كوكتەمگى السىزدىكتەن قالاي قۇتىلامىز؟

409

قازاق ءاۋ باستان كوكتەمدى «قاراوزەك شاق» نەمەسە «جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ، جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەتىن شاعى» دەپ اتايدى. وسى مەزگىلدە كوپشىلىگىمىزدىڭ كوڭىل-كۇيىمىز ناشارلاپ، جۇمىسقا دەگەن قابىلەتىمىز  تومەندەپ، بويدا ەنجارلىق پايدا بولادى. ال دارىگەرلەر بۇنىڭ ادام بويىنداعى دارۋمەندەردىڭ ازايۋىنان تۋىندايتىنىن ايتادى. اعزادا دارۋمەن تاپشىلىعى سەزىلسە ءتۇرلى اۋرۋلار ءورشيدى. ال السىزدىكتەن قالاي قۇتىلامىز؟ دارىگەر قانداي كەڭەس بەرەدى؟

دارىگەر نە دەيدى؟

 دارىگەرلەردىڭ پايىمداۋىنشا، كوكتەمدە ادام بويىنداعى السىزدىكتىڭ بارلىعى  دارۋمەن جەتىسپەگەننەن پايدا بولادى. دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ دە ءتۇرلى سەبەپتەرى بار. ەگەر دارۋمەندەر اعزاعا جەتكىلىكسىز مولشەردە تۇسسە، اسقازان اۋىرسا،  دارۋمەندەر اعزاعا سىڭبەيدى. بۇنىڭ سوڭى دارۋمەن تاپشىلىعىنا اكەلەدى. بۇل، اسىرەسە كوكتەمدە ەرەكشە بايقالادى. وسى كەزدە اعزاداعى دارۋمەندەر قورىن تولتىرىپ وتىرماسا، ەندوكريندى جۇيەنىڭ  جۇمىسى ناشارلاپ، سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ ءورشۋ قاۋپى ارتادى ەكەن. بۇعان قوسا اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى دە ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەرىن تيگىزەدى. وسى كەزدە ادامداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قان قىسىمى تومەندەپ، باسى اۋىرادى. اقتوبە قالاسىنداعى №2 ەمحانانىڭ ۋچاسكەلىك تەراپەۆتى ايگەرىم جاپيشەۆانىڭ ايتۋىنشا، كوكتەمدە سوزىلمالى اۋرۋلار ءورشي تۇسەدى. اسىرەسە اسقازان، ىشەك جولدارىنىڭ اۋرۋلارى اسقىنادى.

— كوكتەمدە بارلىق ادامنىڭ بويىندا السىزدىك پايدا بولادى. ونىڭ ىشىندە سوزىلمالى سىرقاتقا شالدىققاندارعا ءتىپتى قيىن. سوندىقتان گاستريت، پانكرەاتيت، حولەتسيستيتپەن اۋىراتىندار جانە  اسقازان جاراسى بار ناۋقاستار ديەتا ساقتاعانى ءجون. كوكتەم مەزگىلىندە ەمحاناعا ۇلكەندەر ءجيى كەلەدى. اسىرەسە، جوعارى قان قىسىمى، قان ازدىق، بۇيرەك دەرتىنە شالدىققان ادامدار كەڭەس سۇرايدى. ونىڭ ىشىندە تىركەۋدە تۇرعاندارعا دياگنوزىنا قاراي  تەگىن دارىلەر بەرىلەدى. جالپى ەمحاناعا كەلگەن  ناۋقاستار جان-جاقتى تەكسەرىلەدى. ەگەر قانى از بولسا، اسقازان جاراسىنا شالدىقسا، تىركەۋگە الامىز. وسى رەتتە ايتارىم، دەنە  السىزدىگىنە ۇشىراعان ادامدار الدىمەن دارىگەرگە قارالعانى ءجون. ءوز بەتىنشە ءدارى-دارمەك، دارۋمەندەردى قابىلداماعانى ابزال, — دەيدى دارىگەر.

ايگەرىم جاپيشەۆانىڭ ايتۋىنشا، كوكتەمدە السىرەۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى، ادامدار قىس بويى كۇننىڭ قۋاتىن المايدى. كۇن بولماعاندىقتان دارۋمەندەر اعزاعا سىڭبەيدى. ماسەلەن، د دارۋمەنى كۇن ارقىلى بويعا جاقسى سىڭەدى ەكەن. ال قىس بويى بويداعى دارۋمەندەردىڭ قورى تاۋسىلىپ، كوكتەم تۋعان كەزدە  ادامنىڭ باسى اينالىپ، ۇيقى باسادى. جۇيكەسى جۇقارىپ، ءسال نارسەگە اشۋ شاقىرادى. كەيدە قان قىسىمى تومەندەيدى. دەنە سالماعى ازايىپ، شاش ءجيى ءتۇسىپ، كوزدىڭ كورۋ مۇمكىندىگى ناشارلايدى. دەنەنىڭ تەرىسى قۇرعاپ، ءتىپتى قابىرشاقتانىپ كەتەدى. بۇنداي كەزدە بۇرىننان سوزىلمالى اۋرۋمەن اۋىراتىن ادامداردىڭ دەرتى قايتا قوزسا، كەيبىرەۋلەر جاڭادان اۋرۋ جۇقتىرۋى مۇمكىن. اسىرەسە، ەر ادامدارعا قاراعاندا ايەلدەر دارۋمەن تاپشىلىعىنا ءجيى ۇشىرايدى. ويتكەنى جۇكتىلىك، وزگە دە فيزيولوگيالىق جاعدايلار اعزاداعى دارۋمەندەرگە اسەرىن تيگىزىپ وتىرادى.

— دارۋمەن جەتىسپەگەن كەزدە قۇنارلى تاماقتانۋ كەرەك.  ەت جەپ، ءسۇت ءىشىپ، تاعامدىق مازىرگە كوكونىستەردى مولىنان پايدالانۋ قاجەت. دارىلىك  دارۋمەندەردى دە قابىلداعان ءجون. سونداي-اق پايدالى شوپتەردىڭ تۇنباسىن ىشكەن جاقسى. ماسەلەن، يتمۇرىن ءشوبىنىڭ تۇنباسى ادام اعزاسىنا وتە پايدالى، — دەيدى ايگەرىم جاپيشەۆا.

ادام بويىنداعى السىزدىكتى جەڭۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن دارىلىك دارۋمەندەردىڭ تابيعي كوزدەردەن الىناتىن دارۋمەندەرگە قاراعاندا اعزاعا از سىڭىرىلەتىندىگى دالەلدەنگەن. سوندىقتان دارىگەرلەر كوكتەمدە اس مازىرىنە كوكونىستەردى مەيلىنشە كوپ پايدالانۋ كەرەكتىگىن ايتادى. اسىرەسە، سارى ماي، جۇمىرتقا، بالىق، ەت، ءسۇت، ىرىمشىكپەن  كۇندەلىكتى تاماقتانىپ تۇرۋ كەرەك. سەبەبى اتالعان تاعامداردا دارۋمەندەردىڭ قورى كوپ. ماسەلەن، ءسۇتتىڭ قۇرامىنداعى د دارۋمەنى كالتسي جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ الدىن الادى. الايدا دارۋمەندەردى قابىلداماس بۇرىن السىزدىكتىڭ سەبەبىن بىلگەن ءجون. ياعني الدىمەن نەگىزگى دەرتتى ەمدەپ الۋ كەرەك. وسىدان كەيىن بارىپ دارىگەردىڭ نۇسقاۋىمەن دارۋمەندەردى ىشۋگە بولادى. جالپى، كوكتەمدە بارلىق ادامداردا السىزدىك پايدا بولادى. ەگەر السىزدىكتەن دەر كەزىندە قۇتىلماسا، ادام جۇرەك اۋرۋىنا شالدىعۋى مۇمكىن. ويتكەنى السىزدىك جۇرەككە كۇش تۇسىرەدى.

 اشۋشاڭدىق، السىزدىك، ۇيقىشىلدىق…

  1. ا دارۋمەنى جەتىسپەگەن كەزدە تەرى قۇرعايدى. شاشتىڭ ءتۇسى ءوڭىپ، جىلتىرلىعىنان ايرىلادى. يممۋنيتەت تومەندەپ، اعزانىڭ اۋرۋعا قارسى تۇرۋ قابىلەتى ازايادى. بۇنداي كەزدە ءسابىز، ورىك، قىزىلشا جانە كۋركۋما دامدەۋىشى قوسىلعان تاعام جەگەن ءجون. ەجەلگى ۇندىلىكتەر سۇتكە كۋركۋما، بال قوسىپ قوسىپ ىشكەن. بۇنداي ءسۇت كوپتەگەن جۇقپالى جانە قابىنبالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
  2. باسىڭىز اينالىپ، قۇلاعىڭىز شۋىلداي ما؟ بۇل ۆجانە ە دارۋمەندەرىنىڭ، مارگانەتس پەن كاليدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن پايدا بولادى.
  3. كوزىڭىز قىزارسا، قاراڭعى جەرگە بىردەن ۇيرەنىسە الماساڭىز، ا جانە ۆ2دارۋمەنى جەتىسپەيدى.
  4. 4. ەگەر ۆ12, ۆ6, ر جانە سەلەن جەتىسپەسە، باستا قايىزعاق كوبەيىپ كەتەدى.
  5. 5. شاشىڭىزدىڭ تۇسى سولعىن، ۇشتانعىش بولسا، ۆ9, س ۆيتاميندەرى جەتىسپەيدى.
  6. 6. ۇيقىسىزدىقتىڭ سەبەبى— ۆ توبى دارۋمەندەرىنىڭ، كاليدىڭ، كالتسيدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن.
  7. Dدارۋمەنىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى السىزدىككە، بۇيرەك پەن قان تامىرلارىنىڭ پروبلەمالارىنا اكەپ سوعادى. بۇنداي كەزدە ءسۇت، ءسۇت ونىمدەرىن، جۇمىرتقا مەن بالىقتى مولىراق جەۋ كەرەك.
  8. تەمىرجەتىسپەگەن كەزدە، اعزا السىرەيدى. ال  يود جەتىسپەگەن كەزدە  اشۋشاڭدىق جانە ۇيقىشىلدىق پايدا بولادى. كالتسي جەتىسپەگەن كەزدە، شاش پەن تىرناقتىڭ سىنعىشتىعى،  ماگني جەتىسپەگەن كەزدە ءسىڭىردىڭ تارتىلۋى جانە جۇيكەنىڭ توزۋى پايدا  بولادى.
  9. ەگەر كەز كەلگەن جەرىڭىزدى سوعىپ، كوگەرتىپ الىپ، ول كوپكە دەيىن قالىپقا كەلمەسە، سىزدە س دارۋمەنى جەتىسپەيدى. سونداي-اق قىزىل يەك قاناپ، جۇرەك ءجيى قاعىپ، ءوزىڭىزدى جايسىز سەزىنسەڭىز دە س دارۋمەنى تاپشى بولۋى مۇمكىن.

 سەرگۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

  1. دۇرىس ۇيقى — دەنساۋلىق كەپىلى. كۇنىنە كەم دەگەندە 8 ساعات ۇيىقتاپ، ءتۇس ۋاقىتىندا مۇمكىندىك بولسا، ءبىر مەزگىل تىنىعىپ العانىڭىز دۇرىس.
    2. كوكتەمدە اشىق ءتۇستى كيىمدەر كيىڭىز. ادەمى كيىم كوڭىلدى كوتەرەدى. گاردەروبىڭىزدا اشىق ءتۇستى كيىمدەر مەن اكسەسسۋارلار كوبىرەك بولسىن. سارعىش ءتۇستى كويلەك نەمەسە ورامال كۇيزەلىستەن ارىلۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
    3. شارشاپ جۇرسەڭىز سەرگۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى — مونشاعا ءتۇسۋ، ىستىق ۆاننا قابىلداۋ. ماندارين نەمەسە باسقا دا وزىڭىزگە ۇنايتىن ماي قوسىلعان حوش ءيىستى ۆاننا قابىلداساڭىز سەرگىپ قالاسىز.
  2. سەرگەك ءجۇرۋدىڭ تاعى ءبىر قۇپياسى — كوبىرەك قيمىلداۋ. فيزيكالىق بەلسەندىلىك جوعارى بولسا، اۋرۋ-سىرقاۋدان، السىزدىكتەن ادا بولاسىز.

فيتوتەراپيانىڭ  پايداسى

كوكتەمگى السىزدىكتەن قۇتىلۋدىڭ ءبىر جولى — دارىلىك شوپتەردى ءىشۋ. ماسەلەن، السىزدىكتەن قۇتىلۋ ءۇشىن وگەيشوپ (مات ي ماچەحا), قالاقاي (كراپيۆا) مەن باقباقتىڭ (ودۋۆانچيك) جاس جاپىراقتارىن 1 ليتر سۋدا قايناتىپ، ونى كۇنىنە جارتى ستاقاننان ءىشىپ جۇرسەڭىز، تاۋلىكتىك ۆيتامين مەن ميكرو­ەلەمەنەتتەردىڭ ورنىن تولتىراسىز. بۇل — س ءۆيتامينى، كالتسي، تەمىر، فوسفورعا باي تۇنبا.

سونداي-اق شارشاپ، بويىڭىزدى ەنجارلىق بيلەسە  قاراعاي قىلقانى (حۆويا), شۇيگىنشوپ (ۆالەريانا), ساسىقشوپ (پۋستىرنيك) جاپىراقتارىنىڭ قايناتىندىسى قوسىلعان ۆاننا قابىلداۋ كەرەك. بۇل  تەرىنىڭ كوكتەمدە تۇلەپ، قۇرعاپ، قابىرشىقتانۋىنا جول بەرمەيدى. ءارى جۇيكەنى تىنىشتاندىرىپ، ۇيقىنى جايلاندىرادى. ال جاقسى ۇيقى ەرتەڭگى كۇننىڭ كوڭىلدى باستالۋىنا جول اشادى.

 سارىمساق ميكروبتى جويادى

كوكتەمدە سارىمساقتىڭ پايداسى زور. ول ۆ1 توبىنىڭ دارۋمەندەرى مەن س، د دارۋمەنى، يود، ماي، تاعى دا باسقا زاتتارعا باي. ونىڭ قۇرامىندا اۋرۋ تۋدىراتىن ميكروبتاردى جوياتىن ەرەكشە باكتەريتسيدتىك زاتتار بولعاندىقتان، ول مەديتسينادا كەڭىنەن قولدانىلادى. جاپون عالىمدارىنىڭ پايىمداۋىنشا، سارىمساق ادام ميىنداعى قارتايۋ پروتسەسىن باسەڭدەتىپ،  ونىڭ جاسۋشالارىن تازارتىپ وتىرادى ەكەن. اسقازان، ىشەك، جۇرەك اۋرۋلا­رىن ەمدەۋگە دە سارىمساق پايدالى كورىنەدى. قان اينالىمىن رەتتەيدى، اۋرۋدىڭ اسقىنۋىنا جول بەرمەيدى.

كوكتەمدە پايدالى تاعامنىڭ ءبىرى — پياز. پيازدىڭ قۇرامىندا س دارۋمەنى مەن كاروتين كوپ. كوكتەمنىڭ كوكونىس شىعا قويماعان كەزەڭىندە پيازدى اس مازىرىنەن تۇسىرمەگەن ءجون. ويتكەنى پياز اۋرۋ جۇقتىرمايتىن جانە قىرقۇلاق اۋرۋىنا  قارسى زاتتارعا باي.

كامشات قوپاەۆا

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى