Ғылым – мемлекеттің экономикалық қуатын ғана емес, оның технологиялық тәуелсіздігін, адами капиталын және жаһандық бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын негізгі факторлардың бірі. Қазіргі таңда әлем елдері табиғи ресурстардан гөрі білімге, технологияға және ғылыми жаңалықтарға сүйеніп даму жолына көшті. Қазақстан үшін де ғылымды қоғамға кеңінен таныту, отандық ғалымдардың жетістіктерін ілгерілету, жас зерттеушілерді қолдау және жоғары білімнің сапасын арттыру стратегиялық міндетке айналып отыр.
Соңғы жылдары Қазақстанда ғылыми салаға бөлінетін қаражат пен зерттеушілер санының артуы осы бағыттағы жұмыстың жүйелі сипат алып келе жатқанын көрсетеді. Ғылым және жоғары білім министрлігінің мәліметінше, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (ҒЗТКЖ) жұмсалатын ішкі шығындар 2023 жылғы 121,5 млрд теңгеден 2026 жылға қарай 260 млрд теңгеге дейін өскен. Яғни үш жыл ішінде көрсеткіш екі еседен астам артқан. Ал 2026 жылы республикалық бюджеттен ғылымды қаржыландыру көлемі 214 млрд теңгеге жетті. Мемлекет 2029 жылға қарай ғылымға жұмсалатын шығындарды жалпы ішкі өнімнің 1 пайызына дейін жеткізуді көздеп отыр.
Бұл – ғылымды тек тар академиялық ортаға тән сала ретінде емес, экономиканың нақты секторымен байланыста дамытудың маңызы артқанын көрсетеді. Ғылыми зерттеудің нәтижесі зертхана қабырғасында қалып қоймай, өндірісте, медицинада, ауыл шаруашылығында, энергетикада, экологияда және цифрлық технологияларда қолданылуы тиіс.
Ғалым саны артып, ғылыми орта жасарып келеді
Қазақстан ғылымындағы маңызды өзгерістің бірі – зерттеушілер құрамының жаңаруы. 2025 жылы ҒЗТКЖ-мен айналысатын қызметкерлер саны 28 374 адамға жетті. Бұл 2021 жылғы 21 782 адаммен салыстырғанда шамамен 30 пайызға көп. Бұдан да маңыздысы – ғылыми ортадағы жастардың үлесі айтарлықтай артқан.
2021 жылы ҒЗТКЖ саласында жұмыс істеген жас ғалымдар саны 7 525 адам болса, 2025 жылы олардың саны 13 592 адамға жеткен. Яғни төрт жылда жас зерттеушілер саны шамамен 1,8 есеге көбейді. Қазіргі таңда жас ғалымдар ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысатын мамандардың 48 пайызын құрайды.
Бұл көрсеткіш ғылымның жаңа буын үшін тартымды бола бастағанын аңғартады. Алайда жас зерттеушіні ғылымға тарту – алғашқы қадам ғана. Оны ғылыми ортада ұстап қалу, тұрақты зерттеу жүргізуіне жағдай жасау, заманауи зертханаларға, халықаралық ғылыми базаларға және қаржыландыруға қолжетімділігін қамтамасыз ету де маңызды.
Осы мақсатта «Жас ғалым» жобасының мүмкіндіктері кеңейіп келеді. 2024-2026 жылдарға арналған конкурс аясында жас ғалымдарды гранттық қаржыландыру бойынша 541 өтінім түсіп, нәтижесінде 103 жобаға жалпы сомасы 8,78 млрд теңге көлемінде қолдау көрсетілді. Сонымен қатар «Жас ғалым» жобасы бойынша постдокторанттарға арналған 225 жоба 6,5 млрд теңгеге қаржыландыруға мақұлданды.
Жас зерттеушілердің қызығушылығының жоғары екенін кейінгі конкурстар да көрсетеді. 2025 жылы 2026-2028 жылдарға арналған «Жас ғалым» жобасына 691 өтінім ұсынылған. Бұл – ғылыми ортада бәсекелестіктің және зерттеу жүргізуге деген сұраныстың бар екенін көрсететін маңызды белгі.
Мемлекеттік қолдау тек грантпен шектелмейді. 2025 жылы ғылым саласында 75 мемлекеттік ғылыми стипендия беріліп, оның 50-і жас ғалымдарға арналды. Бұдан бөлек, 250 ғалым әлемнің жетекші ғылыми орталықтарында тағылымдамадан өтуге грант алды. Сол жылы 271 жас ғалымға тұрғын үй мәселесін шешуге мүмкіндік берілді.
Ғылыми жетістік қоғамға жетуі керек
Ғалымның жаңалығы қанша маңызды болғанымен, ол қоғамға түсінікті тілде жеткізілмесе, оның әлеуеті толық ашылмайды. Сондықтан қазіргі кезеңде ғылыми коммуникацияның маңызы артып отыр.
Қазақстандық зерттеушілердің еңбегін тек ғылыми журналдарда жариялау жеткіліксіз. Ғылым жаңалығы мектеп оқушысына да, студентке де, кәсіпкерге де, қарапайым азаматқа да түсінікті болуы қажет. Мәселен, климаттың өзгеруі, су тапшылығы, энергия тиімділігі, жасанды интеллект, ауыл шаруашылығы технологиялары немесе жаңа медициналық зерттеулер туралы отандық ғалымдардың жұмыстары бұқаралық ақпарат құралдарында жиі әрі түсінікті түрде айтылса, қоғамның ғылымға деген қызығушылығы да артады.
Бұл ретте журналистер, ғылыми ұйымдар, жоғары оқу орындары мен ғалымдардың өзара байланысын күшейту қажет. Ғалымның ғылыми терминдерін қарапайым тілге аударып, оның жаңалығының күнделікті өмірге қандай пайдасы барын көрсету – ғылыми журналистиканың басты міндеттерінің бірі.
Қазақстанда бұл бағыттың экономикалық маңызы да күшейіп келеді. 2025-2027 жылдары 268 жаңа коммерцияландыру жобасы іске қосылып, олардың 260-тан астамы нарыққа шығарылған. Яғни ғылыми әзірлемені нақты өнімге немесе қызметке айналдыруға басымдық беріліп отыр.
Ғылым мен бизнестің байланысын күшейту үшін ҒЗТКЖ-ға жеке инвестиция тарту тетіктері де енгізілуде. 2025 жылдың қорытындысы бойынша ғылыми жобаларға жеке инвестициялар көлемі 24 млрд теңгеге жеткен. Бұған қоса ғылыми әзірлемелерге жұмсалатын шығындардың 300 пайызына дейін салықтық жеңілдіктер қарастырылған.
Жоғары білім – ғылыми кадрлардың негізгі ортасы
Ғылымның тұрақты дамуы жоғары білім беру жүйесінің сапасына тікелей байланысты. Университет – болашақ ғалым қалыптасатын, ғылыми идея туындайтын және жаңа технологиялар жасалатын негізгі ортаның бірі.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025-2026 оқу жылының басында Қазақстанда 116 жоғары оқу орны жұмыс істеді. Оларда 678,1 мың студент білім алды. Оның 52,5 пайызы – әйелдер. Биыл жоғары оқу орындарына 208,9 мың студент қабылданды. Бұл өткен оқу жылымен салыстырғанда 13,7 пайызға көп.
Соңғы бес жылда жоғары білім беру ұйымдарының саны 4,9 пайызға қысқарғанымен, студенттер саны 17,6 пайызға артқан. Бұл жоғары білімге деген сұраныстың сақталып отырғанын көрсетеді. Сонымен бірге студенттердің 99,8 пайызы күндізгі бөлімде білім алады.
2025-2026 оқу жылының басында жоғары оқу орындарында 38 014 оқытушы еңбек етті. Олардың ішінде 10 238 адам ғылым кандидаты, 5 462 адам PhD дәрежесіне ие. Бұл көрсеткіш жоғары білім мен ғылыми зерттеудің өзара байланысын күшейтудің маңызын көрсетеді.
Бүгінде Қазақстанда зерттеу университеттерінің дамуына да ерекше көңіл бөлініп отыр. Университеттер тек білім беретін мекеме емес, ғылым мен инновацияның орталығы болуы тиіс. Студенттің дәріс тыңдап қана қоймай, ғылыми жобаға қатысуы, зертханада тәжірибе жасауы, халықаралық ғылыми бағдарламаларға қосылуы – сапалы жоғары білімнің басты көрсеткіштерінің бірі.
Қазақстан ғылымының келесі кезеңі
Ғылымды дамыту үшін тек қаржыландыруды көбейту жеткіліксіз. Ғылыми инфрақұрылымды жаңарту, зерттеушілердің еңбегін лайықты бағалау, халықаралық ынтымақтастықты кеңейту, ғылым мен бизнестің байланысын күшейту және ғылыми жетістіктерді қоғамға кеңінен таныстыру қатар жүруі керек.
Бұл бағытта Қазақстанда институционалдық өзгерістер де жүзеге асырылып жатыр. 2024-2025 жылдары «Ғылым және технологиялық саясат туралы» заң күшіне еніп, Ұлттық ғылым академиясының жұмысы жаңғыртылды. Сонымен қатар ғылыми жобаларды коммерцияландыруға және жеке сектордың ғылымға инвестиция салуына жағдай жасау шаралары қолға алынды.
Қазақстанның ғылымдағы басты капиталы – зертханалар мен құрал-жабдық қана емес, адам. Ғылыми жаңалық ашатын, жаңа технология жасайтын, қоғамның өзекті мәселелерін зерттейтін мамандарды қолдау елдің ұзақ мерзімді дамуына әсер етеді.
Сондықтан ғылымды насихаттау – тек ғалымның жетістігін жариялау емес. Бұл – жасөспірімге «ғалым болу – болашаққа жол» екенін көрсету, студентке зерттеу жүргізуге мүмкіндік беру, жас маманға елде қалуға жағдай жасау және отандық ғылыми жаңалықтың экономика мен қоғамға нақты пайда әкелуіне жол ашу.
Бүгінде Қазақстанда ғылыми әлеуетті күшейтуге қажетті алғышарттар қалыптасып келеді: қаржыландыру өсіп, жас ғалымдардың үлесі артып, жоғары білім жүйесі жаңарып, ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру тетіктері дамуда. Ендігі маңызды міндет – осы мүмкіндіктерді жүйелі пайдаланып, қазақстандық ғылымды қоғамның күнделікті өміріне жақындату.
Ғылым кеңінен танылған сайын оған деген қоғамдық сұраныс та артады. Ал ғылыми жетістік экономикаға, білімге және әлеуметтік дамуға нақты әсер еткен кезде ғана ғылым елдің тұрақты дамуының басты қозғаушы күштерінің біріне айналады.
