فوتو: moldir.bulak
تاريحي-مادەني مۇرا – ۇلتتىڭ وتكەنىن تانىتاتىن جادىگەرلەر جيىنتىعى عانا ەمەس، قوعامنىڭ تاريحي جادىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى رەسۋرس. قازاقستان ءۇشىن بۇل باعىتتىڭ ماڭىزى ەرەكشە. سەبەبى ۇلى دالا اۋماعىندا ەجەلگى قالالار، ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر، كەسەنەلەر، جەراستى مەشىتتەرى، تاريحي عيماراتتار مەن مەموريالدىق نىساندار كوپتەپ ساقتالعان. ولاردى قورعاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار، تاريحي مۇرانى قازىرگى قوعامعا تۇسىنىكتى ءارى قولجەتىمدى ەتۋ دە ماڭىزدى.
قازاقستان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇگىندە ەلدە 25 مىڭنان استام تاريحي-مادەني مۇرا نىسانى تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 265 نىسان رەسپۋبليكالىق، شامامەن 12 مىڭ نىسان جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر ساناتىنا جاتادى. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ 10 مادەني مۇرا نىسانى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرا تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. 2025 جىلى يۋنەسكو-عا «ماڭعىستاۋدىڭ جەراستى مەشىتتەرى» مەن تاعى ءبىر مادەني مۇرا نىسانىن ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىستار جاسالدى.
بۇل كورسەتكىشتەر تاريحي مۇرانىڭ كولەمى اۋقىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. الايدا ماسەلە تەك نىسانداردىڭ سانىندا ەمەس. ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ، عىلىمي زەرتتەۋ، رەستاۆراتسيالاۋ، ولاردىڭ اينالاسىنداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە كەلۋشىلەرگە دۇرىس تانىستىرۋ – ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى ۇدەرىستەر.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا مۋزەيلەر مەن مۋزەي-قورىقتاردىڭ قىزمەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق تا ارتىپ كەلەدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سايكەس، 2026 جىلعى 1 قاڭتاردا ەلدە 286 مۋزەي جۇمىس ىستەگەن. 2025 جىلى ولاردىڭ قىزمەتىن 6,78 ملن ادام پايدالانعان. بۇل 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا مۋزەيلەرگە كەلۋشىلەر سانىنىڭ 1,8 پايىزعا وسكەنىن كورسەتەدى.
وڭىرلەر اراسىندا تاريحي مۇراعا قىزىعۋشىلىقتىڭ جوعارى ەكەنى تۇركىستاننان انىق بايقالادى. 2025 جىلى تۇركىستان وبلىسىنىڭ مۋزەيلەرىنە 1,3 ملن-عا جۋىق ادام بارعان. استانا مۋزەيلەرىنە 797,4 مىڭ، الماتى مۋزەيلەرىنە 795,9 مىڭ ادام كەلگەن.
ال 2026 جىلدىڭ العاشقى التى ايىنداعى كورسەتكىشتەر دە بۇل باعىتتاعى سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنىن اڭعارتادى. ەلدەگى مۋزەي-قورىقتارعا وسى كەزەڭدە 784 122 ادام بارعان. ولار ءۇشىن 7 638 ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىلىپ، 198 كورمە وتكىزىلگەن.
دەمەك، تاريحي مۇرا نىساندارى تەك وتكەندى تانىتاتىن ورىن ەمەس، مادەني ءتۋريزمنىڭ دە ماڭىزدى بولىگىنە اينالىپ كەلەدى. اسىرەسە وتىرار، ساۋران، تۇركىستان، سارايشىق، بەرەل، ۇلىتاۋ، ماڭعىستاۋ سياقتى تاريحي ايماقتاردى ءبىرتۇتاس تۋريستىك باعىت رەتىندە دامىتۋعا مۇمكىندىك بار.
مۇندا تسيفرلاندىرۋدىڭ دا ءرولى زور. قازىرگى ۇرپاق تاريحي اقپاراتتى تەك كىتاپتان نەمەسە ەكسكۋرسيادان ەمەس، سمارتفون، الەۋمەتتىك جەلى، ۆيرتۋالدى تۋر جانە ينتەراكتيۆتى تەحنولوگيا ارقىلى قابىلدايدى. سوندىقتان تاريحي نىسانداردىڭ 3D-مودەلدەرىن جاساۋ، QR-كود ارقىلى بىرنەشە تىلدە اقپارات ۇسىنۋ، ۆيرتۋالدى مۋزەيلەر مەن ونلاين كارتالاردى دامىتۋ مۇرانى جاڭا اۋديتورياعا تانىستىرۋدىڭ ءتيىمدى جولى بولماق.
سونىمەن بىرگە تاريحي نىسانداردى كوممەرتسيالاندىرۋ مەن ولاردى قورعاۋدىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك ساقتالۋى كەرەك. تۋريستەر سانىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەسكەرتكىشتەردىڭ تابيعي نەمەسە تاريحي كەلبەتىنە زيان كەلتىرەتىن ينفراقۇرىلىم سالۋ مۇرانىڭ وزىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان كەز كەلگەن تۋريستىك جوبا عىلىمي ساراپتاماعا، رەستاۆراتسيالىق تالاپتارعا جانە قورعاۋ ايماقتارىنىڭ رەجيمىنە ساي جۇزەگە اسۋى قاجەت.
ماسەلەن، تۇركىستان وبلىسىندا 2025 جىلى 27 تاريحي-مادەني نىساننىڭ قورعاۋ ايماعى بەكىتىلگەن. سونىمەن قاتار ەجەلگى تۇركىستان قالاسىنىڭ تاريحي اۋماعىنداعى 14 نىساندى قامتيتىن، جالپى كولەمى 88,7 گەكتار بۋفەرلىك ايماق بەلگىلەندى. مۇنداي شارالار ەسكەرتكىشتەردىڭ ناقتى شەكاراسىن ساقتاپ، زاڭسىز قۇرىلىس پەن تاريحي ورتانىڭ بۇزىلۋىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان.
تاريحي مۇرانى دامىتۋ دەگەنىمىز – تەك ەسكەرتكىشتى قالپىنا كەلتىرىپ، ەسىگىن اشىپ قويۋ ەمەس. ونىڭ اينالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋ، ءبىلىم بەرۋ، تۋريزم، تسيفرلىق تەحنولوگيا، شىعارماشىلىق يندۋستريا جانە جەرگىلىكتى كاسىپكەرلىك قاتار دامۋى كەرەك.
ەڭ باستىسى – تاريحي مۇرانى قوعامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمەن بايلانىستىرۋ. ەگەر جاس ۇرپاق ءوز ولكەسىندەگى كونە قالانىڭ، كەسەنەنىڭ نەمەسە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتىڭ تاريحىن بىلسە، ونى قورعاۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتادى.
سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن كەلەسى كەزەڭنىڭ مىندەتى – بار مۇرانى جاي عانا ساقتاپ قالۋ ەمەس، ونى جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى تانىتۋ، عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ جانە ەكونوميكالىق ءارى مادەني دامۋدىڭ تۇراقتى رەسۋرسىنا اينالدىرۋ. وتكەندى دۇرىس ساقتاي العان ەل عانا ءوزىنىڭ بولاشاعىن تاريحي جادىمەن بايلانىستىرا الادى.
