Қазақстан халықты әлеуметтік қорғаумен қамту деңгейі бойынша Орталық Азия елдері арасында бірінші орында тұр.
Халықаралық еңбек ұйымының мәліметінше, бұл көрсеткіш 94,3%-ды құрайды. Сонымен қатар 2027 жылдан бастап елде кейбір жәрдемақыларды тағайындау тәртібі өзгереді – әлеуметтік қолдау көрсету кезінде отбасылардың материалдық жағдайы ескерілетін болады.
Айта кетейік, 2027 жылдан бастап Қазақстанда бірқатар әлеуметтік төлемдер отбасының әл-ауқат деңгейіне қарай тағайындалады. Яғни жағдайы жақсы азаматтар кейбір жәрдемақыларды ала алмауы мүмкін. Өзгерістің негізгі мақсаты – мемлекеттік көмекті шын мәнінде мұқтаж азаматтарға бағыттау.
Қазақстан әлеуметтік қорғаумен қамту бойынша көрші елдерден алда
Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) соңғы деректеріне сәйкес, Қазақстан Орталық Азиядағы бес елдің ішінде халықты әлеуметтік қорғаумен қамту деңгейі бойынша бірінші орында тұр.
Қазақстанда бұл көрсеткіш 94,3% деңгейінде.
Салыстыру үшін айтсақ, Өзбекстанда бұл көрсеткіш 56%, Қырғызстанда – 42,9%, Түрікменстанда – 42,7%, ал Тәжікстанда – 34,1%.
Бұл көрсеткіш тек ақшалай әлеуметтік төлем алатын азаматтарды ғана емес, әлеуметтік сақтандыру жүйесіне жарна аударатын адамдарды да қамтиды.
Осылайша, 94,3% көрсеткіші әлеуметтік қорғау жүйесінің азаматтарды қаншалықты кең көлемде қамтитынын көрсетеді.
Тағы бір маңызды көрсеткіш – БҰҰ Даму бағдарламасы (БҰҰДБ) есептейтін адам дамуы индексі.
БҰҰДБ деректеріне сәйкес, Қазақстан 0,837 индексімен 193 ел мен аумақтың ішінде 60-орында тұр.
Бұл – Орталық Азиядағы ең жоғары көрсеткіш.
Оның үстіне Қазақстан адам дамуы деңгейі өте жоғары мемлекеттер санатына кіретін өңірдегі жалғыз ел болып қалып отыр.
Индексті есептеу кезінде үш негізгі фактор ескеріледі: өмір сүру ұзақтығы, білім деңгейі және халықтың табысы.
Бұл деректер Қазақстанның өңірдегі басқа мемлекеттермен салыстырғандағы орнын көрсетеді. Алайда халықаралық рейтингтердегі жоғары көрсеткіштер әлеуметтік салада мәселе жоқ дегенді білдірмейді. Сондықтан қол жеткізілген нәтижелерді сақтап, халықты қолдау жүйесін одан әрі дамыту маңызды міндеттердің бірі болып қала береді.
Мемлекеттік көмек кімдерге беріледі?
Халықаралық ұйымдар әлеуметтік төлемдердің қаншалықты нысаналы түрде бөлінетініне де ерекше назар аударады.
Дүниежүзілік банктің бағалауынша, Қазақстандағы атаулы әлеуметтік көмекті (АӘК) алушылар мен олардың отбасы мүшелерінің 82,5%-ы елдегі табысы ең төмен 20% тұрғындардың қатарына кіреді.
Бұл атаулы әлеуметтік көмектің негізінен табысы төмен азаматтарға берілетінін көрсетеді.
Алайда 2027 жылға жоспарланған өзгерістер жәрдемақылардың кеңірек тобына әсер етеді. Оларды тағайындау кезінде отбасылардың материалдық жағдайы ескеріліп, ең алдымен қаржылық қиындық көріп отырған азаматтарға қолдау көрсету көзделіп отыр.
Жәрдемақы тағайындау кезінде нені ескеру маңызды?
Жаңа тәртіпке көшу барысында үш мәселе ерекше маңызға ие болады: отбасылар туралы деректердің нақтылығы, өзгерістер жөніндегі ақпараттың қолжетімділігі және шешімдерді қайта қарау мүмкіндігі.
Бірінші мәселе – отбасының материалдық жағдайын дәл бағалау.
Мұқтаждық деңгейін анықтау кезінде тек табыс пен мүлікті ғана емес, нақты өмірлік жағдайларды да ескеру маңызды.
Мысалы, бір табысқа қанша адам күн көріп отырғанын, отбасы қаражатының қанша бөлігі емделуге жұмсалатынын және тұрақты күтімді қажет ететін туыстарының бар-жоғын назарға алу қажет.
Тұрғын үйдің немесе автокөліктің болуы әрдайым отбасының күнделікті шығындарды өтеуге жеткілікті қаражаты бар деген сөз емес.
Сондай-ақ азаматтардың материалдық жағдайы туралы мәліметтерді уақтылы жаңартып отыру маңызды. Отбасының қаржылық ахуалы қысқа мерзімде өзгеруі мүмкін, сондықтан ескі деректер негізінде қабылданған шешімдер олардың нақты жағдайын көрсетпеуі мүмкін.
Екінші мәселе – түсінікті әрі ашық ережелер.
Әрбір отбасы өзіне қандай өзгерістер әсер ететінін, жәрдемақы тағайындау туралы шешім қандай деректерге сүйеніп қабылданатынын және қандай көмекке үміт арта алатынын алдын ала білуі керек.
Бұл әсіресе әлеуметтік төлемдерді отбасы бюджетінің бір бөлігі ретінде жоспарлап отырған азаматтар үшін маңызды. Өзгерістер туралы алдын ала хабарлау жаңа тәртіп енгізілгеннен кейін табыстарының қалай өзгеруі мүмкін екенін түсінуге мүмкіндік береді.
Үшінші мәселе – қатені жедел түзету мүмкіндігі.
Материалдық жағдайды бағалау кезінде азаматтардың тарапынан да, ақпараттық жүйелерде де қате кетуі мүмкін.
Мысалы, мемлекеттік базаларда қате мәліметтер сақталуы немесе отбасы әл-ауқат деңгейі бойынша басқа санатқа қателесіп енгізілуі мүмкін.
Мұндай жағдайда азаматтар шешімді қайта қаратуға артық кедергілерсіз қол жеткізе алуы тиіс. Қателіктерді түзету түрлі мекемелерге ұзақ уақыт жүгінуді талап етпеуі маңызды.
Осылайша, халықаралық көрсеткіштер Қазақстанда халықты әлеуметтік қорғау жүйесі кең ауқымда қамтылғанын және елдің адам дамуы индексі бойынша өңірде жоғары орын алатынын көрсетеді. Ал алдағы өзгерістер бірқатар жәрдемақыны бөлуді анағұрлым нысаналы етуге бағытталған.
