Әліпбидің «әттеген-ай» тұстары

1344

«Сонымен, кирилл емілені сол күйінде көшірдік дейік (егер «жетілдірілген» әліпби қабылданып жатса, басқаша болуы мүмкін емес), олай болса: -біріншіден, жетілдірілген әліпби құрастырушылар «бір дыбыс – бір таңба» ұстанымын басшылыққа алдық дейді, алайда ереже жайына қалып отыр. Өйткені, қайталай берейік, кирилл еміле сол күйінше көшіріліп отыр. Осындағы ұу/үу, ый/ій дыбыс тіркестерін бір таңбамен у[u], и[i] деп белгілеп беріп, оларды дауысты дыбыстар деп, ӘЛІППЕДЕН бастап жалған үйретіп келеміз».

Ғалымдар мен мамандар не дейді?

Әлімхан Жүнісбек,филология ғылымдарының докторы, профессор: «Біріншіден, біз, күні бүгінге дейін болғандай, қазақ-орыс немесе орыс-қазақ әліпбиін емес, қазақ тілінің әліпбиін жасауымыз керек. Мұны айтып отырған себебім – жаңа әліпби мен емле тағы да кирил нұсқасының таңбасы өзгерген көшірмесі болып отыр. Бұл Елбасы бастап, Мемлекет басшысы Қ. Тоқаев іске асырып отырған тілдік реформамыздың негізгі мақсатына қарама-қайшы келеді.

Ерден Қажыбек, филология ғылымдарының докторы, профессор:‘’Расында, “әліпбиде бір дыбыс - бір әріп (таңба) сақталған” - деп желеулеткенмен, еміле оған кереғар болып отыр. Себебі орыс тіліндегі дауысты у мен и-ді алғанның кесірінен ол принцип сақталмай тұр. У мен и-ге келгенде: ‘’Олар - әріптер!” - деп желеулетеді. Ал басқалар (а, п, т...) әріп емес пе сонда? Олар өз ішінен түгелімен дауысты не дауыссыз... боп жіктелуі керек қой. Дауыстының қасында тұрса, дауыссыз, дауыссыздың қасында тұрса, дауысты болады деген ережесымақ мұғалімдер мен оқытушыларды да, оқушыларды да, бүкіл елді де шаршатып бітті. Жалпы атауы мал болғанмен, олар өз ішінен жылқы, сиыр болып сараланады. Жылқы сиырдың қасына келсе, жылқы боп, жылқының қасына келсе, сиырға айналып кетпейді ғой. Сондықтан у мен й сияқты дауыссыз дыбыстарды адам түсінбейтін құбыжыққа айналдырудың түкке қажеті жоқ. Сиырды қанша саусаң да, қымыз шықпайтыны сияқты у мен й дауыссыз болғандықтан, буын құрай алмайды, морфема жігін ажыратуда да көп қиындық келтіреді. Жаңадан жасалған әліпбиде ағылшын тілінің тәртібі де енгізіліпті. “Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп сақалынан айрылыпты” дегендей, орыс тіліндегі заңдылықтардан құтыла алмай отырғанда тағы да қазақ тіліне туыстығы жоқ, жат тілдің тәртібі еніп жатыр. Неге қазақ тілінің заңдылықтары, шынайы болмысы ескерілмейді?”

«Әттеген-ай»-лары әлі де бар

Орынай Жұбаева, филология ғылымдарының докторы, профессор:"Әліпби ауыстырудағы басты мақсат-ұлттық төл жазуымызды қалыптастыру екені анық. Сол мақсатта латынға негізделген қазақ дыбыстауында жоқ болған кирилл әріптері ц,ч, я,ю, е және ь,ь айыру, жіңішкелік белгілері әліпбиден алынып тасталды. Олай болса, не себепті ұлттық дыбыстарымызды толық таңбалауға келгенде жалтақтай береміз? Не себепті орыс еміле ережесіне ылайықталып жасалған ережелерден бас тартуға жалтақтап отырмыз? Сыйыр, қыйын, мый т.б. сөздерді қашанғы сиыр, қиын, ми деп жаза бермекпіз?..."

Қаламқас Қалыбаева,филология ғылымдарының докторы, профессор:«Латын негізіндегі әліпбидің жаңа нұсқасы бұрынғысына қарағанда біршама жақсырақ болғанымен, "әттеген-ай"лары әлі бар. Әсіресе, Й, Ы, І, У, Ұ дыбыстарының таңбалануында оқылықтар бар. Аталмыш дыбыстар төмендегідей таңбаланса дұрыс болар еді:

й - y

І - i

ы - ı

ұ - u

у - w

Ult älipbiyin uqıptılıqpen jasaw kerek!»

 Әліпби ретінде жүйелілік жоқ

 Өмірбек Қанай, Қ.А.Ясауи ат. Халықаралық қазақ-түрік университеті:«Ана тіліміздің реформаторы Ұлт Ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы айтқандай Түркі тілдерінің ішінде ең таза күйінде сақталған Қазақ тілінің ажары мен нәрін /айтылу, оқытылу, жазылымын/ сақтап қалу бүгінгінің де басты мақсаты болу керек. Ұрпақтың қарғысына ұшырамас үшін кеше ұсынылған емлеге қатысты мамандармен ақылдасып келесі пікірді айтуды парыз деп санаймын.

  1. Әліпби ретінде жүйелілік жоқ: Ұ мен Ү, О мен Ө қатар тұрып, жуаннан кейін жіңішке сыңары келгенмен, Г (жіңішке) бұрын, Ғ кейін келген, яғни жуан түрі жіңішкеден кейін келген. К дыбысы І-ден кейін, Қ дыбысы П-дан кейін берілген; Ы әрпі В әрпінен кейін, І әрпі Й әрпінен кейін берілген. Балалар бұл дыбыстардың жуан-жіңішке екенін түсіну үшін қатар берілуі керек еді.
  2. Tassay, Nazarbayev сияқты сөздерде жазылып жүргеніндей, Й дыбысы үшін y әрпін, У дыбысы үшін W әрпін алу керек еді. Бұл орайда профессор Әлімхан Жүнісбек бастаған ғалымдардың ұстанымдарын қолдаймыз.
  3. Бұл әліпби бекітіле салмай, әлі де жөнделер, дұрысталар деп ойлаймыз. Себебі тілдің болашағы әліпбидің дұрыс болуына тікелей байланысты!

Түрмеде отырып Әліпбиді тізіп берген Ахмет Байтұрсынұлының ғылыми негізді ұстанымдары бізге аманат екенін есте сақтайық. Ұрпақтың алғысын алу үшін асығыстық болмасын: Бабалар Аманатына қиянат жасалмасын!»

Айгүл Ысмақова, филология ғылымдарының докторы, профессор:«Адамның мыйын ми деп келдік. Осындай олқылықтарды түзеу керек. Толып жатыр. Қабылдасақ, дені дұрыс әліпби қабылдайық, әйтпесе ертеңгі күні үлкен материалдық шығынға ұшыраймыз. Қазақтың і әрпі і болып таңбалансын, ы - ı, й - у болып таңбаланса деген пікірім бар».

Нұршат Жұмаділ, филология ғылымдарының докторы, профессор: «Қазақ тілі фонетика-фонологиялық жүйесінің негізгі/басты ерекшелігі - дауыссыз У мен дауыссыз Й дыбыстары. Басқа түркі тілдеріндегі дауысты у, и дыбыстары мен қазақ тіліндегі дауыссыз У, Й дыбыстарының қалыптасу жолы мүлдем басқа!!! М. Томанов, Ә.Қайдар, С.Омарбеков, С.Исаев, А.Айғабылов, Б. Сағындықов, Ә.Жүнісбеков, Е.Қажыбеков т.б. ғалымдардың еңбектерінде фонетика-фонологиялық, фоно-морфологиялық тұрғыдан жан-жақты дәйектелген ғылыми ақиқатты бұрмалауға болмайды. Жаңартылған әліпбиде дауыссыз У және дауыссыз Й дыбыстарына дауыссыздарды белгілейтін жеке таңбалар берілуі қажет!!!!»

 Ұлттық иммунитетімізді жоғалтып алмайық

Мағрипа Ескеева, филология ғылымдарының докторы, профессор: «Төл дыбыстарымызда сақталған ұлттық тілдің иммунитетін жоғалтып алмайық.

Ұсыныс:

І – Ī,

Ы –І,

Й – У- болғаны жөн еді.

Әліпбиімізде ана тілімізге тән дауыстылардың үндестік заңы бойынша, жуан, жіңішке дыбыстардың таңбалануында бірізділік сақталуы маңызды.

Ы-І дыбыстарының бір таңбамен беріліп, екінші нұсқасының үстіне умлаут белгісінің қойылуы осы заңдылықтың сақталуын нақтылайды. Бұл тәсіл Ақымет Байтұрсынұлының төте жазуынан келе жатқан тілдің ішкі болмысынан туындайтын жүйелі әрекет екені ғылыми қауымға белгілі. «Жуан-жіңішкелік – тілдік, яғни функционалдық заңдылық. Жуан-жіңішкелік тілдің дыбыстық заңдылығы, мағына ажыратушылық қызмет атқарады. Жуан-жіңішкелік – әуез эстетикалық категория» (ТБИ шығарған монографиядан).

І, і – таңбасымен – ы, і дыбысын белгілеуі тілдік жүйе заңдылығына сәйкес келер еді.

Қазіргі Й дауыссыз дыбысы А. Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты ұсынған әліпбиде У (уай) таңбасымен берілген еді. Бұл таңба қазіргі қолданысқа біршама еніп, жазылып жүр. N. Nazarbayev, K. Tokayev т.б. кісі атауларының жазылуы осылай қалыптасты».

Анар Салқынбай, филология ғылымдарының докторы, профессор: "Ерден ағай! Өте керемет айтылған! Отандық және шетелдік түркітанушылар мен қазақ тілінің және қазақ жазуының тарихымен шұғылданатын ғалымдардың барлығы қолдайтын бұл дәлелді пікірді әліпби мәселесімен айналысып отырған арнайы топ неге ескермейтінін түсінбейміз!"

Ғалымдардың пікірін негізге алайық

Гүлғайша Сағидолда, филология ғылымдарының докторы: "Ерден ағай жеткізіп тұрып дәлелдеп беріпті. Дұрыс шешім қабылданады деп сенеміз!"

Алтынай Тымболова, филология ғылымдарының докторы, профессор:«Мен тіл маманы болмасам да бұл әліпби жобасы ыңғайсыз әрі дұрыс емес екені көрініп тұр. Әліпби уақытша емес мәңгілікке жасалу керек қой. Жұмыстың нәтижесі бастауынан білінеді ғой. Бұл жобадан қазірден дұрыс емес екені көрініп тұр. Әсіресе Й мен У дауыссызды басынан шешіп алған жөн.

И мен У ды дауысты дыбыс таңбасымен қате беру арқылы бүкіл емілені жасау қате болатыны анық. Негізі Ерден Қажыбек бастаған ғалымдар тобында бәрі дайын, дәйектері де ойға қонымды, жазғанға да ыңғайлы еді. Кез келген мекеменің басшысы қандай ойда болса бүкіл мекеменің ойы сондай болып көрінбеу керек қой. Тіпті қиын болса түріктің әлібиін қабылдау керек. Орыстың емілесін қалдырып тек таңбаны өзгерткеннен не пайда?»,- Қалқаман Есіркенов.

Қай нұсқаны болсын қолдай кету дұрыс емес

«Ерекеңнің дәлелді пікірін ескерген жөн. Әсіресе, белгілі ғалым, фонетика саласын жарты ғасырдан астам уақыт зерттеп жүрген Жүнісбек Әлімхан ағамыздың пікірін басшылыққа алу керек. Бұл кісіден артық білетін маман бар деп айту қиын. Ерекең де осы кісінің дәлелдерін басшылыққа алып, айтып отыр деп есептеймін»,- Жәнібек Бәкір.

«Бізді әлемге күлкі қылатын, диграф, апостроп, акут әліпбилерінің қолданысқа еніп кетпеуі үшін, ғылыми тұрғыда дәлелдеп, әліпбидің төртінші нұсқасы жарияланғанға дейін тұрақты бір көзқараста болған ғалымдар баршылық. Солардың бірі Әлімхан Жүнісбек болса, бірі Ерден Қажыбек ағамыз еді. Осы реткі қабылдану алдында тұрған әліпбидегі кемшілікті тағы да соқырға таяқ ұстатқандай көрсетіп, президентке және жоғары жаққа хат жолдапты. Ұлтын шынайы сүйетіндер осы хатты оқуын, Әлімхан ағамыздың ұстанымын тыңдауын, кемінде, әттеген-ай деп қалмас үшін, жанашырлықпен жазылған осы хаттарды, ғылыми талдауларды оқуын үміт етемін! Осы реткі жоба әрине бұрынғылармен салыстырғанда айтақалсын жақсы.Бірақ, бірнеше әріптің жағдайы қиын. Бір әріп бір ұлтты өзгертеді. Сондықтан, шындық деген ғылым. Ғылым тіліміздің жүйесінде, табиғи заңында тұр. Сол жүйеге бағынып, жалпақ жұрт осы пікірлерге қайта қайырылып қарауы дұрыс.

Кезінде бит басқан әліпби аталған әліпбилерді де қолдаған кісілер шыққан болатын. Қандай нұсқа жарияланса да қолдай жөнелетіндерден қорқу керек. Ұрпаққа тағы әліпби проблемасын тастап кетпеу үшін, жұрт жұмылып, бүгінгі әңгімені бүгін шешу керек»,-Әділет Ахмет.

«2021 жылғы 26 қаңтарда Орфографиялық жұмыс тобының онлайн отырысында емле ережелері жобасын Ұлттық комиссия отырысына ұсыну туралы шешім қабылданғанын естіп жатырмыз. Біздіңше, емле ережелерін Ұлттық комиссияға ұсынуға әлі ерте. Өйткені ондағы кейбір мәселелер әлі де даулы күйінде қалып отыр. Мысалы, ғалымдарымыздың и мен у-ға қатысты таласына нүкте қойылған жоқ. Демек, әліпбиіміз де толық тиянақталып біткен жоқ. Сонда ертеңгі күні әліпбиімізде өзгеріс болатын болса, емлені де өзгертуге тура келмей ме? Олай болса, емлені бекітуге асыққанның орнына осы и мен у-дың мәселесін шешіп алғанымыз жөн»,-Қуантқан Ванов.

Yerden Kazhybekтің әлеуметтік желідегі жазбасынан.

 

Пікірлер
Редакция таңдауы