Ǧylym – memlekettıŋ ekonomikalyq quatyn ǧana emes, onyŋ tehnologiialyq täuelsızdıgın, adami kapitalyn jäne jahandyq bäsekege qabılettılıgın aiqyndaityn negızgı faktorlardyŋ bırı. Qazırgı taŋda älem elderı tabiǧi resurstardan görı bılımge, tehnologiiaǧa jäne ǧylymi jaŋalyqtarǧa süienıp damu jolyna köştı. Qazaqstan üşın de ǧylymdy qoǧamǧa keŋınen tanytu, otandyq ǧalymdardyŋ jetıstıkterın ılgerıletu, jas zertteuşılerdı qoldau jäne joǧary bılımnıŋ sapasyn arttyru strategiialyq mındetke ainalyp otyr.
Soŋǧy jyldary Qazaqstanda ǧylymi salaǧa bölınetın qarajat pen zertteuşıler sanynyŋ artuy osy baǧyttaǧy jūmystyŋ jüielı sipat alyp kele jatqanyn körsetedı. Ǧylym jäne joǧary bılım ministrlıgınıŋ mälımetınşe, ǧylymi-zertteu jäne täjıribelık-konstruktorlyq jūmystarǧa (ǦZTKJ) jūmsalatyn ışkı şyǧyndar 2023 jylǧy 121,5 mlrd teŋgeden 2026 jylǧa qarai 260 mlrd teŋgege deiın ösken. Iаǧni üş jyl ışınde körsetkış ekı eseden astam artqan. Al 2026 jyly respublikalyq biudjetten ǧylymdy qarjylandyru kölemı 214 mlrd teŋgege jettı. Memleket 2029 jylǧa qarai ǧylymǧa jūmsalatyn şyǧyndardy jalpy ışkı önımnıŋ 1 paiyzyna deiın jetkızudı közdep otyr.
Būl – ǧylymdy tek tar akademiialyq ortaǧa tän sala retınde emes, ekonomikanyŋ naqty sektorymen bailanysta damytudyŋ maŋyzy artqanyn körsetedı. Ǧylymi zertteudıŋ nätijesı zerthana qabyrǧasynda qalyp qoimai, öndırıste, medisinada, auyl şaruaşylyǧynda, energetikada, ekologiiada jäne sifrlyq tehnologiialarda qoldanyluy tiıs.
Ǧalym sany artyp, ǧylymi orta jasaryp keledı
Qazaqstan ǧylymyndaǧy maŋyzdy özgerıstıŋ bırı – zertteuşıler qūramynyŋ jaŋaruy. 2025 jyly ǦZTKJ-men ainalysatyn qyzmetkerler sany 28 374 adamǧa jettı. Būl 2021 jylǧy 21 782 adammen salystyrǧanda şamamen 30 paiyzǧa köp. Būdan da maŋyzdysy – ǧylymi ortadaǧy jastardyŋ ülesı aitarlyqtai artqan.
2021 jyly ǦZTKJ salasynda jūmys ıstegen jas ǧalymdar sany 7 525 adam bolsa, 2025 jyly olardyŋ sany 13 592 adamǧa jetken. Iаǧni tört jylda jas zertteuşıler sany şamamen 1,8 esege köbeidı. Qazırgı taŋda jas ǧalymdar ǧylymi-zertteu jūmystarymen ainalysatyn mamandardyŋ 48 paiyzyn qūraidy.
Būl körsetkış ǧylymnyŋ jaŋa buyn üşın tartymdy bola bastaǧanyn aŋǧartady. Alaida jas zertteuşını ǧylymǧa tartu – alǧaşqy qadam ǧana. Ony ǧylymi ortada ūstap qalu, tūraqty zertteu jürgızuıne jaǧdai jasau, zamanaui zerthanalarǧa, halyqaralyq ǧylymi bazalarǧa jäne qarjylandyruǧa qoljetımdılıgın qamtamasyz etu de maŋyzdy.
Osy maqsatta «Jas ǧalym» jobasynyŋ mümkındıkterı keŋeiıp keledı. 2024-2026 jyldarǧa arnalǧan konkurs aiasynda jas ǧalymdardy granttyq qarjylandyru boiynşa 541 ötınım tüsıp, nätijesınde 103 jobaǧa jalpy somasy 8,78 mlrd teŋge kölemınde qoldau körsetıldı. Sonymen qatar «Jas ǧalym» jobasy boiynşa postdoktoranttarǧa arnalǧan 225 joba 6,5 mlrd teŋgege qarjylandyruǧa maqūldandy.
Jas zertteuşılerdıŋ qyzyǧuşylyǧynyŋ joǧary ekenın keiıngı konkurstar da körsetedı. 2025 jyly 2026-2028 jyldarǧa arnalǧan «Jas ǧalym» jobasyna 691 ötınım ūsynylǧan. Būl – ǧylymi ortada bäsekelestıktıŋ jäne zertteu jürgızuge degen sūranystyŋ bar ekenın körsetetın maŋyzdy belgı.
Memlekettık qoldau tek grantpen şektelmeidı. 2025 jyly ǧylym salasynda 75 memlekettık ǧylymi stipendiia berılıp, onyŋ 50-ı jas ǧalymdarǧa arnaldy. Būdan bölek, 250 ǧalym älemnıŋ jetekşı ǧylymi ortalyqtarynda taǧylymdamadan ötuge grant aldy. Sol jyly 271 jas ǧalymǧa tūrǧyn üi mäselesın şeşuge mümkındık berıldı.
Ǧylymi jetıstık qoǧamǧa jetuı kerek
Ǧalymnyŋ jaŋalyǧy qanşa maŋyzdy bolǧanymen, ol qoǧamǧa tüsınıktı tılde jetkızılmese, onyŋ äleuetı tolyq aşylmaidy. Sondyqtan qazırgı kezeŋde ǧylymi kommunikasiianyŋ maŋyzy artyp otyr.
Qazaqstandyq zertteuşılerdıŋ eŋbegın tek ǧylymi jurnaldarda jariialau jetkılıksız. Ǧylym jaŋalyǧy mektep oquşysyna da, studentke de, käsıpkerge de, qarapaiym azamatqa da tüsınıktı boluy qajet. Mäselen, klimattyŋ özgeruı, su tapşylyǧy, energiia tiımdılıgı, jasandy intellekt, auyl şaruaşylyǧy tehnologiialary nemese jaŋa medisinalyq zertteuler turaly otandyq ǧalymdardyŋ jūmystary būqaralyq aqparat qūraldarynda jiı ärı tüsınıktı türde aitylsa, qoǧamnyŋ ǧylymǧa degen qyzyǧuşylyǧy da artady.
Būl rette jurnalister, ǧylymi ūiymdar, joǧary oqu oryndary men ǧalymdardyŋ özara bailanysyn küşeitu qajet. Ǧalymnyŋ ǧylymi terminderın qarapaiym tılge audaryp, onyŋ jaŋalyǧynyŋ kündelıktı ömırge qandai paidasy baryn körsetu – ǧylymi jurnalistikanyŋ basty mındetterınıŋ bırı.
Qazaqstanda būl baǧyttyŋ ekonomikalyq maŋyzy da küşeiıp keledı. 2025-2027 jyldary 268 jaŋa kommersiialandyru jobasy ıske qosylyp, olardyŋ 260-tan astamy naryqqa şyǧarylǧan. Iаǧni ǧylymi äzırlemenı naqty önımge nemese qyzmetke ainaldyruǧa basymdyq berılıp otyr.
Ǧylym men biznestıŋ bailanysyn küşeitu üşın ǦZTKJ-ǧa jeke investisiia tartu tetıkterı de engızılude. 2025 jyldyŋ qorytyndysy boiynşa ǧylymi jobalarǧa jeke investisiialar kölemı 24 mlrd teŋgege jetken. Būǧan qosa ǧylymi äzırlemelerge jūmsalatyn şyǧyndardyŋ 300 paiyzyna deiın salyqtyq jeŋıldıkter qarastyrylǧan.
Joǧary bılım – ǧylymi kadrlardyŋ negızgı ortasy
Ǧylymnyŋ tūraqty damuy joǧary bılım beru jüiesınıŋ sapasyna tıkelei bailanysty. Universitet – bolaşaq ǧalym qalyptasatyn, ǧylymi ideia tuyndaityn jäne jaŋa tehnologiialar jasalatyn negızgı ortanyŋ bırı.
Ūlttyq statistika biurosynyŋ mälımetınşe, 2025-2026 oqu jylynyŋ basynda Qazaqstanda 116 joǧary oqu orny jūmys ıstedı. Olarda 678,1 myŋ student bılım aldy. Onyŋ 52,5 paiyzy – äielder. Biyl joǧary oqu oryndaryna 208,9 myŋ student qabyldandy. Būl ötken oqu jylymen salystyrǧanda 13,7 paiyzǧa köp.
Soŋǧy bes jylda joǧary bılım beru ūiymdarynyŋ sany 4,9 paiyzǧa qysqarǧanymen, studentter sany 17,6 paiyzǧa artqan. Būl joǧary bılımge degen sūranystyŋ saqtalyp otyrǧanyn körsetedı. Sonymen bırge studentterdıŋ 99,8 paiyzy kündızgı bölımde bılım alady.
2025-2026 oqu jylynyŋ basynda joǧary oqu oryndarynda 38 014 oqytuşy eŋbek ettı. Olardyŋ ışınde 10 238 adam ǧylym kandidaty, 5 462 adam PhD därejesıne ie. Būl körsetkış joǧary bılım men ǧylymi zertteudıŋ özara bailanysyn küşeitudıŋ maŋyzyn körsetedı.
Bügınde Qazaqstanda zertteu universitetterınıŋ damuyna da erekşe köŋıl bölınıp otyr. Universitetter tek bılım beretın mekeme emes, ǧylym men innovasiianyŋ ortalyǧy boluy tiıs. Studenttıŋ därıs tyŋdap qana qoimai, ǧylymi jobaǧa qatysuy, zerthanada täjıribe jasauy, halyqaralyq ǧylymi baǧdarlamalarǧa qosyluy – sapaly joǧary bılımnıŋ basty körsetkışterınıŋ bırı.
Qazaqstan ǧylymynyŋ kelesı kezeŋı
Ǧylymdy damytu üşın tek qarjylandyrudy köbeitu jetkılıksız. Ǧylymi infraqūrylymdy jaŋartu, zertteuşılerdıŋ eŋbegın laiyqty baǧalau, halyqaralyq yntymaqtastyqty keŋeitu, ǧylym men biznestıŋ bailanysyn küşeitu jäne ǧylymi jetıstıkterdı qoǧamǧa keŋınen tanystyru qatar jüruı kerek.
Būl baǧytta Qazaqstanda institusionaldyq özgerıster de jüzege asyrylyp jatyr. 2024-2025 jyldary «Ǧylym jäne tehnologiialyq saiasat turaly» zaŋ küşıne enıp, Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ jūmysy jaŋǧyrtyldy. Sonymen qatar ǧylymi jobalardy kommersiialandyruǧa jäne jeke sektordyŋ ǧylymǧa investisiia saluyna jaǧdai jasau şaralary qolǧa alyndy.
Qazaqstannyŋ ǧylymdaǧy basty kapitaly – zerthanalar men qūral-jabdyq qana emes, adam. Ǧylymi jaŋalyq aşatyn, jaŋa tehnologiia jasaityn, qoǧamnyŋ özektı mäselelerın zertteitın mamandardy qoldau eldıŋ ūzaq merzımdı damuyna äser etedı.
Sondyqtan ǧylymdy nasihattau – tek ǧalymnyŋ jetıstıgın jariialau emes. Būl – jasöspırımge «ǧalym bolu – bolaşaqqa jol» ekenın körsetu, studentke zertteu jürgızuge mümkındık beru, jas mamanǧa elde qaluǧa jaǧdai jasau jäne otandyq ǧylymi jaŋalyqtyŋ ekonomika men qoǧamǧa naqty paida äkeluıne jol aşu.
Bügınde Qazaqstanda ǧylymi äleuettı küşeituge qajettı alǧyşarttar qalyptasyp keledı: qarjylandyru ösıp, jas ǧalymdardyŋ ülesı artyp, joǧary bılım jüiesı jaŋaryp, ǧylymi äzırlemelerdı kommersiialandyru tetıkterı damuda. Endıgı maŋyzdy mındet – osy mümkındıkterdı jüielı paidalanyp, qazaqstandyq ǧylymdy qoǧamnyŋ kündelıktı ömırıne jaqyndatu.
Ǧylym keŋınen tanylǧan saiyn oǧan degen qoǧamdyq sūranys ta artady. Al ǧylymi jetıstık ekonomikaǧa, bılımge jäne äleumettık damuǧa naqty äser etken kezde ǧana ǧylym eldıŋ tūraqty damuynyŋ basty qozǧauşy küşterınıŋ bırıne ainalady.
