بولات كومەكوۆ: قىپشاق ءتىلى حالىقارالىق ءتىل بولعان

2532

بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ءال-ءفارابيدىڭ 1150, التىن وردانىڭ 750 جانە اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىعىن اتاپ وتۋدەمىز. وسى مەرەيتوي قارساڭىندا بەلگىلى شىعىستانۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قر ۇعا-نىڭ اكادەميگى بولات ەشمۇحامبەتۇلى كومەكوۆ «ادىرنا» ۇلتتىق پورتالىنا سۇحبات بەردى.

- التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن تويلاپ جاتىرمىز. وسى التىن وردانىڭ حالىقارالىق ديپلوماتياداعى اتاۋى قانداي بولدى؟

- قازىر ءبىز التىن وردانىڭ مۇراگەرى رەتىندە (وعان تۇركى حالىقتارىنىڭ دا قاتىسى بار) 750 جىلدىعىن تويلاپ جاتقان جايىمىز بار. بۇل مەملەكەتتىڭ قىپشاق حاندىعى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. شەت ەلدىڭ كوپتەگەن جازبا دەرەكتەرىندە «قىپشاق حاندىعى» دەگەن اتاۋ ناقتى جازىلعان.

التىن وردا اتاۋىنىڭ دۇرىسى – جوشى ۇلىسى. ورىس جىلناماسىندا كەزدەسەتىن «زولوتوي وردا» ءسوزىن تىكەلەي «التىن وردا» دەپ اۋدارىپ، سول اتاۋ عىلىمي ادەبيەتكە بەكىتىلىپ كەتكەن.

- ءسىز كيمەكتەر تۋرالى زەرتتەپ ءجۇرسىز.  كيمەكتەر مەن قىپشاقتار ءبىر حالىق قوي؟

- ءيا، ءبىر حالىق. قىپشاقتار ەرتە زاماندا تەك قىپشاق تايپاسىنان تۇردى. بەرتىن كەلە 16 تايپا قوسىلدى دا تايپالىق وداققا اينالدى. قىپشاق حاندىعى قۇرىلعان كەزدە ولار كيمەك  مەملەكەتىنىڭ مۇراگەرىنە اينالدى.

كيمەكتەر دە قىپشاق تىلدەس. قىپشاقتار دا ءوز تىلىندە ياعني، قىپشاق تىلىندە سويلەگەن. باتىس دەرەكتەرىندە قىپشاقتاردى «قۇمان» دەپ تە اتاعان، ادەبيەتكە دە سول اتاۋمەن ەنىپ كەتكەن. شىنىنا كەلگەندە، قۇمانداردىڭ ەرەكشە ەتنيكالىق سيپاتى بار. كيمەكتەر مەن قىپشاقتار سياقتى تايپالىق وداق. ولاردىڭ ورتالىعى مۇعالجار تاۋىنىڭ ماڭىندا بولدى. وڭتۇستىك ورال تاۋىنىڭ سىلەمى مەن مۇعالجار اراسىن مەكەندەگەن. قۇماندار دا قىپشاق تىلدەس. كيمەك مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىندە ءۇش تايپالىق بىرلەستىك بولدى: 1) كيمەكتەر، 2) قىپشاقتار، 3) قۇماندار.

- قىپشاقتاردىڭ تىلدىك تۇرعىدان قازاققا جاقىن ەكەنىن بىلەمىز. انتروپولوگيالىق تۇرعىدان الساق تا سولاي. رەسەي مەن ۋكراينا جەرىنەن تابىلىپ جاتقان پولوۆەتستەردىڭ (تاس ءمۇسىن) كيىم ۇلگىلەرى دە قازاق حالقىنىڭ كيىم ۇلگىسىنە وتە جاقىن ەكەنىن بايقايمىز. ال ەندى XII-XIII عاسىرلارداعى قىپشاقتار مەن موڭعولداردىڭ تاس مۇسىندەرىنىڭ وزگەرىپ جاتقانىن كورەمىز. كونە تۇرىكتىڭ كەزىندەگى تاس مۇسىندەر بىردەي بولاتىن بولسا، ەندى قىپشاق داۋىرىنەن باستاپ ولاردىڭ كيىمدەرى كوشپەلىلەردىڭ، قازاقتاردىڭ كيىمىنە ۇقساي باستايدى. ال موڭعوليا جەرىندەگى مۇسىندەر بۋددالىق سيپاتقا كوشەدى. سۇرايىن دەگەنىم، قىپشاقتاردىڭ ەتنوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى قازاقتىڭ ەتنوگرافياسىنا قانشالىقتى جاقىن دەپ ويلايسىز؟

- قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسىندەگى  نەگىزى ۇيىتقى – قىپشاقتار. سوندىقتان، ءبىز قازاق حالقى قىپشاق تىلىندە سويلەيمىز، ادەت-عۇرپىمىز كوپ جاعدايدا قىپشاقتاردىكى. قىپشاقتاردىڭ تىكەلەي مۇراگەرى بولىپ ەسەپتەلەمىز. انتروپولوگيالىق تۇرعىدان دا، ادەبيەتتىك تۇرعىدان دا سولاي. قازاق ادەبيەتىنىڭ قاينار بۇلاعى – قىپشاق ادەبيەتى. قازاق ەلىندە ۇلى دالا وركەنيەتى بار.  سول دالا وركەنيەتىن قالىپتاستىرعان كونە تۇرىكتەر بولسا، سونى ارمەن قاراي جالعاستىرعان قىپشاقتار.  سولاردان قالعان مول مۇرانى ءبىز الىپ وتىرمىز.

- قىپشاق ءتىلى حالىقارالىق ءتىل بولدى دەگەن راس پا؟

- ارينە، راس. قىپشاقتار وتە كۇشتى مەملەكەت قۇرعان. كونە تۇرىك قاعاندىعىنىڭ ىزىمەن، سونىڭ مۇراگەرى رەتىندە ءورىسىن كەڭەيتىپ، التايدان باستاپ قارا تەڭىز دالاسىنا دەيىنگى كەڭ اۋماقتى الىپ جاتتى.

كەيىن حاندىق ەدىل وزەنىن شەكارا ەتىپ ەكىگە ءبولىندى. ەدىلدەن التايعا دەيىنگى جەر شىعىس قىپشىق حاندىعى دەپ اتالدى. مۇندا مەملەكەتتى ەلبورلى اۋلەتى بيلەدى. ال كىشى حاندار باتىس قىپشاق جەرىن بيلەدى. بۇل – قازىرگى ورىس دالاسى.

جوعارىدا ايتىپ كەتەكەندەي التايدان قارا تەڭىزگە دەيىنگى ساۋدا جولدارى، قالالار، دالانىڭ ءوزى دە قىپشاقتاردىڭ بيلىگىندە بولدى. سوندىقتان دا وسىنشاما الىپ دەشتى قىپشاق جەرىن باسىپ ءوتۋ ءۇشىن باسقالار قايلاي دا بولسا دا قىپشاق ءتىلىن بىلۋگە ءماجبۇر ەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كودەكس كۋمانيكۋس پايدا بولدى.

- بۇل سوزدىك قوي؟

- ءيا، كوپەستەردىڭ حالىقارالىق سوزدىك قۇرالى. مۇنى تەك سوزدىك قۇرال دەپ قاراۋعا بولمايدى. سەبەبى، كىتاپ ىشىندە دالا وركەنيەتى (ادەت-عۇرىپتارىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىز) بار.

- قىپشاقتاردىڭ ءدىنى قانداي بولعان؟ ول كەزدە ءدىن بولعان دەپ ايتۋعا بولا ما؟

- ءدىنى بولعان. ماسەلەن، يسلام دىنىنە دەيىنگى تۇركىلەردە ءدىن بولدى. ولار دا ءبىر قۇدايعا سەنگەن. ول – ءتاڭىر. «تۇرىكتەردىڭ قۇدايى – ءتاڭىر» دەگەن ماعلۇمات اراب دەرەكتەرىندە كەزدەسەدى. «بۇل – ءتاڭىر ءسوزىنىڭ ءبىرىنشى ماعىناسى بولسا، ەكىنشىسى – كوك اسپان»، - دەيدى اراب جازبالارىندا.

- تاريحتا قاراحانيتتەر داۋىرىندە يسلام ءدىنى قابىلداندى دەگەن. بىراق قىپشاقتار XII-ءXIىى عاسىرلاردا دا قايتىس بولعان كىسىلەرگە ارناپ تاس مۇسىندەردەن ەسكەرتكىش رەتىندە بەلگى قويعانىن بىلەمىز. تاس مۇسىندەردى ورناتۋ – يسلام ءدىنىنىڭ زاڭدارىنا قايشى. سوندىقتان دا بۇل جەردە مىندەتتى تۇردە قىپشاقتاردىڭ دۇنيەتانىمى جايىندا سۇراق تۋىندايدى...

- دۇنيەدەن قايتقان ادامدارعا كونە داۋىردەن باستاپ تاس ءمۇسىن قويۋ قالىپتاسىپ كەتكەن.  سوندىقتان دا قىپشاقتاردى تاڭىرگە دە، ارۋاقتارعا دا تابىندى دەپ ايتا الامىز. قالىپتاسقان ءداستۇر بىرتە-بىرتە جويىلمايدى.  ماسەلەن، ءبىز يسلام ءدىنىن قابىلدادىق. بىراق ايعا قاراپ امانداسامىز، ارۋاقتارعا سەنەمىز. كوردىڭىز بە، بۇل – قىپشاق دۇنيەسىنەن، كونە تۇرىك دۇنيەسىنەن، عۇن داۋىرىنەن قالعان قاعيدات، ءداستۇر ساباقتاستىعى. ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارى دەگەنىمىز – وسى. بۇل قۇندىلىقتار ەشقاشاندا جويىلمايدى. رۋ-تايپالىق جۇيە دە وسىنداي. وسى جۇيەمەن قازاقتىڭ دۇنيەتانىمى، مەملەكەتتىگى قالىپتاستى.

- قىپشاقتاردىڭ جەرلەۋ راسىمدەرىنىڭ (ەستىرتۋ، كوڭىل ايتۋ،  جوقتاۋ، جەتىسىن، قىرقىن، ءجۇزىن وتكىزۋ، اسىن بەرۋ) قازاقتارمەن ۇقساستىعى تۋرالى دەرەك بار ما؟

- قازاقتىڭ دۇنيەتانىمى قىپشاق وركەنيەتىنەن ءنار الىپ قالىپتاسىپ وتىر.  قايتىس بولعاندا ونى ارۋلاپ جەرلەگەن. قورعان جاساعان. بۇل ءداستۇر بىزگە ساق داۋىرىنەن باستاپ جالعاسىپ كەلە جاتىر.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن ارمان اۋباكىر،

«ادىرنا» ۇلتتىق پورتالى

 

 

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى