عىلىم – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن عانا ەمەس، ونىڭ تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىگىن، ادامي كاپيتالىن جانە جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ايقىندايتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرى تابيعي رەسۋرستاردان گورى بىلىمگە، تەحنولوگياعا جانە عىلىمي جاڭالىقتارعا سۇيەنىپ دامۋ جولىنا كوشتى. قازاقستان ءۇشىن دە عىلىمدى قوعامعا كەڭىنەن تانىتۋ، وتاندىق عالىمداردىڭ جەتىستىكتەرىن ىلگەرىلەتۋ، جاس زەرتتەۋشىلەردى قولداۋ جانە جوعارى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ستراتەگيالىق مىندەتكە اينالىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا عىلىمي سالاعا بولىنەتىن قاراجات پەن زەرتتەۋشىلەر سانىنىڭ ارتۋى وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ جۇيەلى سيپات الىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (عزتكج) جۇمسالاتىن ىشكى شىعىندار 2023 جىلعى 121,5 ملرد تەڭگەدەن 2026 جىلعا قاراي 260 ملرد تەڭگەگە دەيىن وسكەن. ياعني ءۇش جىل ىشىندە كورسەتكىش ەكى ەسەدەن استام ارتقان. ال 2026 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى 214 ملرد تەڭگەگە جەتتى. مەملەكەت 2029 جىلعا قاراي عىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا دەيىن جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر.
بۇل – عىلىمدى تەك تار اكادەميالىق ورتاعا ءتان سالا رەتىندە ەمەس، ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىمەن بايلانىستا دامىتۋدىڭ ماڭىزى ارتقانىن كورسەتەدى. عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى زەرتحانا قابىرعاسىندا قالىپ قويماي، وندىرىستە، مەديتسينادا، اۋىل شارۋاشىلىعىندا، ەنەرگەتيكادا، ەكولوگيادا جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردا قولدانىلۋى ءتيىس.
عالىم سانى ارتىپ، عىلىمي ورتا جاسارىپ كەلەدى
قازاقستان عىلىمىنداعى ماڭىزدى وزگەرىستىڭ ءبىرى – زەرتتەۋشىلەر قۇرامىنىڭ جاڭارۋى. 2025 جىلى عزتكج-مەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەر سانى 28 374 ادامعا جەتتى. بۇل 2021 جىلعى 21 782 اداممەن سالىستىرعاندا شامامەن 30 پايىزعا كوپ. بۇدان دا ماڭىزدىسى – عىلىمي ورتاداعى جاستاردىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ارتقان.
2021 جىلى عزتكج سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن جاس عالىمدار سانى 7 525 ادام بولسا، 2025 جىلى ولاردىڭ سانى 13 592 ادامعا جەتكەن. ياعني ءتورت جىلدا جاس زەرتتەۋشىلەر سانى شامامەن 1,8 ەسەگە كوبەيدى. قازىرگى تاڭدا جاس عالىمدار عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن مامانداردىڭ 48 پايىزىن قۇرايدى.
بۇل كورسەتكىش عىلىمنىڭ جاڭا بۋىن ءۇشىن تارتىمدى بولا باستاعانىن اڭعارتادى. الايدا جاس زەرتتەۋشىنى عىلىمعا تارتۋ – العاشقى قادام عانا. ونى عىلىمي ورتادا ۇستاپ قالۋ، تۇراقتى زەرتتەۋ جۇرگىزۋىنە جاعداي جاساۋ، زاماناۋي زەرتحانالارعا، حالىقارالىق عىلىمي بازالارعا جانە قارجىلاندىرۋعا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ دە ماڭىزدى.
وسى ماقساتتا «جاس عالىم» جوباسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيىپ كەلەدى. 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان كونكۋرس اياسىندا جاس عالىمداردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا 541 ءوتىنىم ءتۇسىپ، ناتيجەسىندە 103 جوباعا جالپى سوماسى 8,78 ملرد تەڭگە كولەمىندە قولداۋ كورسەتىلدى. سونىمەن قاتار «جاس عالىم» جوباسى بويىنشا پوستدوكتورانتتارعا ارنالعان 225 جوبا 6,5 ملرد تەڭگەگە قارجىلاندىرۋعا ماقۇلداندى.
جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىنىڭ جوعارى ەكەنىن كەيىنگى كونكۋرستار دا كورسەتەدى. 2025 جىلى 2026-2028 جىلدارعا ارنالعان «جاس عالىم» جوباسىنا 691 ءوتىنىم ۇسىنىلعان. بۇل – عىلىمي ورتادا باسەكەلەستىكتىڭ جانە زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە دەگەن سۇرانىستىڭ بار ەكەنىن كورسەتەتىن ماڭىزدى بەلگى.
مەملەكەتتىك قولداۋ تەك گرانتپەن شەكتەلمەيدى. 2025 جىلى عىلىم سالاسىندا 75 مەملەكەتتىك عىلىمي ستيپەنديا بەرىلىپ، ونىڭ 50-ءى جاس عالىمدارعا ارنالدى. بۇدان بولەك، 250 عالىم الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا تاعىلىمدامادان وتۋگە گرانت الدى. سول جىلى 271 جاس عالىمعا تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى.
عىلىمي جەتىستىك قوعامعا جەتۋى كەرەك
عالىمنىڭ جاڭالىعى قانشا ماڭىزدى بولعانىمەن، ول قوعامعا تۇسىنىكتى تىلدە جەتكىزىلمەسە، ونىڭ الەۋەتى تولىق اشىلمايدى. سوندىقتان قازىرگى كەزەڭدە عىلىمي كوممۋنيكاتسيانىڭ ماڭىزى ارتىپ وتىر.
قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىن تەك عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاۋ جەتكىلىكسىز. عىلىم جاڭالىعى مەكتەپ وقۋشىسىنا دا، ستۋدەنتكە دە، كاسىپكەرگە دە، قاراپايىم ازاماتقا دا تۇسىنىكتى بولۋى قاجەت. ماسەلەن، كليماتتىڭ وزگەرۋى، سۋ تاپشىلىعى، ەنەرگيا تيىمدىلىگى، جاساندى ينتەللەكت، اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنولوگيالارى نەمەسە جاڭا مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر تۋرالى وتاندىق عالىمداردىڭ جۇمىستارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى ءارى تۇسىنىكتى تۇردە ايتىلسا، قوعامنىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى دا ارتادى.
بۇل رەتتە جۋرناليستەر، عىلىمي ۇيىمدار، جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عالىمداردىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتۋ قاجەت. عالىمنىڭ عىلىمي تەرميندەرىن قاراپايىم تىلگە اۋدارىپ، ونىڭ جاڭالىعىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرگە قانداي پايداسى بارىن كورسەتۋ – عىلىمي جۋرناليستيكانىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
قازاقستاندا بۇل باعىتتىڭ ەكونوميكالىق ماڭىزى دا كۇشەيىپ كەلەدى. 2025-2027 جىلدارى 268 جاڭا كوممەرتسيالاندىرۋ جوباسى ىسكە قوسىلىپ، ولاردىڭ 260-تان استامى نارىققا شىعارىلعان. ياعني عىلىمي ازىرلەمەنى ناقتى ونىمگە نەمەسە قىزمەتكە اينالدىرۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر.
عىلىم مەن بيزنەستىڭ بايلانىسىن كۇشەيتۋ ءۇشىن عزتكج-عا جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋ تەتىكتەرى دە ەنگىزىلۋدە. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا عىلىمي جوبالارعا جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمى 24 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بۇعان قوسا عىلىمي ازىرلەمەلەرگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ 300 پايىزىنا دەيىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان.
جوعارى ءبىلىم – عىلىمي كادرلاردىڭ نەگىزگى ورتاسى
عىلىمنىڭ تۇراقتى دامۋى جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. ۋنيۆەرسيتەت – بولاشاق عالىم قالىپتاساتىن، عىلىمي يدەيا تۋىندايتىن جانە جاڭا تەحنولوگيالار جاسالاتىن نەگىزگى ورتانىڭ ءبىرى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2025-2026 وقۋ جىلىنىڭ باسىندا قازاقستاندا 116 جوعارى وقۋ ورنى جۇمىس ىستەدى. ولاردا 678,1 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم الدى. ونىڭ 52,5 پايىزى – ايەلدەر. بيىل جوعارى وقۋ ورىندارىنا 208,9 مىڭ ستۋدەنت قابىلداندى. بۇل وتكەن وقۋ جىلىمەن سالىستىرعاندا 13,7 پايىزعا كوپ.
سوڭعى بەس جىلدا جوعارى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ سانى 4,9 پايىزعا قىسقارعانىمەن، ستۋدەنتتەر سانى 17,6 پايىزعا ارتقان. بۇل جوعارى بىلىمگە دەگەن سۇرانىستىڭ ساقتالىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە ستۋدەنتتەردىڭ 99,8 پايىزى كۇندىزگى بولىمدە ءبىلىم الادى.
2025-2026 وقۋ جىلىنىڭ باسىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا 38 014 وقىتۋشى ەڭبەك ەتتى. ولاردىڭ ىشىندە 10 238 ادام عىلىم كانديداتى، 5 462 ادام PhD دارەجەسىنە يە. بۇل كورسەتكىش جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى.
بۇگىندە قازاقستاندا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ دامۋىنا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەتتەر تەك ءبىلىم بەرەتىن مەكەمە ەمەس، عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ ورتالىعى بولۋى ءتيىس. ستۋدەنتتىڭ ءدارىس تىڭداپ قانا قويماي، عىلىمي جوباعا قاتىسۋى، زەرتحانادا تاجىريبە جاساۋى، حالىقارالىق عىلىمي باعدارلامالارعا قوسىلۋى – ساپالى جوعارى ءبىلىمنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى.
قازاقستان عىلىمىنىڭ كەلەسى كەزەڭى
عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن تەك قارجىلاندىرۋدى كوبەيتۋ جەتكىلىكسىز. عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ، زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىن لايىقتى باعالاۋ، حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ، عىلىم مەن بيزنەستىڭ بايلانىسىن كۇشەيتۋ جانە عىلىمي جەتىستىكتەردى قوعامعا كەڭىنەن تانىستىرۋ قاتار ءجۇرۋى كەرەك.
بۇل باعىتتا قازاقستاندا ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەر دە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. 2024-2025 جىلدارى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنىپ، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۇمىسى جاڭعىرتىلدى. سونىمەن قاتار عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا جانە جەكە سەكتوردىڭ عىلىمعا ينۆەستيتسيا سالۋىنا جاعداي جاساۋ شارالارى قولعا الىندى.
قازاقستاننىڭ عىلىمداعى باستى كاپيتالى – زەرتحانالار مەن قۇرال-جابدىق قانا ەمەس، ادام. عىلىمي جاڭالىق اشاتىن، جاڭا تەحنولوگيا جاسايتىن، قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن مامانداردى قولداۋ ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا اسەر ەتەدى.
سوندىقتان عىلىمدى ناسيحاتتاۋ – تەك عالىمنىڭ جەتىستىگىن جاريالاۋ ەمەس. بۇل – جاسوسپىرىمگە «عالىم بولۋ – بولاشاققا جول» ەكەنىن كورسەتۋ، ستۋدەنتكە زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرۋ، جاس مامانعا ەلدە قالۋعا جاعداي جاساۋ جانە وتاندىق عىلىمي جاڭالىقتىڭ ەكونوميكا مەن قوعامعا ناقتى پايدا اكەلۋىنە جول اشۋ.
بۇگىندە قازاقستاندا عىلىمي الەۋەتتى كۇشەيتۋگە قاجەتتى العىشارتتار قالىپتاسىپ كەلەدى: قارجىلاندىرۋ ءوسىپ، جاس عالىمداردىڭ ۇلەسى ارتىپ، جوعارى ءبىلىم جۇيەسى جاڭارىپ، عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ تەتىكتەرى دامۋدا. ەندىگى ماڭىزدى مىندەت – وسى مۇمكىندىكتەردى جۇيەلى پايدالانىپ، قازاقستاندىق عىلىمدى قوعامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە جاقىنداتۋ.
عىلىم كەڭىنەن تانىلعان سايىن وعان دەگەن قوعامدىق سۇرانىس تا ارتادى. ال عىلىمي جەتىستىك ەكونوميكاعا، بىلىمگە جانە الەۋمەتتىك دامۋعا ناقتى اسەر ەتكەن كەزدە عانا عىلىم ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ بىرىنە اينالادى.
