ءالىپبيدىڭ «اتتەگەن-اي» تۇستارى

1392

«سونىمەن، كيريلل ەمىلەنى سول كۇيىندە كوشىردىك دەيىك (ەگەر «جەتىلدىرىلگەن» ءالىپبي قابىلدانىپ جاتسا، باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس), ولاي بولسا: -بىرىنشىدەن، جەتىلدىرىلگەن ءالىپبي قۇراستىرۋشىلار «ءبىر دىبىس – ءبىر تاڭبا» ۇستانىمىن باسشىلىققا الدىق دەيدى، الايدا ەرەجە جايىنا قالىپ وتىر. ويتكەنى، قايتالاي بەرەيىك، كيريلل ەمىلە سول كۇيىنشە كوشىرىلىپ وتىر. وسىنداعى ءۇۋ/ۇۋ، ءىي/ىي دىبىس تىركەستەرىن ءبىر تاڭبامەن ۋ[u]، ي[i] دەپ بەلگىلەپ بەرىپ، ولاردى داۋىستى دىبىستار دەپ، الىپپەدەن باستاپ جالعان ۇيرەتىپ كەلەمىز».

عالىمدار مەن ماماندار نە دەيدى؟

ءالىمحان جۇنىسبەك,فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور: «بىرىنشىدەن، ءبىز، كۇنى بۇگىنگە دەيىن بولعانداي، قازاق-ورىس نەمەسە ورىس-قازاق ءالىپبيىن ەمەس، قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپبيىن جاساۋىمىز كەرەك. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم – جاڭا ءالىپبي مەن ەملە تاعى دا كيريل نۇسقاسىنىڭ تاڭباسى وزگەرگەن كوشىرمەسى بولىپ وتىر. بۇل ەلباسى باستاپ، مەملەكەت باسشىسى ق. توقاەۆ ىسكە اسىرىپ وتىرعان تىلدىك رەفورمامىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىنا قاراما-قايشى كەلەدى.

ەردەن قاجىبەك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:‘’راسىندا، “الىپبيدە ءبىر دىبىس - ءبىر ءارىپ (تاڭبا) ساقتالعان” - دەپ جەلەۋلەتكەنمەن، ەمىلە وعان كەرەعار بولىپ وتىر. سەبەبى ورىس تىلىندەگى داۋىستى ۋ مەن ي-ءدى العاننىڭ كەسىرىنەن ول پرينتسيپ ساقتالماي تۇر. ۋ مەن ي-گە كەلگەندە: ‘’ولار - ارىپتەر!” - دەپ جەلەۋلەتەدى. ال باسقالار (ا، پ، ت...) ءارىپ ەمەس پە سوندا؟ ولار ءوز ىشىنەن تۇگەلىمەن داۋىستى نە داۋىسسىز... بوپ جىكتەلۋى كەرەك قوي. داۋىستىنىڭ قاسىندا تۇرسا، داۋىسسىز، داۋىسسىزدىڭ قاسىندا تۇرسا، داۋىستى بولادى دەگەن ەرەجەسىماق مۇعالىمدەر مەن وقىتۋشىلاردى دا، وقۋشىلاردى دا، بۇكىل ەلدى دە شارشاتىپ ءبىتتى. جالپى اتاۋى مال بولعانمەن، ولار ءوز ىشىنەن جىلقى، سيىر بولىپ سارالانادى. جىلقى سيىردىڭ قاسىنا كەلسە، جىلقى بوپ، جىلقىنىڭ قاسىنا كەلسە، سيىرعا اينالىپ كەتپەيدى عوي. سوندىقتان ۋ مەن ي سياقتى داۋىسسىز دىبىستاردى ادام تۇسىنبەيتىن قۇبىجىققا اينالدىرۋدىڭ تۇككە قاجەتى جوق. سيىردى قانشا ساۋساڭ دا، قىمىز شىقپايتىنى سياقتى ۋ مەن ي داۋىسسىز بولعاندىقتان، بۋىن قۇراي المايدى، مورفەما جىگىن اجىراتۋدا دا كوپ قيىندىق كەلتىرەدى. جاڭادان جاسالعان الىپبيدە اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءتارتىبى دە ەنگىزىلىپتى. “توقال ەشكى ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ ساقالىنان ايرىلىپتى” دەگەندەي، ورىس تىلىندەگى زاڭدىلىقتاردان قۇتىلا الماي وتىرعاندا تاعى دا قازاق تىلىنە تۋىستىعى جوق، جات ءتىلدىڭ ءتارتىبى ەنىپ جاتىر. نەگە قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارى، شىنايى بولمىسى ەسكەرىلمەيدى؟”

«اتتەگەن-اي»-لارى ءالى دە بار

ورىناي جۇباەۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:ء"الىپبي اۋىستىرۋداعى باستى ماقسات-ۇلتتىق ءتول جازۋىمىزدى قالىپتاستىرۋ ەكەنى انىق. سول ماقساتتا لاتىنعا نەگىزدەلگەن قازاق دىبىستاۋىندا جوق بولعان كيريلل ارىپتەرى تس،چ، يا،يۋ، ە جانە ، ايىرۋ، جىڭىشكەلىك بەلگىلەرى الىپبيدەن الىنىپ تاستالدى. ولاي بولسا، نە سەبەپتى ۇلتتىق دىبىستارىمىزدى تولىق تاڭبالاۋعا كەلگەندە جالتاقتاي بەرەمىز؟ نە سەبەپتى ورىس ەمىلە ەرەجەسىنە ىلايىقتالىپ جاسالعان ەرەجەلەردەن باس تارتۋعا جالتاقتاپ وتىرمىز؟ سىيىر، قىيىن، مىي ت.ب. سوزدەردى قاشانعى سيىر، قيىن، مي دەپ جازا بەرمەكپىز؟..."

قالامقاس قالىباەۆا,فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:«لاتىن نەگىزىندەگى ءالىپبيدىڭ جاڭا نۇسقاسى بۇرىنعىسىنا قاراعاندا ءبىرشاما جاقسىراق بولعانىمەن، "اتتەگەن-اي"لارى ءالى بار. اسىرەسە، ي، ى، ءى، ۋ، ۇ دىبىستارىنىڭ تاڭبالانۋىندا وقىلىقتار بار. اتالمىش دىبىستار تومەندەگىدەي تاڭبالانسا دۇرىس بولار ەدى:

ي - y

ءى - i

ى - ı

ۇ - u

ۋ - w

Ult älipbiyin uqıptılıqpen jasaw kerek!»

 ءالىپبي رەتىندە جۇيەلىلىك جوق

 ومىربەك قاناي، ق.ا.ياساۋي ات. حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى:«انا ءتىلىمىزدىڭ رەفورماتورى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلى ايتقانداي تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ تازا كۇيىندە ساقتالعان قازاق ءتىلىنىڭ اجارى مەن ءنارىن /ايتىلۋ، وقىتىلۋ، جازىلىمىن/ ساقتاپ قالۋ بۇگىنگىنىڭ دە باستى ماقساتى بولۋ كەرەك. ۇرپاقتىڭ قارعىسىنا ۇشىراماس ءۇشىن كەشە ۇسىنىلعان ەملەگە قاتىستى ماماندارمەن اقىلداسىپ كەلەسى پىكىردى ايتۋدى پارىز دەپ سانايمىن.

  1. ءالىپبي رەتىندە جۇيەلىلىك جوق: ۇ مەن ءۇ، و مەن ءو قاتار تۇرىپ، جۋاننان كەيىن جىڭىشكە سىڭارى كەلگەنمەن، گ (جىڭىشكە) بۇرىن، ع كەيىن كەلگەن، ياعني جۋان ءتۇرى جىڭىشكەدەن كەيىن كەلگەن. ك دىبىسى ءى-دەن كەيىن، ق دىبىسى پ-دان كەيىن بەرىلگەن; ى ءارپى ۆ ارپىنەن كەيىن، ءى ءارپى ي ارپىنەن كەيىن بەرىلگەن. بالالار بۇل دىبىستاردىڭ جۋان-جىڭىشكە ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن قاتار بەرىلۋى كەرەك ەدى.
  2. Tassay, Nazarbayev سياقتى سوزدەردە جازىلىپ جۇرگەنىندەي، ي دىبىسى ءۇشىن y ءارپىن، ۋ دىبىسى ءۇشىن W ءارپىن الۋ كەرەك ەدى. بۇل ورايدا پروفەسسور ءالىمحان جۇنىسبەك باستاعان عالىمداردىڭ ۇستانىمدارىن قولدايمىز.
  3. بۇل ءالىپبي بەكىتىلە سالماي، ءالى دە جوندەلەر، دۇرىستالار دەپ ويلايمىز. سەبەبى ءتىلدىڭ بولاشاعى ءالىپبيدىڭ دۇرىس بولۋىنا تىكەلەي بايلانىستى!

تۇرمەدە وتىرىپ ءالىپبيدى ءتىزىپ بەرگەن احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ عىلىمي نەگىزدى ۇستانىمدارى بىزگە امانات ەكەنىن ەستە ساقتايىق. ۇرپاقتىڭ العىسىن الۋ ءۇشىن اسىعىستىق بولماسىن: بابالار اماناتىنا قيانات جاسالماسىن!»

ايگۇل ىسماقوۆا، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:«ادامنىڭ مىيىن مي دەپ كەلدىك. وسىنداي ولقىلىقتاردى تۇزەۋ كەرەك. تولىپ جاتىر. قابىلداساق، دەنى دۇرىس ءالىپبي قابىلدايىق، ايتپەسە ەرتەڭگى كۇنى ۇلكەن ماتەريالدىق شىعىنعا ۇشىرايمىز. قازاقتىڭ ءى ءارپى ءى بولىپ تاڭبالانسىن، ى - ı، ي - ۋ بولىپ تاڭبالانسا دەگەن پىكىرىم بار».

نۇرشات ءجۇمادىل، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور: «قازاق ءتىلى فونەتيكا-فونولوگيالىق جۇيەسىنىڭ نەگىزگى/باستى ەرەكشەلىگى - داۋىسسىز ۋ مەن داۋىسسىز ي دىبىستارى. باسقا تۇركى تىلدەرىندەگى داۋىستى ۋ، ي دىبىستارى مەن قازاق تىلىندەگى داۋىسسىز ۋ، ي دىبىستارىنىڭ قالىپتاسۋ جولى مۇلدەم باسقا!!! م. تومانوۆ، ءا.قايدار، س.وماربەكوۆ، س.يساەۆ، ا.ايعابىلوۆ، ب. ساعىندىقوۆ، ءا.جۇنىسبەكوۆ، ە.قاجىبەكوۆ ت.ب. عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە فونەتيكا-فونولوگيالىق، فونو-مورفولوگيالىق تۇرعىدان جان-جاقتى دايەكتەلگەن عىلىمي اقيقاتتى بۇرمالاۋعا بولمايدى. جاڭارتىلعان الىپبيدە داۋىسسىز ۋ جانە داۋىسسىز ي دىبىستارىنا داۋىسسىزداردى بەلگىلەيتىن جەكە تاڭبالار بەرىلۋى قاجەت!!!!»

 ۇلتتىق يممۋنيتەتىمىزدى جوعالتىپ المايىق

ماعريپا ەسكەەۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور: «ءتول دىبىستارىمىزدا ساقتالعان ۇلتتىق ءتىلدىڭ يممۋنيتەتىن جوعالتىپ المايىق.

ۇسىنىس:

ءى – Ī،

ى ء–ى،

ي – ۋ- بولعانى ءجون ەدى.

الىپبيىمىزدە انا تىلىمىزگە ءتان داۋىستىلاردىڭ ۇندەستىك زاڭى بويىنشا، جۋان، جىڭىشكە دىبىستاردىڭ تاڭبالانۋىندا بىرىزدىلىك ساقتالۋى ماڭىزدى.

ى-ءى دىبىستارىنىڭ ءبىر تاڭبامەن بەرىلىپ، ەكىنشى نۇسقاسىنىڭ ۇستىنە ۋملاۋت بەلگىسىنىڭ قويىلۋى وسى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن ناقتىلايدى. بۇل ءتاسىل اقىمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ توتە جازۋىنان كەلە جاتقان ءتىلدىڭ ىشكى بولمىسىنان تۋىندايتىن جۇيەلى ارەكەت ەكەنى عىلىمي قاۋىمعا بەلگىلى. «جۋان-جىڭىشكەلىك – تىلدىك، ياعني فۋنكتسيونالدىق زاڭدىلىق. جۋان-جىڭىشكەلىك ءتىلدىڭ دىبىستىق زاڭدىلىعى، ماعىنا اجىراتۋشىلىق قىزمەت اتقارادى. جۋان-جىڭىشكەلىك – اۋەز ەستەتيكالىق كاتەگوريا» (تبي شىعارعان مونوگرافيادان).

ءى، ءى – تاڭباسىمەن – ى، ءى دىبىسىن بەلگىلەۋى تىلدىك جۇيە زاڭدىلىعىنا سايكەس كەلەر ەدى.

قازىرگى ي داۋىسسىز دىبىسى ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ۇسىنعان الىپبيدە ۋ (ۋاي) تاڭباسىمەن بەرىلگەن ەدى. بۇل تاڭبا قازىرگى قولدانىسقا ءبىرشاما ەنىپ، جازىلىپ ءجۇر. N. Nazarbayev, K. Tokayev ت.ب. كىسى اتاۋلارىنىڭ جازىلۋى وسىلاي قالىپتاستى».

انار سالقىنباي، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور: "ەردەن اعاي! وتە كەرەمەت ايتىلعان! وتاندىق جانە شەتەلدىك تۇركىتانۋشىلار مەن قازاق ءتىلىنىڭ جانە قازاق جازۋىنىڭ تاريحىمەن شۇعىلداناتىن عالىمداردىڭ بارلىعى قولدايتىن بۇل دالەلدى پىكىردى ءالىپبي ماسەلەسىمەن اينالىسىپ وتىرعان ارنايى توپ نەگە ەسكەرمەيتىنىن تۇسىنبەيمىز!"

عالىمداردىڭ پىكىرىن نەگىزگە الايىق

گۇلعايشا ساعيدولدا، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى: "ەردەن اعاي جەتكىزىپ تۇرىپ دالەلدەپ بەرىپتى. دۇرىس شەشىم قابىلدانادى دەپ سەنەمىز!"

التىناي تىمبولوۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:«مەن ءتىل مامانى بولماسام دا بۇل ءالىپبي جوباسى ىڭعايسىز ءارى دۇرىس ەمەس ەكەنى كورىنىپ تۇر. ءالىپبي ۋاقىتشا ەمەس ماڭگىلىككە جاسالۋ كەرەك قوي. جۇمىستىڭ ناتيجەسى باستاۋىنان بىلىنەدى عوي. بۇل جوبادان قازىردەن دۇرىس ەمەس ەكەنى كورىنىپ تۇر. اسىرەسە ي مەن ۋ داۋىسسىزدى باسىنان شەشىپ العان ءجون.

ي مەن ۋ دى داۋىستى دىبىس تاڭباسىمەن قاتە بەرۋ ارقىلى بۇكىل ەمىلەنى جاساۋ قاتە بولاتىنى انىق. نەگىزى ەردەن قاجىبەك باستاعان عالىمدار توبىندا ءبارى دايىن، دايەكتەرى دە ويعا قونىمدى، جازعانعا دا ىڭعايلى ەدى. كەز كەلگەن مەكەمەنىڭ باسشىسى قانداي ويدا بولسا بۇكىل مەكەمەنىڭ ويى سونداي بولىپ كورىنبەۋ كەرەك قوي. ءتىپتى قيىن بولسا تۇرىكتىڭ ءالىبيىن قابىلداۋ كەرەك. ورىستىڭ ەمىلەسىن قالدىرىپ تەك تاڭبانى وزگەرتكەننەن نە پايدا؟»،- قالقامان ەسىركەنوۆ.

قاي نۇسقانى بولسىن قولداي كەتۋ دۇرىس ەمەس

«ەرەكەڭنىڭ دالەلدى پىكىرىن ەسكەرگەن ءجون. اسىرەسە، بەلگىلى عالىم، فونەتيكا سالاسىن جارتى عاسىردان استام ۋاقىت زەرتتەپ جۇرگەن جۇنىسبەك ءالىمحان اعامىزدىڭ پىكىرىن باسشىلىققا الۋ كەرەك. بۇل كىسىدەن ارتىق بىلەتىن مامان بار دەپ ايتۋ قيىن. ەرەكەڭ دە وسى كىسىنىڭ دالەلدەرىن باسشىلىققا الىپ، ايتىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن»،- جانىبەك باكىر.

«ءبىزدى الەمگە كۇلكى قىلاتىن، ديگراف، اپوستروپ، اكۋت الىپبيلەرىنىڭ قولدانىسقا ەنىپ كەتپەۋى ءۇشىن، عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ، ءالىپبيدىڭ ءتورتىنشى نۇسقاسى جاريالانعانعا دەيىن تۇراقتى ءبىر كوزقاراستا بولعان عالىمدار بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى ءالىمحان جۇنىسبەك بولسا، ءبىرى ەردەن قاجىبەك اعامىز ەدى. وسى رەتكى قابىلدانۋ الدىندا تۇرعان الىپبيدەگى كەمشىلىكتى تاعى دا سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورسەتىپ، پرەزيدەنتكە جانە جوعارى جاققا حات جولداپتى. ۇلتىن شىنايى سۇيەتىندەر وسى حاتتى وقۋىن، ءالىمحان اعامىزدىڭ ۇستانىمىن تىڭداۋىن، كەمىندە، اتتەگەن-اي دەپ قالماس ءۇشىن، جاناشىرلىقپەن جازىلعان وسى حاتتاردى، عىلىمي تالداۋلاردى وقۋىن ءۇمىت ەتەمىن! وسى رەتكى جوبا ارينە بۇرىنعىلارمەن سالىستىرعاندا ايتاقالسىن جاقسى.بىراق، بىرنەشە ءارىپتىڭ جاعدايى قيىن. ءبىر ءارىپ ءبىر ۇلتتى وزگەرتەدى. سوندىقتان، شىندىق دەگەن عىلىم. عىلىم ءتىلىمىزدىڭ جۇيەسىندە، تابيعي زاڭىندا تۇر. سول جۇيەگە باعىنىپ، جالپاق جۇرت وسى پىكىرلەرگە قايتا قايىرىلىپ قاراۋى دۇرىس.

كەزىندە بيت باسقان ءالىپبي اتالعان الىپبيلەردى دە قولداعان كىسىلەر شىققان بولاتىن. قانداي نۇسقا جاريالانسا دا قولداي جونەلەتىندەردەن قورقۋ كەرەك. ۇرپاققا تاعى ءالىپبي پروبلەماسىن تاستاپ كەتپەۋ ءۇشىن، جۇرت جۇمىلىپ، بۇگىنگى اڭگىمەنى بۇگىن شەشۋ كەرەك»،-ادىلەت احمەت.

«2021 جىلعى 26 قاڭتاردا ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ ونلاين وتىرىسىندا ەملە ەرەجەلەرى جوباسىن ۇلتتىق كوميسسيا وتىرىسىنا ۇسىنۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن ەستىپ جاتىرمىز. بىزدىڭشە، ەملە ەرەجەلەرىن ۇلتتىق كوميسسياعا ۇسىنۋعا ءالى ەرتە. ويتكەنى ونداعى كەيبىر ماسەلەلەر ءالى دە داۋلى كۇيىندە قالىپ وتىر. مىسالى، عالىمدارىمىزدىڭ ي مەن ۋ-عا قاتىستى تالاسىنا نۇكتە قويىلعان جوق. دەمەك، ءالىپبيىمىز دە تولىق تياناقتالىپ بىتكەن جوق. سوندا ەرتەڭگى كۇنى الىپبيىمىزدە وزگەرىس بولاتىن بولسا، ەملەنى دە وزگەرتۋگە تۋرا كەلمەي مە؟ ولاي بولسا، ەملەنى بەكىتۋگە اسىققاننىڭ ورنىنا وسى ي مەن ۋ-دىڭ ماسەلەسىن شەشىپ العانىمىز ءجون»،-قۋانتقان ۆانوۆ.

Yerden Kazhybekءتىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىنان.

 

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى