Қазақстан инвестициялық саясаттың жаңа кезеңіне қадам басты. Саяси реформаларды жалғастыру, цифрландыруды жеделдету, жасанды интеллектіні дамыту және жаңа инвестициялық құралдарды енгізу елдің экономикалық өсімінің жаңа моделін қалыптастыруға бағытталған.
Бұл бастамалардың тиімділігі халықаралық капиталды тартуға, бизнестің сенімін арттыруға және Қазақстанның өңірлік бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге қаншалықты ықпал ететіні – бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі.
Осыған орай экономист Айбол Арғынғазиев Президенттің Шетелдік инвесторлар кеңесінің 37-ші пленарлық отырысында көтерген бастамаларын саралап, саяси тұрақтылықтың, конституциялық реформалардың, цифрландырудың және инвестициялық экожүйені жаңғыртудың Қазақстанның инвестициялық тартымдылығына қалай әсер ететінін айтып берді.
- Президент Қазақстанның инвестициялық тартымдылығы саяси тұрақтылықпен және жаңа Конституциямен тікелей байланысты екенін атап өтті. Бұл факторлар халықаралық инвесторлардың сеніміне қаншалықты әсер етеді?
- Саяси тұрақтылық пен мемлекеттік саясаттың болжамдылығы – инвесторлардың ұзақ мерзімді шешім қабылдауына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі. Халықаралық бизнес үшін инвестициялық жеңілдіктердің болуы ғана емес, сонымен қатар меншік құқығының қорғалатынына, заң үстемдігінің сақталатынына және ойын ережелерінің тұрақтылығына деген сенім де аса маңызды. Жаһандық тұрақсыздық жағдайында трансұлттық капитал жоғары табыс әкелетін бағыттарды ғана емес, ұзақ мерзімді инвестициялар үшін қауіпсіз әрі болжамды ортаны іздейді.
2026 жылғы 1 шілдеде жалпыхалықтық референдум қорытындысы бойынша күшіне енген жаңа Конституция меншік құқығын қорғау мен инвестициялардың қол сұғылмауына кепілдік беретін нормаларды бекітіп, құқықтық айқындық пен капиталдың қорғалуын қамтамасыз етеді. Сот жүйесін нығайту, Конституциялық Соттың қызметін іске қосу және билік институттарын кезең-кезеңімен демократияландыру нарықтардың монополиялану тәуекелдерін төмендетіп, барлық қатысушылар үшін тең әрі әділ бәсекелестік жағдай қалыптастырады. Бұған қоса, ағылшын құқығы қағидаттарына негізделген тәуелсіз сот төрелігін ұсынатын АХҚО да бизнес үшін сенімділіктің маңызды кепілі болып отыр.
Бұл саясаттың нәтижесі нақты көрсеткіштермен дәлелденеді. Қазақстан Орталық Азияда тартылған инвестициялар көлемі бойынша көшбасшылық орнын сенімді түрде сақтап келеді. ЮНКТАД деректеріне сәйкес, елге тартылған тікелей шетелдік инвестициялардың жинақталған таза көлемі 150 млрд АҚШ долларынан асып, өңірдегі барлық инвестициялардың шамамен 70 пайызын құрайды. Халықаралық рейтингтік агенттіктер де Қазақстанның егемен кредиттік рейтингін сенімді деңгейде растауда. Саяси тұрақтылық инвесторларға қауіпсіздік берсе, конституциялық реформа құқықтық әділдік пен сенімді қамтамасыз етеді. Бұл өз кезегінде Қазақстанның Орталық Азиядағы жетекші экономикалық орталық ретіндегі мәртебесін нығайта түседі.
- Мемлекет басшысы 2026 жылды Жасанды интеллект және цифрлық даму жылы деп жариялап, экономиканы цифрлық трансформациялауды негізгі басымдықтардың бірі ретінде айқындады. Бұл шешім Қазақстанның жаһандық бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін қандай жаңа мүмкіндіктер ашады?
- Жасанды интеллект, цифрлық инфрақұрылым, деректерді өңдеу орталықтары, телекоммуникациялар және жартылай өткізгіштер өндірісі бүгінде жаһандық инвестициялық ағындардың басты қозғаушы күшіне айналып отыр. The fDi Report 2026 деректеріне сәйкес, 2025 жылы ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) саласы әлемдегі greenfield инвестицияларының 40 пайыздан астамын қамтамасыз етті. Байланыс секторы алғаш рет тартылған капитал көлемі бойынша бірінші орынға шығып, 346 млрд АҚШ долларын құрады (өсім – 88 пайыз), ал жартылай өткізгіштер өндірісіне салынған инвестициялар рекордтық 138 млрд АҚШ долларына жетті.
2026 жылдың Жасанды интеллект және цифрлық даму жылы болып жариялануы Қазақстанға ресурстық артықшылықтарға негізделген бәсекеден технологиялар мен инновацияларға негізделген бәсекеге көшуге мүмкіндік береді. Жасанды интеллектіні, цифрлық инфрақұрылымды және заманауи цифрлық сервистерді дамыту экономиканың өнімділігін арттырып, өнеркәсіпке, логистикаға, энергетикаға және мемлекеттік басқару жүйесіне озық технологияларды жедел енгізуге жол ашады. Сонымен қатар бұл жоғары технологиялық салаларға инвестиция тартуға қолайлы жағдай қалыптастырады.
Бүгінде жаһандық бизнес үшін салықтық жеңілдіктердің болуы ғана емес, сонымен қатар заманауи цифрлық экожүйенің, білікті кадрлардың және инновацияларға қолайлы ортаның қалыптасуы да шешуші мәнге ие. Дәл осы факторлар әлемдік экономиканың жаңа технологиялық кезеңінде Қазақстанның жаһандық бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын негізгі басымдықтардың біріне айналады.
- Ұлттық цифрлық инвестициялық платформа, Инвестициялық штаб және Altyn Visa бағдарламасы инвестициялық ахуалды жақсартуға бағытталған. Бұл бастамалар шетелдік капитал тартуда қаншалықты тиімді болуы мүмкін?
- Аталған үш бастаманы іске асыру шетелдік инвестицияларды тарту мен сүйемелдеу жүйесін түбегейлі жаңғыртуға мүмкіндік береді. Бұл инвестициялық жеңілдіктер ұсыну моделінен әлемдік бизнес үшін қауіпсіз әрі технологиялық экожүйе қалыптастыру моделіне көшуге жол ашады. Әрбір бастама шетелдік инвесторлар кездесуі мүмкін нақты кедергілерді жоюға бағытталған.
Ұлттық инвестициялық платформа «бір терезе» қағидаты бойынша жұмыс істеп, инвестордың өтінім беру сәтінен бастап жобаны іске қосуға дейінгі барлық үдерісті толық цифрландырады. Басым жобалар тізіміне енгізілген «Жасыл дәліз» жобалары үшін мемлекеттік қызметтерді көрсету мерзімдері заңнамалық деңгейде 30 пайызға қысқартылған. Платформада адами фактор барынша азайтылып, мемлекеттік органдардың міндеттемелерді орындауын нақты уақыт режимінде бақылау тетігі енгізілген. Сонымен қатар Жасанды интеллект және цифрлық даму жылы аясында комплаенс рәсімдерін жеделдететін интеллектуалды сүзгілер енгізілуде.
Инвестициялық штаб шешім қабылдау жылдамдығы мен ведомствоаралық үйлестіру мәселесін шешіп, ұзақ келісу рәсімдерінсіз жедел шешім қабылдайтын бірыңғай орталық ретінде жұмыс істейді. Бас прокурорға Инвестициялық омбудсмен мәртебесінің берілуі бұл құрылымның тиімділігін айтарлықтай арттырды. Соңғы бір жылда «прокурорлық сүзгінің» тиімділігі екі есеге өсіп, 9 пайыздан 18 пайызға жетті. Бизнеске қатысты тексерулер саны 6 пайызға, ал әкімшілік жауапкершілікке тарту фактілері 16 пайызға азайды. Қазіргі таңда прокуратура органдарының тікелей қорғауында 2 800-ден астам стратегиялық инвестициялық жоба бар.
Altyn Visa бағдарламасы (А6 санаты) көші-қон саясатын рұқсат беру қағидатынан ынталандыру тетігіне көшіруге мүмкіндік берді. Бағдарлама инвесторларға отбасы мүшелеріне де қолданылатын 10 жылдық резиденттік мәртебе, шетелден алынатын табысқа жеке табыс салығынан босату, Қазақстан азаматтарымен тең дәрежеде мемлекеттік қызметтерге қол жеткізу мүмкіндігін ұсынады. Сонымен қатар e-Residency Invest модулі серіктес банктер арқылы инвестицияларды қашықтан басқаруға жағдай жасайды.
Жалпы алғанда, бұл тетіктер инвесторлардың бастапқы өтінім беру кезеңінен бастап елде тұрақты қатысуына дейінгі барлық кезеңдердегі тәуекелдерін азайтуға бағытталған. Алайда олардың нақты тиімділігі бірнеше жыл ішіндегі қолдану тәжірибесі мен инвесторлардың кері байланысы негізінде айқындалатын болады.
- Президент Қазақстанды Орталық Азияның цифрлық әрі технологиялық хабына айналдыру міндетін қойды. Суперкомпьютерлерді іске қосу, деректерді өңдеу орталықтарын құру және әлемнің жетекші технологиялық компанияларын тарту ел экономикасына қандай мультипликативтік әсер бере алады?
- Заманауи деректерді өңдеу орталықтарын құру және әлемнің жетекші технологиялық компанияларын тарту Қазақстан экономикасында елеулі мультипликативтік әсер қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұндай жобалар жасанды интеллектіні, бұлтты сервистерді, финтехті, электрондық коммерцияны, ғылыми зерттеулерді және цифрлық өнеркәсіпті дамытуға берік негіз қалайды. Сонымен қатар олар жоғары білікті мамандарға, инженерлік құзыреттерге және инновациялық кәсіпкерлікке сұранысты арттырады.
Заманауи цифрлық инфрақұрылымның болуы Қазақстанның халықаралық технологиялық компаниялар үшін инвестициялық тартымдылығын едәуір күшейтіп, жаңа өндірістерді жергіліктендіруге және елдің жаһандық қосылған құн тізбектеріне ықпалдасуына ықпал етеді. Бұл өз кезегінде Қазақстанның Орталық Азиядағы цифрлық әрі технологиялық хаб ретіндегі позициясын нығайтады.
Бұл үрдіс жаһандық даму бағытымен де толық үндес. Бүгінде деректерді өңдеу орталықтары мемлекеттердің инвестиция тарту жолындағы бәсекесінің негізгі нысандарының біріне айналды. Ал жасанды интеллектінің қарқынды дамуы мен цифрлық инфрақұрылымға деген сұраныстың артуы әлемдік инвестициялық өсімнің жаңа қозғаушы күшін қалыптастырып отыр.
- Отырыста көлік-логистика саласын, агроөнеркәсіп кешенін және жер қойнауын пайдалану секторын цифрландыру мәселесіне ерекше назар аударылды. Бұл реформалар Қазақстанның инвестициялық тартымдылығын арттырып, экспорттық әлеуетін қалай күшейте алады?
- Көлік-логистика саласы бойынша. Мемлекет басшысы Үкіметтің кеңейтілген отырысында жаңа экономикалық модельге көшу жағдайында көлік логистикасын дамыту стратегиялық маңызға ие екенін атап өтті. Бұл бағыттағы цифрландыру нақты нәтижелерін бере бастады. Бүгінде Қазақстанның барлық әуежайлары мен әуе компаниялары IATA халықаралық стандарттарына сәйкес e-Freight электрондық жүк айналымы жүйесіне көшті. 2025 жылдың қорытындысы бойынша 15 миллионнан астам жолаушы тасымалданды. Сингапур, Нидерланд және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты елдердің тәжірибесі көрсеткендей, транзиттік хабтардың басты бәсекелік артықшылықтары – рәсімдердің жылдамдығы, болжамдылығы және цифрландырылуы. Көлік дәліздері бойында бірыңғай цифрлық платформаларды енгізу және кедендік рәсімдерді үйлестіру транзит уақытын едәуір қысқартып, логистикалық шығындарды азайтуға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде еліміздің экспорттық әлеуетін күшейтеді.
Агроөнеркәсіп кешені бойынша. Ұсынылған материалдар бұл салаға инвесторлардың қызығушылығы артып келе жатқанын көрсетеді. Ауыл шаруашылығына тартылған тікелей шетелдік инвестициялар көлемі 2,5 есеге өсті, ал азық-түлік өнеркәсібіне салынған инвестициялар 24 пайызға артты. Бұл шикізатты терең өңдеуге және жоғары қосылған құны бар өнім өндіруге бағытталған мемлекеттік саясаттың нәтижесін көрсетеді.
Жер қойнауын пайдалану саласын цифрландыру бойынша. Ұсынылған материалдарда бұл мәселеге қатысты нақты ақпарат берілмеген. Сондықтан осы бағыттағы реформалардың инвестициялық тартымдылық пен экспорттық әлеуетке ықпалы жөнінде қосымша ресми мәліметтер қажет.
- Президент өз сөзінде мемлекеттік басқарудан бастап білім беру мен өнеркәсіпке дейін жасанды интеллектіні кеңінен енгізу бағытын айқындады. Мұндай кешенді тәсіл ұзақ мерзімді экономикалық өсудің жаңа моделін қалыптастыра ала ма?
- Ұсынылған материалдарға сәйкес, бұл мәселе «KAZAKH INVEST» ҰК» АҚ-ның құзыретіне кірмейді. Сондықтан аталған сұрақты салалық уәкілетті мемлекеттік органға (мысалы, цифрлық даму саласына жауапты органға) жолдау ұсынылады.
Қажет болған жағдайда журналистке берілетін жауапты 2-сұрақтағы ақпаратпен шектеуге болады. Атап айтқанда, 2026 жылдың Жасанды интеллект және цифрлық даму жылы болып жариялануы Қазақстанның экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, цифрлық инфрақұрылымды дамытуға, жоғары технологиялық инвестицияларды тартуға және инновациялық экожүйені нығайтуға жаңа мүмкіндіктер ашатынын атап өтуге болады.
- Шетелдік инвесторлар кеңесі мемлекет пен халықаралық бизнес арасындағы тұрақты диалог алаңы ретінде қандай рөл атқарады? Мұндай кездесулер нақты инвестициялық жобаларды іске асыруға және экономикалық реформаларды жүргізуге қалай ықпал етеді?
- Шетелдік инвесторлар кеңесі – Мемлекет басшысы мен әлемдегі жетекші халықаралық компаниялардың басшылары арасындағы стратегиялық диалогтың негізгі алаңы. Бұл формат инвестициялық ахуалға қатысты жүйелі мәселелерді талқылауға және олар бойынша ең жоғары деңгейде шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Кеңес аясында инвесторлар өз қызметінде кездесетін негізгі кедергілерді тікелей көтеріп, заңнаманы жетілдіру, салықтық әкімшілендіруді оңтайландыру, инфрақұрылымды дамыту және бизнестің құқықтарын қорғау бағытында нақты ұсыныстарын білдіреді.
Мұндай өзара іс-қимыл форматы нақты инвестициялық жобаларды іске асыруға ғана емес, сонымен қатар іскерлік ортаның болжамдылығын арттыруға, халықаралық инвесторлардың сенімін нығайтуға және Қазақстанның инвестициялық юрисдикция ретіндегі бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге бағытталған институционалдық және экономикалық реформаларды жүзеге асыруға да ықпал етеді.
Бұл диалог «KAZAKH INVEST» ұлттық компаниясының практикалық сүйемелдеуімен толықтырылады. 2017 жылдан бастап компания Үкімет атынан ірі инвесторлармен жұмыс жүргізетін Бірыңғай келіссөз жүргізуші мәртебесіне ие. Осылайша инвесторларға жобаға арналған алаңды таңдаудан бастап, оны іске асырудың барлық кезеңінде кешенді сүйемелдеу көрсетілетін бірыңғай қызмет көрсету тетігі ұсынылады.
- Президент Алатау қаласын толық цифрландырылған халықаралық инвестициялық және технологиялық орталық ретінде дамыту жоспарларын таныстырды. Бұл жоба Қазақстан экономикасының жаңа өсу нүктесіне айналып, елдің өңірлік және жаһандық деңгейдегі позициясын қалай нығайта алады?
- Алатау қаласын дамыту жобасы Қазақстан экономикасының жаңа өсу нүктесіне айналып, халықаралық инвестициялық, технологиялық, қаржылық және инновациялық орталықтың функцияларын біріктіруге мүмкіндік береді. Толық цифрландырылған қалалық ортаны, заманауи инфрақұрылымды, деректерді өңдеу орталықтарын, ғылыми-зерттеу және технологиялық кластерлерді қалыптастыру әлемнің жетекші компанияларын, жоғары технологиялық инвестицияларды және білікті мамандарды тартуға қолайлы жағдай жасайды.
Ұзақ мерзімді перспективада Алатау жаңа технологияларды әзірлеу мен коммерцияландырудың, стартаптарды дамытудың және цифрлық қызметтер экспортын ұлғайтудың маңызды алаңына айналуы мүмкін. Бұл экономиканы әртараптандыруға, еңбек өнімділігін арттыруға және Қазақстанның Орталық Азиядағы жетекші инновациялық әрі инвестициялық орталықтардың бірі ретіндегі позициясын нығайтуға ықпал етеді.
