شەرۋباي قۇرمانبايۇلى: تەرمينولوگيا دامىماي – ءتىل ورىستەمەيدى

1055

فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى شەرۋباي قۇرمانبايۇلىنىڭ "انا ءتىلى" گازەتىنە بەرگەن سۇحباتى

قازىر تەرمين جاساۋمەن نەگىزىنەن قازاقتىلدى سالالىق ماماندار، فيلولوگتار، جۋرناليستەر مەن اۋدارماشىلار اينالىسادى. بىراق تەرمينولوگيالىق سوزدىك جاساپ، ءوز سالاسىنىڭ تەرمين جۇيەسىن ۇدايى جەتىلدىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن جەكەلەگەن ماماندار بولسا، كوپشىلىگى بەلگىلى ءبىر قاجەتتىلىك تۋىنداعاندا عانا تەرمينگە بالاما ىزدەۋى مۇمكىن. تەرمين جاساۋ ءۇشىن ەشكىمگە ارنايى قۇقىق نەمەسە ديپلوم بەرىلمەيدى. سوندىقتان سوعان قابىلەتى، كوڭىل قالاۋى بولسا، اركىم تەرمين جاساۋى مۇمكىن. نەگىزى تەرمين جاساۋمەن تەرمينجاسام پروتسەسىنىڭ قىر-سىرىن جاقسى مەڭگەرگەن سالا ماماندارى، تىلشىلەر مەن تەرمينتانۋشى عالىمدار، پراكتيك اۋدارماشىلار اينالىسقانى ءجون. بىزدە ءار سالادا از دا بولسا ونداي ماماندار بار. 

– بۇگىن، ياعني ءساۋىر ايىنىڭ 11-ءى كۇنى قر پار­لامەنتى قر مادەنيەت جانە سپورت مي­­نيسترلىگىمەن بىرلەسىپ «رۋحاني جاڭعىرۋ: قازىرگى قازاق تەرمينولوگياسى» دەگەن تا­قىرىپتا رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. كونفەرەنتسيا قارساڭىندا تەرمينتانۋشى مامان رەتىندە وزىڭىزبەن سۇحباتتاسساق دەپ ەدىك. ءسىز دە قاتىساتىن شىعارسىز؟
– جاقسى، راقمەت! ءيا، قاتىسامىز.
– لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن الىپبيگە كوشۋ تۋرالى جارلىق شىققالى بەرى تەرمينولوگيا ماسەلەسى دە ءجيى كوتەرىلە باستادى. وسىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى نەدە؟
– ونىڭ باستى سەبەبى شەت تىلدەرىنەن ەنگەن مىڭداعان كىرمە تەرميندەردى بۇرىن ورىس تىلىنەن تىكەلەي قابىلداپ، ءدال سولاردىڭ ورفوگرافياسى بويىنشا تاڭبالاپ كەلگەنبىز. ونداي تەرميندەردى ۇزاق مەرزىم قولدان­عاندىقتان ولارعا كوزىمىز دە، قۇلاعىمىز دا ۇيرەنىپ قالىپ ەدى. ەندى سولاردىڭ ەداۋىر بولىگىن بۇرىنعىداي ايتىپ، جازۋ مۇمكىن بولماي قالدى. سەبەبى جاڭا الىپبيدەن يو، ،، تس، شش، ە، يۋ، يا سياقتى كىرمە دىبىستار الىنىپ تاستالدى. ورىس تىلىندەگى قالپىندا ايتىپ، جازىپ ۇيرەنگەن ۇرپاق ولاردى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە يكەمدەپ جاڭاشا جازۋعا بەيىمدەلىپ، قابىلداي الماي جاتىر. كەزىندە حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى قازاق قاۋىمى ورىستار سياقتى اكتسەنتسىز ايتىپ، قاتەسىز جازۋعا قالاي قينالسا، 70-80 جىلدان استام ورىس تىلىندەگىدەي ايتىپ-جازۋعا ابدەن ماشىقتانعان بۇگىنگى قازاق ەندى ولاردى ءوز تىلىنە بەيىمدەپ ايتۋعا ءدال سولاي قينالىپ جاتىر. قازىر كوپشىلىك پەن ماماندار اراسىندا ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ ايتىلىپ، جاڭا ءالىپبي مەن ەملە ەرەجەلەرىن جاتىرقاپ جاتۋىنىڭ ءبىر قىرى وسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. تاڭبانىڭ، ءالىپبيدىڭ ۇلت ساناسىنا، ونىڭ جازۋ-سىزۋىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن وسىدان انىق كورۋگە بولادى. سول سەبەپتى تاۋەلسىز ەل رەتىندە مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيالىق قورىن دامىتۋدىڭ باعىت-باعدارىن دۇرىس بەلگىلەپ، ءتىلدىڭ ءار دىبىسىنىڭ ساقتالۋىنا، ۇلت تىلىندە جاسالعان نەمەسە شەت تىلىنەن ەنگەن ءار تەرميننىڭ جازىلۋىنا مۇقيات بولۋعا ءتيىسپىز. ايتپەسە، كەزىندە ساياسي سىڭارجاقتىق سالدارىنان بۇرمالانعان ءتىل زاڭدىلىقتارىن تۇزەتۋگە بەرىلىپ وتىرعان قازىرگى تاريحي مۇمكىندىكتى ۇتىمدى پايدالانا الماعاندىعىمىزدىڭ سالدارىنان، ءبىزدىڭ بۇگىنگى جىبەرگەن قاتەلەرىمىزدى كەلەر ۇرپاق تۇزەتىپ اۋرە بولادى.
– ەلىمىزدە لاتىن الىپبيىنە كوشۋ شاراسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ءتىل ماماندارى، عالىمدار ءتيىمدى جاقتارىن ايتىپ ءجۇر. قارسى شىعىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس. ءسىزدىڭ ايتار ويىڭىز قانداي؟
– مەن دە كوپتەگەن ارىپتەستەرىم سياقتى و باستان لاتىنعا نەگىزدەلگەن الىپبيگە كوشۋ جاعىندامىن. الايدا ءالىپبي مەن ۇسىنىلىپ جاتقان ەملە ەرەجەلەرىنىڭ بىرقاتار تۇستارىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت دەگەن پىكىردەمىن.
– 10 ءارىپتىڭ قىسقارۋى تەرميندەر ەملەسىنە قالاي اسەر ەتەدى؟ قىسقارىپ كەتكەن ارىپتەر كوپتەگەن تەرميندەردە كەزدەسەدى. ماسەلەن، مەديتسينادا «تس» ءارپىنسىز اياق الىپ ءجۇرۋ قيىن…
– وسى «مەديتسينا» ءسوزىنىڭ ءوزى العاش پايدا بولعان لاتىن تىلىندە «medicinا»، ال قازىرگى ەڭ كەڭ تاراعان عىلىم ءتىلى سانالاتىن اعىلشىن تىلىندە «the medicine» دەپ جازىلادى. ەندەشە، نەلىكتەن ءبىز تۇپنۇسقا تىلدەن الشاقتاپ، ءارى سول ءوز تىلىمىزدە جوق دىبىستى وزگە تىلدەن الىپ، ورىستار سياقتى «مەديتسينا» دەپ جازۋىمىز كەرەك؟ اعىلشىندار سياقتى «medicine» دەپ الساق، دىبىستالۋى جاعىنان بىزگە اناعۇرلىم جاقىن عوي. اعىلشىن تىلىندەگى «Caesar» (تسەزار),«سircus» (تسيرك) سوزدەرىنىڭ جازىلۋى تۋرالى دا سونى ايتۋعا بولادى. سوڭعىسىن جاڭا ەملە بويىنشا «ءسىrk» تۇرىندە جازۋ ۇسىنىلىپ وتىر. نەگىزى ءبىز دە كەز كەلگەن وزگە جۇرت سەكىلدى كىرمە سوزدەردى ءوز تىلىمىزگە يكەمدەپ الۋعا ۇيرەنۋىمىز كەرەك.
– الىپبيدە ءارىپ سانىنىڭ 42-دەن 32-گە قىسقارعانى جوعارىدا ءوزىڭىز ايتقانداي كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارىپ، تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋدىردى. بۇنىڭ قاتارىندا «ءى» جانە «ي» ارىپتەرىنىڭ باس ءارپى بىردەي تاڭبالانۋى، «ش» مەن «چ» ارىپتەرىنىڭ ديگ­رافتى تاڭبالانۋى دا بار. «ءبىر ءارىپ – ءبىر تاڭبا» ەرەجەسى نەگە ساقتالمادى؟ «ءا»، «ع» سياقتى ارىپتەر اكۋتپەن بەرىلسە، «ش» مەن «چ» نەگە قوس ءارىپتى كۇيىندە قالعان؟ وسى تۇرعىدا ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلسەك.
– قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە ءتان ەمەس، باسى ارتىق كىرمە دىبىستار تاڭبالارىنىڭ جاڭا الىپبيدەن ورىن الماۋى دۇرىس دەپ ويلايمىن. ال «ءى» جانە «ي» ارىپتەرىنىڭ باس ءارپى بىردەي تاڭبالانۋى مەن «ش»، «چ» ارىپتەرىنىڭ ديگرافتارمەن بەرىلۋى جونىندەگى سۇراعىڭىز وتە ورىندى. الىپبيمەن تانىسقاندا بىزدە دە وسىنداي سۇراق تۋىنداعان. سوندىقتان بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ءالىپبيدى ۇسىنعان ماماندار بەرۋى ءتيىس.
– لاتىن ءالىپبيىنىڭ ەملە ەرەجەسى دە ەكىجاقتى پىكىر تۋدىرىپ جاتىر. عالىمدار اراسىندا دا كەلىسپەۋشىلىكتەر بار ەكەنى ءباسپاسوز بەتتەرىنەن ايان. قالاي ويلايسىز، ۇسىنىلىپ وتىرعان ەرەجە لاتىن ءالىپبيىن وڭاي مەڭگەرۋگە ءتيىمدى مە، الدە ءالى دە وزگەرتۋ كەرەك پە؟
– مۇنداي جاعدايدا ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ ايتىلۋى، عىلىمي پىكىرتالاستىڭ بولۋى زاڭدى. جالپى ەملە ەرەجەلەرىن جان-جاقتى تالقىلاپ، ەكشەلەي تۇسكەننەن ۇتىلمايمىز. ەملە ەرەجەسىنىڭ العاشقى نۇسقاسى ۇسىنىلعاننان بەرى تالقىلاۋ بارىسىندا وعان ماماندار تاراپىنان كوپتەگەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. قازىر دە ءتىل ماماندارى، ب.نۇرجەكەۇلى سىندى جەكەلەگەن قالامگەرلەر تاراپىنان ەسكەرۋگە تۇراتىن قۇندى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. سونداي ورىندى ايتىلعان، عىلىمي نەگىزى بار ۇسىنىستاردى ءالى دە ەسكەرىپ، ەملەنى تاعى دا جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ماسەلەن، «قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنىڭ» سەگىزىنشى تاراۋىندا بەرىلگەن «شەتەلدىك سوزدەر» دەگەن اتاۋدىڭ وزىنە دە، ونداعى جاڭا الىپبيدە جوق ارىپتەر ەملەسىنە قاتىستى پىكىرلەرىمىزدى دە ءبىز ارىپتەستەرگە اشىق ايتقانبىز. سونداي-اق 82-پاراگرافتاعى بۇرىن ورىس تىلىندەگىدەي «بيۋرو»، «تيۋتور» تۇرىندە جازىلىپ كەلگەن سوزدەردىڭ ەندى «bú ro» ء(بۇرو), «tú tor» ء(تۇتور) دەپ جازىلۋى قازاقشا ايتىلۋى تۇرعىسىنان دا، قاي ءتىلدىڭ ءسوزى ەكەنىنىڭ تانىلۋى جاعىنان دا قيىندىق تۋعىزادى. وسىنداي ماسەلەلەرگە ءمان بەرىلىپ، ەملە ەرەجەلەرى جەتىلدىرىلە تۇسەر دەگەن ويدامىز.
– لاتىن ءالىپبيى قولدانىسقا ەنگىزىلگەندە ونى بالالارعا قالاي ۇيرەتۋ كەرەك؟ بۇعان دەيىن كيريلل ءالىپبيىن ۇيرەنگەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ەكىنشى رەت ساۋات اشقان كەزدە پسيحولوگياسىنا زيانى ءتيىپ، مادەني شوك الماۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ءيا، ءسىز وتە ورىندى ماسەلەنى كوتەرىپ وتىرسىز. مۇنى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ايرىقشا ەسكەرۋى ءتيىس. وسى ماسەلەنىڭ پسيحولوگيالىق، فيزيولوگيالىق جاقتارىن دا مۇقيات زەردەلەگەن ءجون. ەكى رەت ساۋات اشۋ، ءبىر ءالىپبيدى ەندى مەڭگەرىپ، جازۋعا جاڭا ماشىقتانىپ، وقۋ جىلدامدىعى قالىپتاسا باستاعان جاس جەتكىنشەكتەردى باسقا الىپبيمەن قايتا وقىتۋ ولارعا قيىندىق تۋعىزۋى مۇمكىن. بالالارعا ەكسپەريمەنت جاساۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. بۇل جەتە زەرتتەلىپ بارىپ شەشىم قابىلدانۋى ءتيىس ماسەلە. قاجەت بولسا، ولاردىڭ باستاعان وقۋىن كيريلل الىپبيىمەن جالعاستىرۋىنا دا مۇمكىندىك بەرگەن ءجون.
– ال قارتتاردىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ قاريالار حات تانۋدان قالماي ما؟
– مۇندا دا ويلانىپ، ساتىلاپ اتقاراتىن ىستەر بار. دەگەنمەن، قارتتار ءۇشىن ءدال سونداي قيىندىق تۋىنداماسا كەرەك. كوشەدەگى كورنەكى اقپاراتتار مەن رەسمي قۇجاتتار بولماسا، وزگە جازبالار مەن ماتىندەر كوپ قيىندىق تۋعىزباۋى ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە ءبىز قانشا قالاعانىمىزبەن، ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن قارتتارىمىز حات تانىعان كيريلل ءالىپبيى لاتىنمەن قاتار جۇرەدى. كەزىندە اراب گرافيكاسىنان لاتىنعا كوشكەندە دە، لاتىننان كيريللگە كوشكەن كەزدە دە سولاي بولعان. ءبىز بىردەن بۇل الىپبيدەن قول ءۇزىپ كەتەمىز دەگەنگە سەنۋ قيىن. نەگىزىنەن جاڭا ءالىپبي كەلەشەكتىڭ، ساۋاتىن وسى لاتىنمەن اشقان بۇگىنگى جاستاردىڭ ءالىپبيى بولادى.
– مەملەكەت باسشىسى تەرميندەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ماسەلەسىن سىنعا العان بولاتىن. جالپى اۋدارمالاردى قولدانىسقا قالاي ەنگىزۋ كەرەك؟ تۇپنۇسقادا قالدىرۋ كەرەك پە، الدە قازاق تىلىنە بەيىمدەۋ كەرەك پە؟ اسىرەسە تەرميندەردى اۋدارۋ دۇرىس پا؟
– تەرميندەردىڭ ءبارى بىركەلكى ەمەس. تەرميندەردىڭ اۋدارۋعا بولاتىنى دا، ۇلت تىلىنە اۋدارىپ الۋعا كونە بەرمەيتىن تۇرلەرى دە بار. سوندىقتان بار تەرمينگە ءبىر ولشەممەن قاراۋعا بولمايدى. ءبىز تەرميندەردى ۇلت تىلىندە جاساپ، شەت ءتىلى تەرميندەرىن مۇمكىندىگىنشە اۋدارىپ الاتىن الاش كەزەڭىن دە، ورىس حالقى وزدەرىنە بەيىمدەپ العان تەرميندەردى سول قالپىندا اۋدارماي قابىلداعان كەڭەستىك كەزەڭدى دە باستان كەشتىك. تاريحي تاجىريبە دە، وسى ەكى كەزەڭدە اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى دە كوز الدىمىزدا تۇر. سوعان عىلىمي تۇرعىدان تالداۋ جاساپ، ساباق الۋىمىز قاجەت. احمەت بايتۇرسىنۇلى باستاعان الاش وقىعاندارى از ۋاقىت ىشىندە جۇزدەگەن تەرميندەردى وزدەرى قازاق تىلىندە جاساپ، اۋدارىپ ۇلتتىق تەرمينولوگيالىق قوردىڭ نەگىزىن قالاپ كەتتى. بۇگىن بارشامىز قولدانىپ جۇرگەن باستاۋىش، ­بايانداۋىش، جالعاۋ، جۇرناق، قوسىندى، قوسىلعىش، انالىق، اتالىق، تۇقىمدىق، توستاعانشا، قايىقشا  سياقتى بىرنەشە سالانىڭ تەرميندەرى – سولاردىڭ جۇمىسىنىڭ جەمىسى. ءبىز وسى تەرميندەردى جاساماي، اۋدارماي، ورىس تىلىندەگى قالپىندا قولدانىپ جۇرسەك، نە ۇتار ەدىك؟ بۇل اتاۋ­لار قازاقتىڭ عىلىم تىلىنە ۇلتتىق سيپات بەرىپ، قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام، تەرمينجاسام مۇمكىندىگىن، عالىمدارىمىزدىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟ سوندىقتان شەت ءتىلى تەرميندەرىن اۋدارماي، وزگەرىسسىز قابىلداۋ كەرەك دەگەن – بىرجاقتى، عىلىمي نەگىزى جوق پىكىر. سول سياقتى شەت ءتىلى سوزدەرىنىڭ ءبارىن اۋدارىپ، ءتىلدى تازالاپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمعا دا بوي الدىرۋعا بولمايدى. كەز كەلگەن ءتىل وزگە حالىقتار تىلدەرىنەن ءسوز الماسپاي تۇرمايدى. تەك كىرمە تەرميندەردى قانداي مولشەردە، وزگە تىلدەردەن قالاي الۋ مەن جازۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن جاساپ، سوعان سۇيەنۋ كەرەك. شەت تىلدەرىنەن تەرمين قابىلداۋعا تىيىم سالۋعا دا، قازاق ءتىلىنىڭ تەرمين شىعارماشىلىعىن شەكتەۋگە دە بولمايدى.
– 2020 جىلعا دەيىن 27 000 تەرمين بەكىتىلۋى ءتيىس ەكەن. بۇل قانداي تەرميندەر؟ بۇل سانداردى كىم بەكىتەدى؟ قانشاسى ورىندالدى؟
– بۇل «تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنان» الىنىپ وتىرعان مالىمەت. وندا 2020 جىلعا دەيىن 27 000 تەرمين بەكىتىلۋ كوزدەلگەن. ول ءارتۇرلى عىلىم سالاسى بويىنشا ماماندار تاراپىنان بەكىتۋگە ۇسىنىلاتىن تەرميندەر. ءار سالا بويىنشا قانداي تەرميندەردى بەكىتۋ قاجەتتىگىن سول سالانىڭ ماماندارى وزدەرى ۇسىنادى. ونداي تەرميندەردى قر ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى بەكىتەدى. ماسەلەن، تەرمينكومنىڭ جاريالاعان مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، 2017 جىلعا دەيىن 21 000 تەرمين بەكىتىلىپتى. 2018 جىلى كوميسسيا 3330 تەرمين بەكىتىپتى. ياعني بۇگىنگە دەيىن 24 300 تەرمين بەكىتىلىپتى. وسى جىلى كوميسسيا 2300 تەرميندى بەكىتۋگە ءتيىس.
جالپى تەرمين ­جاساۋ، ولاردى جۇيەلەۋ، ولاردى ابدەن ساراپتاپ العاننان كەيىن بەكىتۋ – ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەتىن شى­عارماشىلىق پروتسەسس. ونى الدىن الا سانمەن بەلگىلەپ، جوسپارلاپ الىپ جۇمىس ىستەۋ دۇرىس دەپ ايتا المايمىز. ماماندار سان قۋىپ، «بەلگىلەنگەن تەرميندەر سانىن بەكىتۋىمىز كەرەك» دەپ جۇمىس ىستەسە، ساپاعا جەتە المايدى. قانشا كوپ تەرمين بەكىتكەنمەن ولار ناقتى قولدانىسقا ەنبەسە، ونداي تىرلىكتەن پايدا شامالى. وسى جوسپاردى ورىنداۋ ءۇشىن كوميسسيانىڭ جۇمىس ورگانى تاراپىنان مەكەمەلەرگە سالىق سالعانداي «وسى ايدا مۇنشا تەرمين ۇسىنىڭىزدار» دەگەن جاعداي دا بولعان. بۇلاي جۇمىس ىستەۋ شوپانعا بيىل «ءجۇز قويدان ءجۇز ەلۋ قوزى الاسىڭ» دەگەن سوتسياليستىك مىندەتتەمە جۇكتەيتىن كەڭەستىك جوسپارلى ەكونوميكانى ەسكە سالادى. بىزدىڭشە، 2020 جىلدان باستاپ مۇنداي جۇمىس ىستەۋ تارتىبىنە وزگەرىس ەنگىزبەسە بولمايدى. تەرمين شىعارماشىلىعىن بۇلاي جوسپارلاۋ تەرمينكومعا دا، سالا ماماندارىنا دا قيىندىق تۋعىزىپ، سان قۋشىلىققا، ساپاسىزدىققا ۇرىندىرادى. ونىڭ ناتيجەسىن كورىپ تە وتىرمىز. ماسەلەن، اقىنعا «ءار ايدا 500 ولەڭ جولىن، ءبىر جىلدا 6 000 مىڭ ولەڭ جولىن جاز» دەۋ قانداي قيسىنسىز بولسا، تەرمينكومعا ناقتى مۇنشا تەرميندى جاساپ، بەكىتۋ قاجەت دەۋ دە – ءدال سونداي ارەكەت. قانشا تەرمين جاسالىپ، شەت تىلدەرىنەن ەنىپ، ماماندار قولدانىسىنا ەنىپ، سۇرىپتاۋدان وتسە، سونشا تەرميندى بەكىتۋ كەرەك. سوندا سانى بار، ساپاسى جوق تەرميندەردى بەكىتۋدەن ارىلىپ، جەتىلدىرىلگەن تەرمينقور جاساۋعا مۇمكىندىك تۋىندايدى.
– «اباي اتامىزدىڭ «ءىشى التىن، سىرتى كۇمىس ءسوز جاقسىسىن، قازاقتىڭ كە­لىستىرەر قاي بالاسى؟» دەمەكشى، ءسوزدى جاساپ جاتقان ادامداردىڭ بارلىعى دا كەلىستىرىپ جاتىر دەۋ قيىن» دەگەن ەكەنسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا. وسى ورايدا ءسوزجاسام، اۋدارما ماسەلەلەرىمەن كىم اينالىسىپ جاتىر؟ كىم اينالىسۋى ءتيىس؟
– ءيا، ءسوز جاساۋ، جاڭا تەرمين تۋدىرۋ – وتە كۇردەلى شارۋا. عىلىمي تەرمينگە قويىلاتىن بىرنەشە تالاپ بار. ەڭ الدىمەن، جاسالعان ءسوز عىلىمي ۇعىمنىڭ بارلىق نەگىزگى بەلگىلەرىن، مازمۇنىن قامتۋى ءتيىس. سونداي-اق ونىڭ مەيلىنشە ىقشام، ايتۋعا قولايلى، دىبىستالۋى جاعىمدى بولعانى ءجون. سول تەرمينجۇيەدەگى ۇعىمدار اتاۋىمەن ۇيلەسىپ تۇرۋى دا ماڭىزدى. تەرمينگە ودان وزگە دە بىرنەشە تالاپ قويىلادى. سونداي تالاپتار ۇدەسىنەن شىعاتىن تەرمين جاساۋ قيىننىڭ قيىنى. سوندىقتان كوبىنەسە، باس قاتىرىپ جاڭا تەرمين جاساپ اۋرە بولعانشا، وزگە تىلدەن دايىن كۇيىندە الىپ قولدانا بەرۋ ەڭ وڭايى. بىراق مۇنداي دايىنعا ۇيىرسەكتىك، ۇلت ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام مۇمكىندىگىن، تەرمين شىعارماشىلىعىن شەكتەپ، مامانداردىڭ تەرمين جاساۋ تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋىنە جول اشپايدى. كەرىسىنشە، شىعارماشىلىق، جاسامپازدىق ورنىنا دايىندى تۇتىنۋشىلىق پسيحولوگياسىن ورنىقتىرادى. حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ ءبىز مۇنداي داعدىنى قالىپتاستىرىپ الدىق. بىزگە دونور بولعان ورىس ءتىلى ءبىزدىڭ سالا ماماندارىنىڭ ۇلت ءتىلىن عىلىمي شىعارماشىلىقتا پايدالانۋ، عىلىمي ۇعىمدارعا ءوز تانىمى بويىنشا ات قويۋ قابىلەتىن قاتتى السىرەتىپ جىبەردى. ەندى وسى ادەتتەن ارىلماساق، قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ ۇلتتىق سيپاتىن ارتتىرىپ، ءتىلىمىزدىڭ جاسامپازدىق قابىلەتىن ارتتىرۋ، قايتادان جانداندىرۋ قيىنعا سوعادى.
قازىر تەرمين جاساۋمەن نەگىزىنەن قازاقتىلدى سالالىق ماماندار، فيلولوگتار، جۋرناليستەر مەن اۋدارماشىلار اينالىسادى. بىراق تەرمينولوگيالىق سوزدىك جاساپ، ءوز سالاسىنىڭ تەرمين جۇيەسىن ۇدايى جەتىلدىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن جەكەلەگەن ماماندار بولسا، كوپشىلىگى بەلگىلى ءبىر قاجەتتىلىك تۋىنداعاندا عانا تەرمينگە بالاما ىزدەۋى مۇمكىن. تەرمين جاساۋ ءۇشىن ەشكىمگە ارنايى قۇقىق نەمەسە ديپلوم بەرىلمەيدى. سوندىقتان سوعان قابىلەتى، كوڭىل قالاۋى بولسا، اركىم تەرمين جاساۋى مۇمكىن. نەگىزى تەرمين جاساۋمەن تەرمينجاسام پروتسەسىنىڭ قىر-سىرىن جاقسى مەڭگەرگەن سالا ماماندارى، تىلشىلەر مەن تەرمينتانۋشى عالىمدار، پراكتيك اۋدارماشىلار اينالىسقانى ءجون. بىزدە ءار سالادا از دا بولسا ونداي ماماندار بار.
– جالپى ۇلت ءتىلىنىڭ دامۋىندا عىلىم ءتىلىنىڭ، تەرمينولوگيانىڭ ماڭىزى مەن ءرولى قانداي؟
– قازىرگى زامان – عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ زامانى. عىلىمى مەن تەحنولوگياسى دامىعان ەل عانا وركەنيەت كوشىنىڭ الدىنا شىعا الادى. عىلىمدى، وزىق تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندار جاقسى تابىس تاۋىپ، قاي جەرگە، قاي ەلگە بارسا دا سۇرانىسقا يە بولادى. سوندىقتان بولاشاعىن ويلايتىن، زامان تالابىنا ساي ماماندىق يەسى بولعىسى كەلەتىن تالاپتى، تالانتتى جاستار عىلىمعا ۇمتىلىپ، جاڭا تەحنولوگيا ءتىلىن بىلۋگە تالپىنۋى زاڭدى. ءدال وسى كەزدە ولارعا قاجەتتى عىلىمي اقپاراتتى، سالالىق ءبىلىمدى يگەرىپ، ماماندانۋى ءۇشىن عىلىم ءتىلى قاجەت بولادى. ەگەر ءوزىنىڭ ۇلت تىلىندە قاجەتتى كونتەنت، وقۋلىقتار مەن عىلىمي ەڭبەكتەر، عىلىمي ورتا مەن انا تىلىندە ساپالى ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارى، مىقتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتارى، جاقسى جابدىقتالعان زەرتحانالارى بولسا، ولار وزگە ءتىلدى مەڭگەرۋگە كوپ ۋاقىتى مەن كۇش-جىگەرىن، قارجىسىن جۇمساپ، شەت تىلدەرىنە تاۋەلدى بولمايدى. شەتەل اسىپ، وزىق ءبىلىم-عىلىمدى وزگە جۇرتتاردان ىزدەمەيدى. قاجەت ءبىلىم مەن اقپاراتتى ءوز ەلىندە وتىرىپ، ءوز ءتىلى ارقىلى-اق الادى. وكىنىشكە قاراي، ءبىز بۇل تۇرعىدان ءالى ماقتانا المايمىز. كەڭەستىك كەزەڭدە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى مەن ناقتى عىلىمدار سالاسىنداعى عىلىمدى، عىلىمي مازمۇندى ورىس تىلىنەن، ماسكەۋدەن ىزدەدىك. كسرو-نىڭ ءتىل ساياساتى مەن ءبىلىم ساياساتىنا سايكەس قازاق ءتىلىنىڭ كوپتەگەن عىلىم سالالارىنداعى قىزمەتى، قولدانىسى شەكتەلدى. ءتىپتى ناقتى عىلىمداردى ايتپاعاندا، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ديسسەرتاتسيا قورعاۋ ءۇشىن بولاشاق عالىمدار اۆتورەفەراتتارىن ورىسشا جازىپ، ماسكەۋگە جولدايتىن ءتارتىپ بولدى. ەنەرگەتيكتەر مەن تەحنيكا سالالارىنىڭ ماماندارى، ميكروبيولوگتار مەن يادرو-فيزيكتەر ورىس تىلىندە دايارلاندى. ال وسىنداي جاعدايدا قازاقشا عىلىم ءتىلى، قازاقتىلدى عىلىمي قاۋىم، قازاق تەرمينولوگياسى قالاي قالىپتاسىپ، دامي الادى؟ ال قازىر جاڭا عىلىمي اقپاراتتى اعىلشىن تىلىنەن، اقش پەن ەۋروپادان، سينگاپۋر مەن جاپونيادان، قىتايدان ىزدەۋگە ءماجبۇرمىز. ءبىلىم ىزدەگەن، عىلىم قۋعان جاستارىمىز سىرتتا، شەت تىلدەرىندە ءبىلىم الۋعا ىنتالى. ويتكەنى ولاردا دامىعان عىلىم مەن عىلىم ءتىلى، وزىق تەحنولوگيا، مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەر بار. ەگەر ءبىز ەلىمىزدىڭ، ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعىن شىن ويلايتىن بولساق، وتاندىق عىلىمدى جانە سونىمەن بىرگە قازاقتىڭ عىلىم ءتىلىن، عىلىم ءتىلىنىڭ كىلتى – ۇلتتىق تەرمينولوگيانى دامىتۋعا مىندەتتىمىز. ايتپەسە، قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى كەڭەيمەيدى، وعان دەگەن شىنايى سۇرانىس تا ارتپايدى. قازىرگى زاماندا قاجەتتى ماماندىقتاردى، وزىق عىلىم مەن تەحنولوگيانى مەڭگەرۋگە، كاسىبي قىزمەتىندە كەڭىنەن قولدانۋعا جارامايتىن ءتىلدى ۇيرەنۋگە ەشكىم قۇشتار بولمايدى. عىلىم ءتىلى رەتىندە دامىعان حالىقتىڭ تىلىنە ءسوزسىز سۇرانىس تۋىندايدى. سوندىقتان ۇلت ءتىلىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولۋى ءۇشىن عىلىم ءتىلىن دامىتۋ، ونىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ، تەرمين جۇيەسىن جەتىلدىرۋ اسا ماڭىزدى جۇمىس.
– ال قازىر ءبىز فيزيكا، حيميا، ينفورماتيكا، بيولوگيا سياقتى ماڭىزدى پاندەردى اعىلشىنشا وقىتۋدى قولعا الامىز دەپ جاتىرمىز. بۇل قادامىمىز قازاقتىڭ عىلىم ءتىلىن دامىتۋعا شەكتەۋ بولماي ما؟
– ءيا، وتە دۇرىس ايتاسىز. بۇل ۇلتتىق عىلىم ءتىلىنىڭ ءورىسىن تارىلتۋعا باستايتىن جول. ءار ۇلتتىڭ عىلىم ءتىلىنىڭ وزىنە ءتان ورالىمدارى، ورنىققان ءستيلى، نەگىزگى عىلىمي ۇعىمدارىن بىلدىرەتىن تەرمينولوگياسى بولادى. ەگەر بولاشاق مامان جاستايىنان سول سالا تەرميندەرىنىڭ ءمان-ماعىناسىن ءبىلىپ، ارناۋلى ءتىلدى مەڭگەرمەسە، ولار ەرتەڭ ءوزىنىڭ كاسىبي قىزمەتىندە، عىلىم سالاسىندا انا ءتىلىن ەركىن پايدالانا المايتىن بولادى. بۇل بىزگە جاقسى تانىس، قازىر دە باسىمىزدان كەشىپ وتىرعان جاعداي بولسا دا، ودان ساباق الىپ وتىرعان جوقپىز. كەزىندە ورىسشا ءبىلىم العان ءبىزدىڭ كوپتەگەن بىلىكتى سالالىق ماماندارىمىز، عالىمدارىمىز قازاق اۋديتورياسىنا بارىپ ءدارىس وقىپ، بايانداما جاساپ، عىلىمي ەڭبەكتەرىن قازاقشا جازا الماي-اق كەلەدى. ياعني ولار ۇلت تىلىندە سويلەيتىن ماماندار دايارلاپ، قازاقتىڭ عىلىم ءتىلىن دامىتۋعا، ونىڭ عىلىم سالاسىندا قولدانىلۋىنا ۇلەس قوسىپ وتىرعان جوق. كوپتەگەن عىلىم سالالارىندا ءالى دە قازاقتىلدى بىلىكتى عالىمدار مەن ءىرى ماماندار جەتىسپەيدى. بۇل ۇلكەن ماسەلە. وسىنى شەشىپ الماي تۇرىپ، ءبىز ەندى اعىلشىنتىلدى ماماندار دايارلاۋدى جوسپارلاپ جاتىرمىز. تاريحتان ساباق الماي، كەشەگى قاتەلىگىمىزدى تاعى دا قايتالاپ، ءبىر باسقان كەتپەننىڭ باسىن ەكىنشى رەت باسايىق دەپ وتىرمىز. بۇنىڭ سوڭى بۇگىنگى ءورىستىلدى عىلىمي كادرلاردىڭ ورنىن اعىلشىنتىلدى ماماندارمەن الماستىرۋمەن اياقتالادى. ولار دا قازاق ءتىلىن ءوز سالاسىندا قولدانىپ، عىلىم ءتىلىن دامىتۋعا، قازاقتىلدى عىلىمي كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋعا اتسالىسپايدى دەگەن ءسوز. ءورىستىلدى عىلىمي كادرلار وسى ۋاقىتقا دەيىن بىزگە ورىس تەرمينولوگياسىن ورنىقتىرۋعا اتسالىسىپ كەلسە، ەندى ءوزىمىز اعىلشىنشا وقىتقان وتاندىق كادرلارىمىز بەن شەتەلدەردە ءبىلىم الىپ كەلگەن ماماندار ونى اعىلشىن تەرمينولوگياسىمەن الماستىرۋعا كوشەدى. مۇنداي ءۇردىس قازىردىڭ وزىندە باستالىپ كەتتى دەۋگە بولادى. مىسالى، بۇرىن ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىندا قولدانىلىپ كەلگەن «تەندەنتسيا» ورنىنا اعىلشىننىڭ «ترەند» ءسوزىن قولدانۋ سانگە اينالسا، اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن كەيبىر لاۋازىم يەلەرىنىڭ «موتيۆاتسيانى» تۇپنۇسقاداعىداي «موتيۆەيشن»، «پريۆاتيزاتسيانى» دا قازاقشا «جەكەشەلەندىرۋ» دەمەي، اعىل­شىنشاداعىداي «پريۆاتيزەيشن» دەپ الايىق دەگەن ۇسىنىستار – ايتۋى وسىنىڭ كورىنىسى. ونسىز دا كەيىنگى جىلدارى بانكينگ، براۋزەر، گادجەت، كاستينگ، كلينينگ، كونتەنت، مونيتورينگ، نوۋ-حاۋ، پاركينگ، ريەلتور، سامميت، سنوۋبورد، تەندەر، حولدينگ، فلەشموب سياقتى ونداعان اعىلشىن سوزدەرى تەرمين قورىمىزدى تولىقتىرىپ جاتقاندا، اعىلشىنتىلدى ماماندار قاتارى وسكەندە ولاردىڭ قازاق ءسوزى نەگىزىندە تەرمين جاساماسى بەلگىلى. سوندا قازاق ءتىلىن عىلىم مەن تەحنولوگياعا كىم بەيىمدەيدى؟ شىنىمدى ايتسام، مەن ءوز باسىم وسىنداي ءبىلىم ساياساتىن، عىلىم ساياساتىن، ءوز ءتىلىنىڭ قوعامنىڭ ەڭ ماڭىزدى، باستى سالاسىنان شەتتەتۋگە باعىتتالعان ءتىل ساياساتىن ۇستانۋعا بەيىلدى باسشىلار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردى ەش تۇسىنبەيمىن. بىزدىڭشە، بۇل مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءوز ەلىمىزدە وركەن جايۋى ءۇشىن ۇلتتىق عىلىم ءتىلىن دامىتۋدىڭ ءرولىن جەتە تۇسىنبەۋدەن نەمەسە قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى بولا الاتىنىنا سەنبەۋدەن تۋىنداعان ۇستانىم. ايتپەسە، ەلدىڭ قامىن، ءتىلدىڭ قامىن شىن ويلايتىن بولساق، بىزگە الدىمەن ۇلت ەكەنىمىزدى ايعاقتايتىن ەڭ قۇندى قازىنامىز، قالىڭ قازاقتى ءبىرتۇتاس حالىق رەتىندە ۇيىستىراتىن ءارى بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ باستى بەلگىسى قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن، سونىمەن قوسا شەت تىلدەرىن، سونىڭ ىشىندە اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن ماماندار دايارلاۋ كەرەك. ەگەر ءبىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز قازاق ءتىلىنىڭ ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك ءتىل بولۋىنا قول جەتكىزۋ بولسا، وندا بىزگە قازاقتىلدى عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ مەن قازاقتىڭ عىلىم ءتىلىن دامىتۋعا، ۇلتتىق تەرمين قوردى قالىپتاستىرۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ، بۇل جولدى ءتىل ساياساتىنىڭ دا، ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم ساياساتىنىڭ دا باسىم باعىتى رەتىندە ۇستانۋعا مىندەتتىمىز.
– سوزدىكتەر جاڭارىپ جاتىر. تولىقتىرىلعانى دۇرىس، وزگەرىستەر دە بار. بۇرىنعى نۇسقاسىندا بولەك جازىلعان سوزدەر جاڭا باسىلىمدا بىرگە جازىلاتىن بولىپ كورسەتىلىپتى. ودان بولەك «ح» مەن «ق» ارىپتەرىنە بايلانىستى وزگەرىستەر. قاراپايىم ءبىر مىسال: «راحمەت» – «راقمەت» سوزدەرى. بۇرىنعى سوزدىكتەردە «راحمەت»، كەيىنگىلەردە «راقمەت» بولىپ جازىلعان. «تاڭعالۋ» – «تاڭقالۋ»، «ايقاي» – «ايعاي»، ت.س.س. تىزە بەرسەك كوپ. جالپى سوزدىكتەردىڭ ءار باسىپ شىققان سايىن وسىلايشا وزگەرتىلىپ وتىرۋى ساۋاتسىزدىققا سەبەپ بولماي ما؟
– سوزدەردىڭ جازىلۋىن ءجيى قۇبىلتا بەرۋ، ورفوگرافيالىق سوزدىكتىڭ ءار باسىلىمىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزە بەرۋ جالپى كوپشىلىكتىڭ ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ، جازۋ مادەنيەتىن كوتەرمەسى انىق. سوندىقتان قاجەت بولعان جاعدايدا ونداي وزگەرىستەر جاريا تۇردە، جۇرتشىلىققا جان-جاقتى اقپارات بەرە وتىرىپ ەنگىزىل­گەنى دۇرىس.
– «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ ءداستۇرلى ساۋالى: قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى ورنى تۋرالى ويىڭىز قانداي؟ انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە ساي دەڭگەيدە مە؟
– ازىرگە قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ اتا زاڭداعى مارتەبەسىنە ساي قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلىپ، ءىس جۇزىندە ەلدەگى باستى ءتىل دارەجەسىنە كوتەرىلە قويعان جوق. سونى كورۋ، سوعان جەتۋ – ءبارىمىزدىڭ مۇراتىمىز. بىراق ول وزدىگىنەن بولا قوياتىن نارسە ەمەس. ءتىل مارتەبەسى ۇستەم بولۋى ءۇشىن سول تىلگە ارنايى قۇقىق، مارتەبە بەرىپ وتىرعان مەملەكەت، سول ەلدىڭ تىلىنە قۇرمەتپەن قارايتىن ەلدىڭ ءار ازاماتى وعان اتسالىسۋى، ماقساتتى تۇردە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر، دەگەنمەن، بۇل باعىتتا ءالى دە اتقارىلار ىستەر از ەمەس. ەل امان بولسا، قازاق ءتىلىنىڭ ءوز تۇعىرىنا قونىپ، قازاقتىڭ عانا ەمەس، بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ۇيىستىرۋشى تىلگە، عىلىم مەن تەحنيكانىڭ، مەملەكەتتى باسقارۋ مەن زاڭ تىلىنە اينالاتىنىنا سەنەمىز. سوعان كەلە جاتىرمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

 
اڭگىمەلەسكەن اسەل سارقىت،
«انا ءتىلى» ءتىلى

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى
باسقا ماتەريالدار