Foto: moldir.bulak
Tarihi-mädeni mūra – ūlttyŋ ötkenın tanytatyn jädıgerler jiyntyǧy ǧana emes, qoǧamnyŋ tarihi jadyn qalyptastyratyn maŋyzdy resurs. Qazaqstan üşın būl baǧyttyŋ maŋyzy erekşe. Sebebı Ūly dala aumaǧynda ejelgı qalalar, arheologiialyq eskertkışter, keseneler, jerasty meşıtterı, tarihi ǧimarattar men memorialdyq nysandar köptep saqtalǧan. Olardy qorǧau men qalpyna keltırumen qatar, tarihi mūrany qazırgı qoǧamǧa tüsınıktı ärı qoljetımdı etu de maŋyzdy.
Qazaqstan Mädeniet jäne aqparat ministrlıgınıŋ mälımetınşe, bügınde elde 25 myŋnan astam tarihi-mädeni mūra nysany tırkelgen. Onyŋ ışınde 265 nysan respublikalyq, şamamen 12 myŋ nysan jergılıktı maŋyzy bar eskertkışter sanatyna jatady. Sonymen qatar Qazaqstannyŋ 10 mädeni mūra nysany IýNESKO-nyŋ Düniejüzılık mūra tızımıne engızılgen. 2025 jyly IýNESKO-ǧa «Maŋǧystaudyŋ jerasty meşıtterı» men taǧy bır mädeni mūra nysanyn engızu jönınde ūsynystar jasaldy.
Būl körsetkışter tarihi mūranyŋ kölemı auqymdy ekenın körsetedı. Alaida mäsele tek nysandardyŋ sanynda emes. Eskertkışterdı saqtau, ǧylymi zertteu, restavrasiialau, olardyŋ ainalasyndaǧy infraqūrylymdy damytu jäne keluşılerge dūrys tanystyru – bır-bırımen bailanysty üderıster.
Soŋǧy jyldary Qazaqstanda muzeiler men muzei-qoryqtardyŋ qyzmetıne degen qyzyǧuşylyq ta artyp keledı. Ūlttyq statistika biurosynyŋ deregıne säikes, 2026 jylǧy 1 qaŋtarda elde 286 muzei jūmys ıstegen. 2025 jyly olardyŋ qyzmetın 6,78 mln adam paidalanǧan. Būl 2024 jylmen salystyrǧanda muzeilerge keluşıler sanynyŋ 1,8 paiyzǧa öskenın körsetedı.
Öŋırler arasynda tarihi mūraǧa qyzyǧuşylyqtyŋ joǧary ekenı Türkıstannan anyq baiqalady. 2025 jyly Türkıstan oblysynyŋ muzeilerıne 1,3 mln-ǧa juyq adam barǧan. Astana muzeilerıne 797,4 myŋ, Almaty muzeilerıne 795,9 myŋ adam kelgen.
Al 2026 jyldyŋ alǧaşqy alty aiyndaǧy körsetkışter de būl baǧyttaǧy sūranystyŋ joǧary ekenın aŋǧartady. Eldegı muzei-qoryqtarǧa osy kezeŋde 784 122 adam barǧan. Olar üşın 7 638 ekskursiia ūiymdastyrylyp, 198 körme ötkızılgen.
Demek, tarihi mūra nysandary tek ötkendı tanytatyn oryn emes, mädeni turizmnıŋ de maŋyzdy bölıgıne ainalyp keledı. Äsırese Otyrar, Sauran, Türkıstan, Saraişyq, Berel, Ūlytau, Maŋǧystau siiaqty tarihi aimaqtardy bırtūtas turistık baǧyt retınde damytuǧa mümkındık bar.
Mūnda sifrlandyrudyŋ da rölı zor. Qazırgı ūrpaq tarihi aqparatty tek kıtaptan nemese ekskursiiadan emes, smartfon, äleumettık jelı, virtualdy tur jäne interaktivtı tehnologiia arqyly qabyldaidy. Sondyqtan tarihi nysandardyŋ 3D-modelderın jasau, QR-kod arqyly bırneşe tılde aqparat ūsynu, virtualdy muzeiler men onlain kartalardy damytu mūrany jaŋa auditoriiaǧa tanystyrudyŋ tiımdı joly bolmaq.
Sonymen bırge tarihi nysandardy kommersiialandyru men olardy qorǧaudyŋ arasyndaǧy tepe-teŋdık saqtaluy kerek. Turister sanyn arttyru maqsatynda eskertkışterdıŋ tabiǧi nemese tarihi kelbetıne ziian keltıretın infraqūrylym salu mūranyŋ özıne qauıp töndıruı mümkın. Sondyqtan kez kelgen turistık joba ǧylymi saraptamaǧa, restavrasiialyq talaptarǧa jäne qorǧau aimaqtarynyŋ rejimıne sai jüzege asuy qajet.
Mäselen, Türkıstan oblysynda 2025 jyly 27 tarihi-mädeni nysannyŋ qorǧau aimaǧy bekıtılgen. Sonymen qatar ejelgı Türkıstan qalasynyŋ tarihi aumaǧyndaǧy 14 nysandy qamtityn, jalpy kölemı 88,7 gektar buferlık aimaq belgılendı. Mūndai şaralar eskertkışterdıŋ naqty şekarasyn saqtap, zaŋsyz qūrylys pen tarihi ortanyŋ būzyluynyŋ aldyn aluǧa baǧyttalǧan.
Tarihi mūrany damytu degenımız – tek eskertkıştı qalpyna keltırıp, esıgın aşyp qoiu emes. Onyŋ ainalasynda ǧylymi zertteu, bılım beru, turizm, sifrlyq tehnologiia, şyǧarmaşylyq industriia jäne jergılıktı käsıpkerlık qatar damuy kerek.
Eŋ bastysy – tarihi mūrany qoǧamnyŋ kündelıktı ömırımen bailanystyru. Eger jas ūrpaq öz ölkesındegı köne qalanyŋ, kesenenıŋ nemese arheologiialyq eskertkıştıŋ tarihyn bılse, ony qorǧauǧa degen jauapkerşılıgı de artady.
Sondyqtan Qazaqstan üşın kelesı kezeŋnıŋ mındetı – bar mūrany jai ǧana saqtap qalu emes, ony jaŋa tehnologiialar arqyly tanytu, ǧylymi tūrǧyda zertteu jäne ekonomikalyq ärı mädeni damudyŋ tūraqty resursyna ainaldyru. Ötkendı dūrys saqtai alǧan el ǧana özınıŋ bolaşaǧyn tarihi jadymen bailanystyra alady.
