استارى مول "استرانوميا"

1576

جۇلدىزدى اسپاندى باقىلاپ، زەرتتەۋ ءىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سوناۋ ەرتەدەن، ۇلى بابامىز ءابۋناسىر ءال-فارابيدەن، ونىڭ استرونوميا عىلىمى قالىپتاسقانعا دەيىن جاساعان ويىس ايناسىنان قادام السا، وسى جۇلدىزدى الەمدى عارىش كەمەلەرى كومەگىمەن زەرتتەۋدىڭ العاشكى قادامى دا قازاق ساحاراسىنداعى جەر كىندىگى بايقوڭىردان باستالعان.

 قازاق عىلىمىنىڭ عارىشتى زەرتتەۋگە ارنالعان استروفيزيكا ينستيتۋتى الماتىدا، ۇلى عالىم، گەولوگ قانىش يمانتايۇلى ساتباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ىرگە كوتەردى. عالىمدار حاسەن ابىشەۆ «اسپان سىرى»، مىڭباي ىسقاقوۆ «حالىق كالەندارى» اتتى كىتاپتارىمەن قازاقتىڭ جۇلدىزدى الەمدى زەرتتەۋدەگى ەرەكشە دارىندىلىعىن الەمگە پاش ەتتى.

ەندى مىنە، عالامدى زەرتتەۋ عىلىمىنا ۇلكەن ەنبەك – «استرونوميا» ەنتسيكلوپەدياسى قوسىلىپ وتىر.

قازاقستاندا سەريالى عىلىمي-بولاشاقتىق روماندار جازۋدى العاش قولعا العان جازۋشى-بولاشاقگەر، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبي، حالىقارالىق بايقوڭىر سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى، بۇرىنعى كسرو عىلىم اكادەمياسى فيزيكا-ماتەماتيكا ءبولىمى قۇرامىنداعى بۇكىلوداقتىق استرونوميا-گەودەزيا قوعامىنىڭ تولىق مۇشەسى، «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باس رەداكتسياسى تەحنيكا جانە استرونوميا عىلىمي رەداكتسياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ 11 جىل قىزمەت ەتكەن ءجۇنىس ساحيەۆ وسى تالاپتىڭ بيىگىنەن كورىنىپ وتىر. ول وقىرمان قاۋىمعا «كەڭىستىك كوشپەندىلەرى» دەپ جالپى ايدارمەن جازعان سەريالى عىلىمي-بولاشاقتىق روماندارىنىڭ العاشقى لەگى – «تىرشىلىك ۇياسى»، «بورىش»، «شەڭبەردىڭ ءتۇيىسۋى»، «كوكتەن كەلگەن كوشپەندىلەر»، «مارستان شىققان جاڭعىرىق»، «قي­مايتىن الەم»، «شول­پانعا كوشكەن اۋىل»، «كوس­موتاريح كۋاسى»، «سۋ الەمى­نىڭ سازدارى»، «جا­سام­پازدىق قيى­رىن­دا»، «عا­رىش­تان كەلگەن گۇل»، «كۇزەتشى» كىتاپ­تارىمەن تانىمال. ولار­دىڭ ءبىر­شا­ماسى شەت ەل تىلدەرىنە اۋدارىلدى. شىعار­ماشى­لىقتان قولى بوساعان ساتتەرىندە ول ءوزىنىڭ ءسۇم­بىلە اتتى تەلەسكوبى ار­قىلى كۇن مەن ايعا، شولپان مەن مارسقا عىلىمي تۇرعىدا باقىلاۋ-زەرتتەۋ جۇمىس­تارىن ءجۇر­گىزەدى. عىلىمي زەرت­تەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى تەك رەسپۋبليكامىزدىڭ عانا ەمەس، شەتەلدىك باسىلىمداردا دا جاريالانۋدا. ال 1988 جىلعى قىركۇيەك ايىندا قىزىل عالامشار – مارستىڭ جەرمەن ۇلى قارسى تۇرۋى كەزىندە (جەرگە ەڭ جاقىنداعان كەزى) وعان جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ، ءوز كوزىمەن كورىپ سالعان 60 سۋرەتى مەن عىلىمي تۇسىندىرمەلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى ءۇشىن 1990 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ماسكەۋ قالاسىندا شىعاتىن «استرونوميچەسكي ۆەستنيك» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى، بەلگىلى استرونوم ي.ت. زوتكيننىڭ ۇسىنىسىمەن استرونوميا-گەودەزيا قوعامىنا تولىق مۇشە بولدى. ەڭبەكتەرى جيناقتالىپ، 2008, 2010 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنان قازاق، ورىس، اعىلشىن تىلدەرىندە «ءجۇنىس ساحيەۆ» بيوبيبليوگرافيالىق كورسەتكىش كىتاپ بولىپ شىقتى.

ءجۇنىس ساحيەۆ ورىس عالىمدارى م.م. داگاەۆ پەن ۆ.م. چارۋگين بىرىگە جازعان «استروفيزيكا» قوسىمشا وقۋلىعىمەن ە.پ. لەۆيتاننىڭ «استرونوميا» وقۋلىعىن قازاقشالادى.

«استرونوميا» ەنتسيكلوپەدياسىندا وسى عىلىمنىڭ جاي-جاپسارى تۇگەلدەي قامتىلعان. اتا-بابالارىمىزدىڭ جۇلدىزدى الەمگە قاي كەزدەن نازار اۋدارىپ، جۇلدىزدار مەن اسپان دەنەلەرى جايلى عىلىمي نەگىزدى اڭىزدار تۋدىرىپ، ولاردى كۇندەلىكتى تىرشىلىك پەن اۋا رايىن الدىن الا بولجاۋعا قالاي پايدالانعانى، وسى جولداعى حالىق ىرىمدارى بەرىلگەن. ودان ءارى قاراي استرونوميا عىلىمىنىڭ ەل-ەلدە قالىپتاسۋ تاريحى، استرونوميالىق قۇرالداردىڭ جاسالا باستاۋى مەن ولاردىڭ جەتىلدىرىلۋى باياندالعان. سودان كەيىنگى بولىمدەردە اۆتور جۇلدىز دەگەننىڭ نە ەكەنىنەن باستاپ، قوس جۇلدىز، ەسەلى جۇلدىزدار، اينىمالى، اينىمالى-تۇتىلمالى جۇلدىزدار، جۇلدىز شوعىرلارى مەن وسىلاردىڭ ءبارى دە قۇرامىنا ەنەتىن شوقجۇلدىزدار جونىندە تولىق ماعلۇمات بەرەدى.

ەنتسيكلوپەديادا مەكتەپ قابىرعاسىندا «استرونوميا» وقۋلىعىن قىزىعا وقىپ، عارىش الەمىن مەكتەپ تەلەسكوبىمەن ءبىرشاما باقىلاپ تاجىريبە جيناعان، ودان كەيىن دە ءوز بەتىنشە زەرتتەۋمەن اينالىسقىسى كەلەتىن، استرونوميا عىلىمىنا وزىندىك ۇلەس قوسۋدى نەمەسە كەلەشەكتە استرونوم مامانى بولۋدى قالايتىن تالاپتى جاستارعا جۇلدىزدى اسپاندى زەرتتەۋ جونىندە اقىل-كەڭەستەر دە بەرىلەدى. استرونوميا اڭىزدارى مەن اقيقاتتارى دا ەنتسيكلوپەديادا ورىن العان.

سوڭعى انىقتامالىق بولىمدە استرونومدار مەن استرونومياعا ۇلەس قوسقان وزگە دە دارىن يەلەرى ەسىمدەرىنىڭ ءتىزىمى، ودان كەيىن استرونوميا عىلىمىنىڭ دامۋ تاريحىنداعى ەلەۋلى كەزەڭدەر مەن استرونوميا تۇسىندىرمەلەرى، قازاق، ورىس، اراب، گرەك، لاتىن الفاۆيتتەرى، جۇلدىزداردىڭ ارابشا، گرەكشە، لاتىنشا اتتارى، قازاقستانداعى استرونوميالىق عىلىمي مەكەمەلەر جونىندە ناقتى مالىمەتتەر بەرىلگەن. ەندەشە، «فوليانت» باسپاسىنىڭ «ۇلكەن ەنتسيكلوپەديا» سەرياسىمەن قازاق تىلىندە تۇڭعىش جارىق كورىپ وتىرعان «استرونوميا» ەنتسيكلوپەدياسىن قازاق استرونومياسى عىلىمىنا قوسىلعان ءىرى دە ەلەۋلى ەڭبەك دەپ ايتقانىمىز ابزال.

وتەش وتەۋلىۇلى،

"الماتى اقشامى" گازەتى

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى