Ел тарихын әуенмен өріп, ұлттың рухын әнмен асқақтатуға бола ма? Қазақстанда Тәуелсіздіктің 35 жылдығына орай жарияланған республикалық патриоттық әндер байқауы дәл осы мақсатты көздейді. Жоба жаңа буынның жүрегіне жол табатын, Отанға деген сүйіспеншілікті бүгінгі заманның үнімен жеткізетін шығармаларды іздейді. Байқаудың жалпы жүлде қоры – 30 миллион теңге.
Патриоттық ән – елдің өткені мен бүгінін жалғап, ортақ құндылықтарды әуен арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін өнер. Бір ән тұтас халықтың сезімін оятып, елдік мұрат төңірегінде біріктіре алады. Алайда уақыт өзгерген сайын тыңдарманның талғамы да жаңарады. Сондықтан бүгінгі патриоттық ән өткеннің өнегесін сақтай отырып, қазіргі қоғамның тынысын да сездіре білуі керек.
Ел Тәуелсіздігінің 35 жылдығына арналған республикалық байқаудың негізгі мұраты – Отан, туған жер, ел бірлігі мен ұлттық бірегейлік тақырыптарын жаңа көркемдік деңгейде жырлайтын шығармаларды анықтау. Сонымен қатар талантты авторларға қолдау көрсетіп, қазақ музыкасының қорын тың туындылармен толықтыру көзделіп отыр.
Байқауға танымал ақын-сазгерлермен қатар, шығармашылық жолын енді бастап келе жатқан авторлар да қатыса алады. Ең басты талап – ұсынылатын ән бұрын еш жерде жарияланбаған әрі орындалмаған жаңа шығарма болуы керек. Демек, байқау бұрыннан танылған туындыларды қайта ұсынуға емес, тың идея мен төл шығармашылық ізденіске жол ашуға бағытталған.
Байқаудың кәсіби сарапшылар кеңесінің мүшесі, ақын Қалқаман Сариннің пікірінше, патриоттық әннің міндеті – елді сүюге үндейтін сөздерді қайталау ғана емес, тыңдарманның жүрегіне жететін шынайы сезім тудыру.
«Біздің тілегіміз – патриоттық әндер қатарын көбейтіп қана қоймай, қазіргі жастар да, орта буын мен аға буын да сүйіп тыңдайтын, тұтас қазақстандықтардың көңілінен шығатын жаңа әндердің дүниеге келуі. Өйткені шынайы өнерді құр талаппен немесе тапсырмамен тудыра алмайсың. Ән адамның сезімінен, махаббатынан, шабытынан бастау алуы керек», – деді ақын.
Оның айтуынша, мұндай байқаулардың маңызы – шығармашылық адамдардың назарын елдік мәні бар тақырыптарға аударып, жаңа дүниелердің тууына мүмкіндік жасау. Ақын мен композитордың ортақ мұрат жолында тоғысуы да өнердің жаңа белеске көтерілуіне ықпал етеді.
Қалқаман Сарин қазақ халқының шығармашылық әлеуетіне үлкен үміт артып отыр. Оның пайымынша, байқау аясында дүниеге келетін әндер тек мерекелік сахналарда орындалатын шығарма болып қалмай, халықтың күнделікті өміріне еніп, ел жадында сақталатын туындыларға айналуы қажет.
Байқау жеңімпаздарын анықтаумен жұмыс аяқталмайды. Жүлдегер әндерді кеңінен насихаттау, республикалық және өңірлік телеарналар мен радиостанциялар арқылы тарату, үздік шығармаларға бейнебаян түсіру және халықаралық платформаларға шығару жоспарланып отыр. Бұл бастама жаңа әндердің тыңдарманға жетуіне, авторлардың шығармашылық ортасын кеңейтуге мүмкіндік бермек.
Байқауға шығармалар үш бағыт бойынша қабылданады. Бірінші бағыт – марш ырғағындағы екпінді, жігерлі әндер. Мұнда қайрат пен рухты оятатын, көпшілікпен бірге орындауға лайықты туындыларға жол ашылады. Екінші бағыт – баяу, лирикалық ырғақты рухты әндер. Бұл санатта туған жерге деген сағыныш, Отанға деген махаббат пен елге деген құрметті нәзік сезім арқылы жеткізетін шығармалар ұсыныла алады. Үшінші бағыт – заманауи сарындағы патриоттық әндер. Ол бүгінгі музыкалық тіл мен жаңа буынның талғамына сай келетін тың ізденістерді қамтиды.
Қатысушылар шығармаларын осы бағыттардың біреуі бойынша да, бірнешеуі бойынша да ұсына алады. Яғни авторлар өз туындысының табиғаты мен көркемдік ерекшелігіне қарай бағыт таңдауына мүмкіндік бар.
Байқауда әннің мәтіні мен әуенінің сапасына бірдей мән беріледі. Шығарманың мазмұны ғана емес, оның музыкалық шешімі, көркемдік тұтастығы және тыңдарманға әсер ету қабілеті де бағаланады.
Сарапшылар кеңесінің мүшесі, композитор Ренат Гайсиннің айтуынша, әннің тақырыбының өзектілігімен қатар, оның кәсіби деңгейі мен көркемдік болмысы да маңызды.
«Шығарманың музыкалық және көркемдік сапасына, мәтіннің тереңдігі мен поэтикалық шеберлігіне мән беріледі. Сонымен бірге авторлық идеяның жаңашылдығы, әннің тыңдарманға эмоциялық әсері және болашақта кәсіби деңгейде орындалып, кең аудиторияға таралу мүмкіндігі ескеріледі», – деді композитор.
Бұл талаптар әннің тек белгілі бір тақырыпқа арналуымен шектелмейтінін аңғартады. Туындының сөзі мен сазы бірін-бірі толықтырып, тыңдарманның жадында қалатындай көркемдік қуатқа ие болуы қажет. Өйткені мағыналы мәтін мен әсерлі әуен үйлескенде ғана ән көпшіліктің жүрегіне жол табады.
Жеңімпаздарды композиторлардан, ақындардан және музыка саласының мамандарынан құралған кәсіби сарапшылар кеңесі анықтайды. Бағалау кезінде шығарманың музыкалық және көркемдік сапасы, мәтінінің тереңдігі, поэтикалық шеберлігі, идеясының жаңашылдығы, эмоциялық әсері мен болашақта кең таралу әлеуеті ескеріледі.
Байқаудың жалпы жүлде қоры – 30 миллион теңге. Оның ішінде Гран-при иегеріне алты миллион теңге қарастырылған. Бірінші орын үш жүлдегерге беріліп, әрқайсысы төрт миллион теңгеден алады. Екінші орын үш авторға табысталып, әрқайсысына үш миллион теңгеден беріледі. Ал үшінші орын иегерлерінің әрқайсысына бір миллион теңгеден қарастырылған. Жүлде қоры демеушілер есебінен жасақталған.
Алайда ең жоғары марапаттың болуы оның міндетті түрде табысталатынын білдірмейді. Ренат Гайсиннің түсіндіруінше, сарапшылар кеңесі ұсынылған шығармалардың арасынан Гран-приге лайықты туындыны анықтай алмаса, бұл марапат берілмеуі мүмкін.
Мұндай жағдайда Гран-приге қарастырылған алты миллион теңге бірінші, екінші және үшінші орын иегерлерінің арасында қосымша бөлінеді. Осылайша, шешім шығармалардың нақты көркемдік деңгейіне қарай қабылданады.
Ұйымдастырушылардың жоспарына сәйкес, үздік деп танылған әндерді марапаттап қана қоймай, олардың ел ішінде кеңінен таралуына жағдай жасалмақ. Мәдениет және ақпарат министрлігі жүлдегер туындыларды насихаттауға мүдделі. Әндерді телеарналар мен радиостанциялар арқылы тарату, бейнебаяндар әзірлеу және халықаралық платформаларға шығару көзделіп отыр.
Бұл – жаңа авторлар үшін шығармасын көпшілікке таныстыруға, ал тыңдарман үшін бүгінгі уақытпен үндесетін патриоттық әндерді табуға мүмкіндік. Егер жоспарланған жұмыстар жүйелі жүзеге асса, байқау бір реттік шығармашылық сайыстан гөрі, жаңа әндердің өмірге келуіне және халық арасына таралуына ықпал ететін жобаға айналуы мүмкін.
Байқауға шығармалар 2026 жылғы 5 желтоқсанға дейін khabar.kz/konkurs сайты арқылы қабылданады. Қатысушылар өз туындыларын белгіленген мерзімде жолдауы керек. Жеңімпаздардың есімі Тәуелсіздік күні қарсаңында жарияланады. Жобаның басты ақпараттық серіктесі – «Хабар» Агенттігі» АҚ.
Бүгінгі байқаудың мәні – патриоттық әнді тек салтанатты жиындардың сәні ретінде емес, халықтың сезімін, елдің болмысын және ұрпақтың арманын жеткізетін өнер ретінде дамыту. Өйткені уақыт өте ұмытылатын әуен де бар, ал тұтас бір дәуірдің рухын сақтап қалатын ән де бар. Бұл байқаудан күтілетіні – кейінгі ұрпақ та бірге шырқайтын, туған жерге деген сүйіспеншілікті жүрекке жақын тілмен жеткізетін жаңа туындылардың дүниеге келуі.
