن شەشىلۋىن مەڭزەيدى.
باۋىزداۋ قۇدا – قۇداندالىق سالتىندا جاقىندىعى جاعىنان باس قۇدادان كەيىنگى قۇدا. ءداستۇر بويىنشا جىگىت جاعىنان قىز ايتتىرا كەلگەن، باۋىزداۋ قۇدا باستاعان قۇدالىق ادامدارىنا ارنايى مال سويىلىپ، باۋىزداۋ قانى قۇيىلعان باتا اياققا ەكى جاقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن باس قۇدالار نايزالارىنىڭ ۇشتارىن باتىرىپ، قاننان ءدام تاتىسقان. مال باۋىزداردا باتا بەرگەن قۇدانىڭ باۋىزداۋ قۇدا اتالۋى وسى جايتقا بايلانىستى قالىپتاسسا كەرەك.
بۇگىندە وتباسى قۇندىلىعىن، جاستاردىڭ شاڭىراق قۇرۋداعى جاۋاپكەرشىلىگىن نىعايتۋدا مۇنداي عۇرىپتاردىڭ ءمانى زور.
قۇدا ءتۇسۋ سالتىندا ۇمىت بولعان كونە عۇرىپتاردىڭ ءمان-ماعىناسىن قايتا جاڭعىرتىپ، ۇلتتىق بولمىستى كورسەتۋدە مۇنداي شارالار بۇگىنگى تاپتاۋرىن، رەتسىز كىرمە داستۇرلەردەن ارىلتادى.

قولونەر – سىرلى ونەر

قولونەردى ناسيحاتتاۋ ورتالىقتىڭ نەگىزگى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى دەسە دە بولادى. «قولونەر – سىرلى ونەر» اتتى كورمەگە 15-تەن استام شەبەر جينالىپ، وزدەرىنىڭ ءتول تۋىندىلارىن، قازاقتىڭ ۇلتتىق ناقىشتارىن دارىپتەيتىن ءتۇرلى بۇيىمداردى قالا تۇرعىندارىنا ۇسىندى. جەرگىلىكتى قولونەر شەبەرلەرى مەن زەرگەرلەر، سونىمەن قاتار تەمىردەن ءتۇيىن ءتۇيىپ، سازدى ءساندى بۇيىمعا اينالدىرعان حاس شەبەرلەر باس قوستى.
بۇل كورمەنىڭ ەرەكشەلىگى سول، قوناقتار ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىمدەر مەن زەرگەرلىك زاتتاردىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن كورىپ، ءجىپ ءيىرۋ، كىلەم توقۋ سياقتى التىن قولدى شەبەرلەردىڭ دە ونەرىن، بۇيىمدارىن وسى جەردەن تاماشالاۋعا كۋا بولدى. ياعني، قولونەر شەبەرلەرى كەلۋشىلەرگە سول جەردە شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزدى.
قازاقستان شەبەرلەر وداعىنىӊ، قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى، شىمكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىӊ دوتسەنتى، قولونەرشى ءبيبىاجار سيموۆا وسى كورمەدە حاننىڭ قىزىنداي حالقىنا ەركەلەپ ءارى ەل اناسى رەتىندە جاس بۋىنعا بار اقىلىن ايتتى. ءبيبىاجار يمانبەكقىزى 2017 جىلى قازاقستان قولونەرشىلەر وداعىنىڭ باس ماراپاتى – «حاس شەبەر» اتاعىنىڭ يەگەرى اتانعان. كورمەگە ءوزىنىڭ قولىنان شىققان سومكەلەر، شاشاقتى-ويۋلى جيەكشەلەر، قابىرعالىق ساندىك گوبەلەندەرمەن قاتار توقىمالىق قۇراستىرمالارىن الا كەلىپتى.
ءبيبىاجار اپامىز ساباۋدى ساباپ وتىرىپ، جاستارعا ءوزىنىڭ قولونەرىنىڭ سىرىن اشتى. – ساباۋدى سابايمىن، ءجۇندى تۇتەمىن، ونى يىرەمىن، ۇرىپ، توقيمىن. سونىڭ ارقاسىندا ەل، جەر كوردىم، قازاقستان بويىنشا حاس شەبەر اتاندىم. ءبارى دە ەڭبەكتىڭ ارقاسى. ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ يىعىنا جالقاۋلىق ءمىنىپ العان. سول جاستار ەسكى ونەردى جالعاستىرسا دەيمىن. ءبىزدىڭ كوزىمىز ءتىرى كەزدە ۇيرەنىپ قالىڭدار. قازاقتىڭ قاي ونەرى دە بولسا دا، ومىرگە قاجەتتى دۇنيە. قاي-قايسىسى دا اقىل-ويىڭدى وسىرەدى، سابىرلىققا ۇيرەتەدى. كوپ كەلىندەر قولدا بار ءجۇنىمىزدى ورتەپ جىبەرە سالادى. سونى ءتۇتىپ، ءيىرىپ، توقىسا بالالارىنا كيىم، قالپاق، شۇلىق شىعار ەدى. مىسالى، وسى ءجۇنىمىزدى قىتايلار، قىرعىزدار شيكىزات كۇيىندە ساتىپ الىپ، ءوندىرىپ، قايتا وزىمىزگە زات قىلىپ ساتىپ جاتىر، - دەدى ءبيبىاجار سيموۆا.
ءجۇن ءيىرۋدىڭ تەحنولوگياسى شەبەردىڭ ايتۋىنشا بىلاي. ءبىرىنشى مالدىڭ ءجۇنى قىرقىلعاننان كەيىن ءشوپ-شالامنان تازالايدى، جۋادى، ودان كەيىن تۋلاقتىڭ ۇستىنە سالىپ، ساباۋمەن سابايدى. قالعان-قۇتقان قوقىمدارى استىنا ءتۇسىپ، تازارادى. ودان كەيىن تاراققا سالىپ، ۇيكەلەپ، ۇرشىقپەن يىرەدى.
ءبيبىاجار شەبەردىڭ قولدان توقىعان سومكەلەرى مەن گوبەلەندەرىن امەريكاعا كورمەگە بارعانىندا شەتەلدىكتەر تالاپ اكەتكەن كورىنەدى. شەبەرلىك ساعاتىنىڭ سوڭىندا قولونەر شەبەرى: «مەنىڭ ۇيىمدە اۋىلدان دا، قالادان دا، دالادان دا كەلىپ، ساباق ۇيرەنەدى. كەلىپ، ۇيرەنەم دەسەڭدەر، ەسىگىم اشىق»، - دەپ جاستارعا اعىنان جارىلدى.

جۇننەن جاستىق جاسادى

جۇپار بەيسەنوۆا امانگەلدىقىزى قازاقستان سۋرەتشىلەر، شەبەرلەر وداعىنىڭ مۇشەسى، ۇلتتىق ناقىشتا ءتۇرلى بۇيىمدار شەبەرى، قولونەرشى.
العاشقى ەڭبەك جولىن ءوزى تۇلەپ ۇشقان ءا.قاستەەۆ اتىنداعى كوركەمسۋرەت كوللەدجىندە وقىتۋشى قىزمەتىنەن باستاعان. 1993-2014 جىلدار ارالىعىندا وسى كوللەدجدىڭ كوركەم-توقىما بولىمىندە تاپجىلماي 21 جىل وقىتۋشى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ، ستۋدەنتتەرگە توقىما ونەرىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ، جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ءنارىن ءسىڭدىردى. جۇپار امانگەلدىقىزى 2015 جىلدان باستاپ تۇركىستان قالاسىنداعى بالالار قولونەر مەكتەبىندە وقىتۋشى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. بۇگىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنا توقىما ونەرىن، گوبەلەن توقۋدى، جالپى ۇلتتىق قولونەردىڭ بارلىق تۇرلەرىن ۇيرەتۋدە.
قولونەرشىنىڭ جۇننەن توقىلىپ، تىگىلگەن قازاقى ناقىشتاعى بەشپەنت، بايپاقتارى، ويالى كىلەمدەرى، ت.ب. كەلۋشىلەردىڭ نازارىن اۋدارماي قويمادى. ال كيىز باسۋ ونەرىنەن جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا كورسەتكەن شەبەرلىك ساعاتىندا مەرينوس قويىنىڭ جۇنىنەن كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا مويىن جاستىعىن جاسادى. جۇپار امانگەلدىقىزى ءدال وسى قاۋىن جاستىقپەن 2010 جىلى يۋنەسكو قولونەرشىلەرىنىڭ كورمەسىندە «ساپا» بەلگىسىن العان ەكەن. قاۋىندى تاڭداپ الۋ سەبەبى، وڭىرىمىزدە قاۋىننىڭ كوپ وسەتىندىگىمەن بايلانىستىردى.
كيىز باسۋ، الاشا توقۋ سياقتى ءداستۇرلى تەحنولوگيانى اجەلەرىمىزدەن
جاقسى مەڭگەرگەنمىن. ال جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا ۇساق-تۇيەك بۇيىمداردى جاساۋمەن اينالىسامىن. جۇننەن اكسەسسۋار، سۋۆەنيرلىك بۇيىمدار، كيىم-كەشەك، اياق-كيىم تىگەمىن. بۇرىن اتا-بابالارىمىز تەك قانا سىرماق، تەكەمەت، كيىز، شي توقىسا، قازىر ءتۇرلى كىشىگىرىم بۇيىمدار جاساۋعا بولادى، - دەدى شەبەر.

تۇسكيىز توقىپ كورسەتتى

ءبىز تۇركىمەنستانعا قاراپ تاڭداي قاعىپ جۇرسەك، تۇركىمەنستاندىقتار ءبىزدىڭ بەيسبەكوۆتەر وتباسىنا ءتاڭ بەرىپ قاراپ، تاڭدانىپ ءجۇر دەسەدى. بولات بەيىسبەكوۆ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قولونەر شەبەرى. ول جاساعان بۇيىمدار بۇگىندە قىتاي، رەسەي، ءۇندىستان مەملەكەتتەرىنىڭ كورمە ورتالىقتارىندا كەڭىنەن تانىلىپ ءجۇر.
بولات بەيىسبەكوۆتىڭ ۇيىندەگى جەتى جان قازاقتىڭ قولونەرىن كاسىپ قىلىپ، كوپشىلىككە دارىپتەۋدە. كىلەڭ سۋرەتشىلەر جينالعان وتباسىندا  تۇسكيىز توقيدى، سۋرەت سالادى، ەر-تۇرمان سوعادى. شەبەرلەردىڭ ۇشقىر قيالىنان تۋىنداعان ءاربىر دۇنيەدە قازاق حالقىنىڭ تىڭ تاريحى، سالت-ءداستۇرى، ادەپ-عۇرپى ۇيلەسىم تاپقان. ماسەلەن، قىز-كەلىنشەكتەر  شەبەرحانادا ۇمىت بولا باستاعان  كيىز باسۋ  مەن الاشا توقۋدى دامىتۋدا.  جۇننەن ءجىپ ءيىرىپ، كىلەم توقيدى. ۇيرەنگىسى كەلەتىندەرگە قازاقتىڭ شاشاعىن جاساپ كورسەتەدى. ول ءۇشىن ارنايى كۋرستار ۇيىمداستىرىلادى ەكەن. تۇڭعيىقتا قالىپ قويعان شاشاقتى دۇنيەلەردى سۋىرىپ الىپ، قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەتىپ جاساپ شىعارۋدا. سونداي-اق كيىز باسىپ، كيىم شىعارادى. تابيعي ونىمنەن جاسالعان سىرت كيىمدەر مەن ۇيدە كيەتىن اياق كيىمدەرگە دە سۇرانىس ارتىپ وتىر.
تەرى، كيىز، گوبەلەن، كەراميكا، وسىنىڭ ءبارىن وتباسىمىزبەن يگەرىپ
وتىرمىز. ءوز ەلىمىزدە، ءتىپتى رەسەيدەن، شەتەلدەن كەلىپ ۇيرەنىپ جاتىر. قازاقتىڭ قولونەرى قالىپ كەتپەسىن، كەيىنگى جاستار ۇيرەنسىن دەگەن نيەتىمىز بار، - دەدى كۇلاش ايداربەكوۆا. قىزىعۋشىلىق تانىتۋشىلار بار بولسا، شەبەرلەر «قارجى جاعىن كەلىسەمىز» دەپ وتىر.

تالبەزەرلىكتى كاسىپ ەتكەن

قولدانبالى اعاش شەبەرى، اتبەگى – مۇحتارحان اتاحان اعاشتان ءتۇرلى-ءتۇرلى بۇيىمدار جاساپ شىعارۋدا. سۋۆەنيرلىك بۇيىمدار، اعاش ىدىس-اياقتان باستاپ ەر-تۇرمانعا دەيىن جاسايتىن شەبەر جان-جاقتى. «جىگىتكە جەتى ونەر دە از، جەتپىس ونەر جەتكىلىكتى» دەمەكشى، اتقا ءمىنىپ، كوكپار شاۋىپ جۇرگەن اعامىز بۇگىندە بىرىڭعاي قولونەرشىلىككە دەن قويعان.
بابالارىمىز اعاشتان بۇيىم جاسايتىن شەبەردى تالبەزەر دەپ
اتاعان. مەن وسى تالبەزەرلىكتى كاسىپ ەتتىم. ەڭ باي، ەڭ قۇنارلى ونەر – قازاق ونەرى. شەتەلدىڭ البا-جۇلباسىنا قىزىعۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلەن، بەسىكتىڭ تۇبەگى پەن شۇمەگى – ەۋروپا ۋنيتازىنىڭ اتاسى. بارلىعىن بايىپتاعان بابالارىمىز بالانىڭ ءتىسى شىعىپ، اۋزىنان سۋى اعا باستاعاندا اعاش قاسىق بەرىپ، ونى تىستەتىپ، نارەستەگە وڭتايلى جولىن قاراستىرعان. استى دا اعاش استاۋمەن ىشكەن. سەبەبى، اعاش تاباق، قاسىقپەن ىشكەن ادامنىڭ اۋزى كۇيمەيدى، - دەدى كورمەدە ءسوز العان قولدانبالى ونەر شەبەرى.
«اتادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ قولونەرى وسىنداي شەبەرلەرىمىز باردا ولمەك ەمەس. ۇلتتىق قولونەردى بۇگىنگى كۇندە زاماناۋي ۇلگىدە جالعاستىرىپ جۇرگەن وسى ءوڭىردىڭ تانىمال شەبەرلەرى، حالىقارالىق دارەجەدەگى شەبەرلەر ءوز كەزەگىندە كورەرمەندەرگە شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزىپ، جاستارعا ءوز ونەرلەرىن ۇيرەتۋدەن جالىقپايتىنىن جەتكىزدى. «باستى ماقسات – جاس قولونەرشىلەر مەن زەرگەرلەردىڭ باسىن قوسىپ، تۋىندىلارىن كوپشىلىككە تانىستىرۋ بولسا، حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ناقىشتارىن دارىپتەيتىن مۇنداي شارا جەرگىلىكتى قولونەرشىلەر مەن شەبەرلەردى قولداۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك»، - دەپ ورتالىق ديرەكتورى، مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى جانىبەك ابدانبەكۇلى اتاپ ءوتتى. وسىلايشا ورەسى بيىك، ءورىسى كەڭ قازاق قولونەرى وسى كۇنى رۋحاني جاڭعىرا ءتۇستى دەپ ايتساق، قاتەلەسپەيمىز.
سوڭعى ءسوز ورنىنا. ادەت-عۇرىپ جانە سالت-ءداستۇر ورتالىعىن ءداستۇردى دارىپتەپ جۇرگەن دارۋىشكە تەڭەر ەدىم. دارۋىشكە تەڭەگەنىمىز، باعزىدا دارۋىشتەر تۇركى حالىقتارىنا يسلامدى ناسيحاتتاپ، باسقا ەلدەرمەن رۋحاني، مادەني بايلانىستار ورناتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان. بۇل ورتالىق تا قاشان كورسەڭىز، سالت-داستۇرگە قاتىستىنىڭ بارىنە دە ۇيىتقى بولىپ، ەلدى رۋحاني جاڭعىرۋعا ۇيىستىرىپ جۇرگەنى. جوعارىدا اتالعان مەكەمە ۇيىمداستىرعان نەگىزگى-نەگىزگى ءىس-شارالارعا عانا توقتالدىق. ونىڭ سىرتىندا قانشاما ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا، سالت-داستۇرگە قاتىستى جيىندار ءوتىپ جۇرگەنىن، ونىڭ ءبارىن ءبىر ماقالانىڭ ەنشىسىنە سىيدىرا المايتىنىمىزدى دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
قالاداعى مەكتەپ، بالاباقشا، ءتۇرلى مەكەمە ۇجىمدارى ۇلتتىق بۇيىمدار مەن كيىم-كەشەك، ات ابزەلدەرىن، كيىز ءۇي كەرەك-جاراقتارىن، ت.ب. قاجەت بولسا، وسى جەردەن الىپ، پايدالانادى. ال بۇرىن ۇلتتىق بۇيىمدى ىزدەپ تابۋ – قيىننىڭ قيىنى بولاتىن. بىزدەر، شىمكەنتتىكتەر، ەندى وسىنداي ءداستۇردى دارىپتەيتىن ءدارۋىش، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتايتىن ۇستىنى بيىك ورتالىعىمىزبەن قالاي ماقتانساق تا جاراسادى!.. ماقتاساق تا!.. بىزگە كەلىڭىز!

 

ءمولدىر كەنجەباي

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى