Фото: moldir.bulak
Тарихи-мәдени мұра – ұлттың өткенін танытатын жәдігерлер жиынтығы ғана емес, қоғамның тарихи жадын қалыптастыратын маңызды ресурс. Қазақстан үшін бұл бағыттың маңызы ерекше. Себебі Ұлы дала аумағында ежелгі қалалар, археологиялық ескерткіштер, кесенелер, жерасты мешіттері, тарихи ғимараттар мен мемориалдық нысандар көптеп сақталған. Оларды қорғау мен қалпына келтірумен қатар, тарихи мұраны қазіргі қоғамға түсінікті әрі қолжетімді ету де маңызды.
Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігінің мәліметінше, бүгінде елде 25 мыңнан астам тарихи-мәдени мұра нысаны тіркелген. Оның ішінде 265 нысан республикалық, шамамен 12 мың нысан жергілікті маңызы бар ескерткіштер санатына жатады. Сонымен қатар Қазақстанның 10 мәдени мұра нысаны ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. 2025 жылы ЮНЕСКО-ға «Маңғыстаудың жерасты мешіттері» мен тағы бір мәдени мұра нысанын енгізу жөнінде ұсыныстар жасалды.
Бұл көрсеткіштер тарихи мұраның көлемі ауқымды екенін көрсетеді. Алайда мәселе тек нысандардың санында емес. Ескерткіштерді сақтау, ғылыми зерттеу, реставрациялау, олардың айналасындағы инфрақұрылымды дамыту және келушілерге дұрыс таныстыру – бір-бірімен байланысты үдерістер.
Соңғы жылдары Қазақстанда музейлер мен музей-қорықтардың қызметіне деген қызығушылық та артып келеді. Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2026 жылғы 1 қаңтарда елде 286 музей жұмыс істеген. 2025 жылы олардың қызметін 6,78 млн адам пайдаланған. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда музейлерге келушілер санының 1,8 пайызға өскенін көрсетеді.
Өңірлер арасында тарихи мұраға қызығушылықтың жоғары екені Түркістаннан анық байқалады. 2025 жылы Түркістан облысының музейлеріне 1,3 млн-ға жуық адам барған. Астана музейлеріне 797,4 мың, Алматы музейлеріне 795,9 мың адам келген.
Ал 2026 жылдың алғашқы алты айындағы көрсеткіштер де бұл бағыттағы сұраныстың жоғары екенін аңғартады. Елдегі музей-қорықтарға осы кезеңде 784 122 адам барған. Олар үшін 7 638 экскурсия ұйымдастырылып, 198 көрме өткізілген.
Демек, тарихи мұра нысандары тек өткенді танытатын орын емес, мәдени туризмнің де маңызды бөлігіне айналып келеді. Әсіресе Отырар, Сауран, Түркістан, Сарайшық, Берел, Ұлытау, Маңғыстау сияқты тарихи аймақтарды біртұтас туристік бағыт ретінде дамытуға мүмкіндік бар.
Мұнда цифрландырудың да рөлі зор. Қазіргі ұрпақ тарихи ақпаратты тек кітаптан немесе экскурсиядан емес, смартфон, әлеуметтік желі, виртуалды тур және интерактивті технология арқылы қабылдайды. Сондықтан тарихи нысандардың 3D-модельдерін жасау, QR-код арқылы бірнеше тілде ақпарат ұсыну, виртуалды музейлер мен онлайн карталарды дамыту мұраны жаңа аудиторияға таныстырудың тиімді жолы болмақ.
Сонымен бірге тарихи нысандарды коммерцияландыру мен оларды қорғаудың арасындағы тепе-теңдік сақталуы керек. Туристер санын арттыру мақсатында ескерткіштердің табиғи немесе тарихи келбетіне зиян келтіретін инфрақұрылым салу мұраның өзіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан кез келген туристік жоба ғылыми сараптамаға, реставрациялық талаптарға және қорғау аймақтарының режиміне сай жүзеге асуы қажет.
Мәселен, Түркістан облысында 2025 жылы 27 тарихи-мәдени нысанның қорғау аймағы бекітілген. Сонымен қатар ежелгі Түркістан қаласының тарихи аумағындағы 14 нысанды қамтитын, жалпы көлемі 88,7 гектар буферлік аймақ белгіленді. Мұндай шаралар ескерткіштердің нақты шекарасын сақтап, заңсыз құрылыс пен тарихи ортаның бұзылуының алдын алуға бағытталған.
Тарихи мұраны дамыту дегеніміз – тек ескерткішті қалпына келтіріп, есігін ашып қою емес. Оның айналасында ғылыми зерттеу, білім беру, туризм, цифрлық технология, шығармашылық индустрия және жергілікті кәсіпкерлік қатар дамуы керек.
Ең бастысы – тарихи мұраны қоғамның күнделікті өмірімен байланыстыру. Егер жас ұрпақ өз өлкесіндегі көне қаланың, кесененің немесе археологиялық ескерткіштің тарихын білсе, оны қорғауға деген жауапкершілігі де артады.
Сондықтан Қазақстан үшін келесі кезеңнің міндеті – бар мұраны жай ғана сақтап қалу емес, оны жаңа технологиялар арқылы таныту, ғылыми тұрғыда зерттеу және экономикалық әрі мәдени дамудың тұрақты ресурсына айналдыру. Өткенді дұрыс сақтай алған ел ғана өзінің болашағын тарихи жадымен байланыстыра алады.
