Биыл Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық ғылым академиясы өзінің 80 жылдығын атап өтуде. Осы айтулы датаға орай академиктердің қызметіне және олар қалыптастырған ғылыми мектептердің бүгінгі тынысына арналған мақалалар топтамасын жариялауды бастаймыз. Топтаманың алғашқы кейіпкері — Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, биология ғылымдарының докторы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ биотехнология кафедрасының профессоры Ажар Ахметқызы Жұбанова.
Ғылым тарихында бір мамандықтың аясымен шектелмей, тұтас бір ғылыми мектеп пен жаңа бағыттың бастауына айналған тұлғалар бар. Ажар Ахметқызы — сондай ғалымдардың бірі. Оның есімі отандық микробиология мен биотехнологияның қалыптасуымен тығыз байланысты, ал өзі негізін қалаған ғылыми мектеп бүгінде де тың ізденістерге жол ашып келеді.
Ажар Ахметқызы Жұбанова 1941 жылғы 5 сәуірде Алматыда қазақтың тұңғыш кәсіби композиторы, көрнекті музыкатанушы, академик Ахмет Жұбановтың отбасында дүниеге келді. Бұл отбасы да ауыр сынақтарды бастан өткерді: 1937 жылы Ахмет Қуанұлының туған ағасы, белгілі тілші-ғалым Құдайберген Жұбанов саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Осындай ауыр жылдарды өткерген отбасында өскен Ажар Ахметқызы білім мен еңбекті басты құндылық санайтын әкесінің «лайықты өмір сүру» қағидасын бойына сіңірді. Отбасында ешкімді музыкамен айналысуға мәжбүрлемегенімен, үлкен әпкесі Ғазиза Ахметқызы өнер саласының академигі атанды.
Ажар Ахметқызының өзі биологияны таңдады: «Ағаларым химия факультетінде оқыды. Мен соларға ұқсағым келді, бірақ биологияны таңдадым — ол қыз балаларға көбірек лайық көрінді», — деп еске алады ол. Кейінгі өмір жолы бұл таңдаудың кездейсоқ болмағанын дәлелдеді.
1958 жылы Алматы қаласындағы № 10 орта мектепті аяқтаған соң, болашақ ғалым М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің биология-топырақтану факультетіне түсіп, «Өсімдіктер физиологиясы» мамандығы бойынша білім алды. 1964 жылы университетті бітіргеннен кейін С.М. Киров атындағы ҚазМУ-дың өсімдіктер физиологиясы және биохимиясы кафедрасында аға зертханашы болып еңбек жолын бастады. 1966–1975 жылдары Ажар Ахметқызы Онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының ісік биохимиясы зертханасында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді.
Осы кезеңде, 1974 жылы, Мәскеудегі КСРО Медицина ғылымдары академиясының Эксперименттік және клиникалық онкология институтында «Дисгормондық ісіктердегі липид алмасуының кейбір қырлары» тақырыбындағы кандидаттық диссертациясын қорғады. 1975–1985 жылдары Алматы зооветеринариялық институтының биохимия кафедрасында аға оқытушы, кейін доцент қызметтерін атқарды.
1986 жылғы 1 қаңтардан бастап Ажар Ахметқызының еңбек жолы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-мен тығыз байланысты. Ол микробиология кафедрасында педагогикалық қызметін бастады.
1995 жылы «Микроорганизмдердің иммобилизацияланған жасушаларының өсуі мен метаболизмдік белсенділігін басқару» тақырыбындағы докторлық диссертациясын қорғап, 1996 жылы профессор ғылыми атағын алды. Профессор Жұбанованың кейінгі еңбек жолы бірқатар басшылық қызметтермен сабақтасты: 1996–2001 жылдары университет Ғылыми кеңесінің бас ғалым хатшысы, 2000–2001 жылдары биология факультетінің деканы, 2001–2009 жылдары микробиология кафедрасының меңгерушісі болды. 2008 жылы Ажар Ахметқызы Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі болып сайланды. Бүгінде ол биотехнология кафедрасының профессоры ретінде студенттер мен PhD-докторанттарға дәріс оқып келеді.
Ажар Жұбанованың ғылыми ізденістері әрдайым практикалық міндеттерді шешуге бағытталды. Оның жетекшілігімен микроорганизмдердің иммобилизацияланған жасушаларын пайдаланып этанол, сүт қышқылы және ашытылған сусындар өндірудің жаңа тәсілдері әзірленді. Бұл әзірлемелер Қазақстан Республикасының алты патентімен қорғалған. Оның зерттеулерінде топырақ пен су айдындарын биоремедиациялау маңызды орын алады: «Химпромсервис-Ақтөбе» жинақтаушы полигонында қатты қалдықтарды залалсыздандыру әдістемесі іс жүзінде енгізілді, ал теміржол төсемінің қиыршықтас балластын мұнаймен ластанудан мұнай тотықтырушы бактериялардың көмегімен тазарту технологиясы авторлық куәліктермен қорғалды. 2000-жылдардан бері Ажар Ахметқызы өзінің шәкірті, қазіргі академик Болатхан Заяданмен бірге фотобиотехнология атты жаңа бағытты дамытуда. Спирулина микробалдырының негізінде тауықтардың жұмыртқалауын және балапандардың өсуін жеделдететін биологиялық белсенді қоспа жасалды, ал «Спирулина лайф» препараты Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінде ресми тіркелді. Оның шәкірттері — профессор Ирина Савицкая мен доцент Аида Қыстаубаева — асқазан-ішек жолының микрофлорасын қалпына келтіруге арналған «Рисо-Лакт» және «Субацил» биопрепараттарын әзірледі; бұл препараттар да мемлекеттік тіркеуден өтті.
2018 жылы берген сұхбаттарының бірінде Ажар Ахметқызы қоңыр көмір қалдықтарынан «Биогумус-плюс» препаратын алу технологиясы туралы әңгімелеген еді: «Біз гумус өндіру үшін гумин қышқылдарына бай қоңыр көмірді пайдалануды қолға алдық», — деп түсіндірді ол сол кезде жаңа болған бағыттың мәнін. Бүгінде бұл идея, яғни көмір мен леонардиттің биотехнологиялық әлеуетін зерттеу бағыты, беделді халықаралық журналдарда еңбектерін жариялап жүрген шәкірттерінің зерттеулерінде жалғасын тапты. Ажар Жұбанова бірлескен автор ретінде көрсетілген ғылыми мақалалардың қатарында леонардит негізіндегі топырақ қоспаларының топырақ микробиомына және картоп өнімділігіне әсері, күкірт мөлшері жоғары көмірді биологиялық күкіртсіздендіру, бактериялардың көмегімен лигнитті биоеріту, сондай-ақ Қазақстан көмір кен орындарының микробиомына жүргізілген метагеномдық талдау туралы зерттеулер бар. Scopus дерекқорында индекстелетін журналдарда жарияланған бұл еңбектерді ол шәкірттері әрі ғылыми ізбасарлары Нұралы Акимбеков, Қуаныш Тастамбек, Гүлжамал Абдиева, Перизат Уалиева, Ажар Мәлік және Илья Дигельмен бірлесіп дайындады.
Олар Германия мен Қытайдағы әріптестерімен ынтымақтастықта жұмыс істейді. Осы мысалдан жергілікті қолданбалы идеяның уақыт өте келе халықаралық ғылыми желінің бір бөлігіне айналғанын анық көруге болады.
Бұл — ғылыми мектептің өміршеңдігінің айқын дәлелі.
Ажар Ахметқызының жетекшілігімен 5 докторлық, 20-дан астам кандидаттық және 3 PhD диссертациясы орындалып, сәтті қорғалды. Оның шәкірттерінің арасында бүгінде танымал ғалымдар бар: Д.Б. Джусупова, Г.К. Қайырманова (қоршаған орта нысандарын биоремедиациялау), Б.К. Заядан (су экожүйелеріндегі фототрофты микроорганизмдердің рөлі), И.С. Савицкая (пробиотикалық биоқоспалар), С.М. Тәжібаева (биодисперсиялардың коллоидтық-химиялық қасиеттері). Өзі негізін қалаған биотехнология кафедрасын бүгінде шәкірті, доцент Аида Қыстаубаева басқарады. Бұл ұстаз бен шәкірт арасындағы сабақтастықты айқын танытады. Аахен қолданбалы ғылымдар университетінің (Германия) ғалымдарымен бірлесе отырып, Ажар Ахметқызы үш философия докторын (PhD) даярлауға қатысты. Ол «Биотехнология. Теория и практика», «Science of Central Asia», «International Journal of Biology and Chemistry» журналдарының редакциялық алқаларының, сондай-ақ «Springer–Verlag GmbH Berlin Heidelberg» баспасынан шығатын «Molecular and Biological Machine» монографиялар сериясының редакциялық кеңесінің мүшесі. Ғалымның ғылыми мұрасында 500-ден астам еңбек бар, олардың 40-тан астамы Scopus, ал 20-дан астамы Web of Science дерекқорларында индекстелген.
Ажар Ахметқызы — көп қырлы тұлға. Ол қазақ, орыс, ағылшын және француз тілдерінде жарық көрген «Ахмет Жұбанов — қазақ халқының ұлы перзенті» атты кітаптың авторы, сондай-ақ «Қазақфильм» киностудиясы түсірген «Ахмет Жұбанов» деректі фильмінің сценарийін жазған.
Профессор гендерлік теңдік, жастар тәрбиесі және ұлттық дәстүрлерді сақтау мәселелеріне арналған республикалық конференцияларға белсенді қатысып, публицистикалық мақалаларын тұрақты түрде жариялап келеді. Ғылым мен білімге қосқан елеулі үлесі үшін Ажар Жұбанова 2006 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісімен марапатталды, 2007 жылы «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантына ие болды, ал 2008 жылы «Астананың 10 жылдығы» төсбелгісімен марапатталды. 2009 жылы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 75 жылдығына орай Үлкен күміс медальмен, 2013 жылы «Құрмет» орденімен марапатталды.
Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының 80 жылдығы қарсаңында Ажар Ахметқызы Жұбанованың өмір жолына үңілу — жекелеген ғалымның өмірбаянын еске алу ғана емес, отандық ғылымның тұтас бір дәуірін және оның шәкірттер еңбегіндегі жалғасын зерделеу. Көмір қалдықтарынан гумус алу идеясынан бастап жоғары рейтингті халықаралық ғылыми журналдардағы жарияланымдарға дейінгі жол — қазақстандық ғылымның үздіксіз дамып, зерттеушілер буынын өзара жалғайтын өміршең арқауға айналғанының айқын дәлелі.
Гүлмира Сұлтанбаева
профессор
