Biyl Qazaqstan Respublikasy Prezidentınıŋ janyndaǧy Ūlttyq ǧylym akademiiasy özınıŋ 80 jyldyǧyn atap ötude. Osy aituly dataǧa orai akademikterdıŋ qyzmetıne jäne olar qalyptastyrǧan ǧylymi mektepterdıŋ bügıngı tynysyna arnalǧan maqalalar toptamasyn jariialaudy bastaimyz. Toptamanyŋ alǧaşqy keiıpkerı — Qazaqstan Ūlttyq jaratylystanu ǧylymdary akademiiasynyŋ akademigı, biologiia ǧylymdarynyŋ doktory, äl-Farabi atyndaǧy QazŪU biotehnologiia kafedrasynyŋ professory Ajar Ahmetqyzy Jūbanova.
Ǧylym tarihynda bır mamandyqtyŋ aiasymen şektelmei, tūtas bır ǧylymi mektep pen jaŋa baǧyttyŋ bastauyna ainalǧan tūlǧalar bar. Ajar Ahmetqyzy — sondai ǧalymdardyŋ bırı. Onyŋ esımı otandyq mikrobiologiia men biotehnologiianyŋ qalyptasuymen tyǧyz bailanysty, al özı negızın qalaǧan ǧylymi mektep bügınde de tyŋ ızdenısterge jol aşyp keledı.
Ajar Ahmetqyzy Jūbanova 1941 jylǧy 5 säuırde Almatyda qazaqtyŋ tūŋǧyş käsıbi kompozitory, körnektı muzykatanuşy, akademik Ahmet Jūbanovtyŋ otbasynda düniege keldı. Būl otbasy da auyr synaqtardy bastan ötkerdı: 1937 jyly Ahmet Quanūlynyŋ tuǧan aǧasy, belgılı tılşı-ǧalym Qūdaibergen Jūbanov saiasi quǧyn-sürgınnıŋ qūrbany boldy. Osyndai auyr jyldardy ötkergen otbasynda ösken Ajar Ahmetqyzy bılım men eŋbektı basty qūndylyq sanaityn äkesınıŋ «laiyqty ömır süru» qaǧidasyn boiyna sıŋırdı. Otbasynda eşkımdı muzykamen ainalysuǧa mäjbürlemegenımen, ülken äpkesı Ǧaziza Ahmetqyzy öner salasynyŋ akademigı atandy.
Ajar Ahmetqyzynyŋ özı biologiiany taŋdady: «Aǧalarym himiia fakultetınde oqydy. Men solarǧa ūqsaǧym keldı, bıraq biologiiany taŋdadym — ol qyz balalarǧa köbırek laiyq körındı», — dep eske alady ol. Keiıngı ömır joly būl taŋdaudyŋ kezdeisoq bolmaǧanyn däleldedı.
1958 jyly Almaty qalasyndaǧy № 10 orta mekteptı aiaqtaǧan soŋ, bolaşaq ǧalym M.V. Lomonosov atyndaǧy Mäskeu memlekettık universitetınıŋ biologiia-topyraqtanu fakultetıne tüsıp, «Ösımdıkter fiziologiiasy» mamandyǧy boiynşa bılım aldy. 1964 jyly universitettı bıtırgennen keiın S.M. Kirov atyndaǧy QazMU-dyŋ ösımdıkter fiziologiiasy jäne biohimiiasy kafedrasynda aǧa zerthanaşy bolyp eŋbek jolyn bastady. 1966–1975 jyldary Ajar Ahmetqyzy Onkologiia jäne radiologiia ǧylymi-zertteu institutynyŋ ısık biohimiiasy zerthanasynda kışı ǧylymi qyzmetker bolyp jūmys ıstedı.
Osy kezeŋde, 1974 jyly, Mäskeudegı KSRO Medisina ǧylymdary akademiiasynyŋ Eksperimenttık jäne klinikalyq onkologiia institutynda «Disgormondyq ısıkterdegı lipid almasuynyŋ keibır qyrlary» taqyrybyndaǧy kandidattyq dissertasiiasyn qorǧady. 1975–1985 jyldary Almaty zooveterinariialyq institutynyŋ biohimiia kafedrasynda aǧa oqytuşy, keiın dosent qyzmetterın atqardy.
1986 jylǧy 1 qaŋtardan bastap Ajar Ahmetqyzynyŋ eŋbek joly äl-Farabi atyndaǧy QazŪU-men tyǧyz bailanysty. Ol mikrobiologiia kafedrasynda pedagogikalyq qyzmetın bastady.
1995 jyly «Mikroorganizmderdıŋ immobilizasiialanǧan jasuşalarynyŋ ösuı men metabolizmdık belsendılıgın basqaru» taqyrybyndaǧy doktorlyq dissertasiiasyn qorǧap, 1996 jyly professor ǧylymi ataǧyn aldy. Professor Jūbanovanyŋ keiıngı eŋbek joly bırqatar basşylyq qyzmettermen sabaqtasty: 1996–2001 jyldary universitet Ǧylymi keŋesınıŋ bas ǧalym hatşysy, 2000–2001 jyldary biologiia fakultetınıŋ dekany, 2001–2009 jyldary mikrobiologiia kafedrasynyŋ meŋgeruşısı boldy. 2008 jyly Ajar Ahmetqyzy Qazaqstan Ūlttyq jaratylystanu ǧylymdary akademiiasynyŋ akademigı bolyp sailandy. Bügınde ol biotehnologiia kafedrasynyŋ professory retınde studentter men PhD-doktoranttarǧa därıs oqyp keledı.
Ajar Jūbanovanyŋ ǧylymi ızdenısterı ärdaiym praktikalyq mındetterdı şeşuge baǧyttaldy. Onyŋ jetekşılıgımen mikroorganizmderdıŋ immobilizasiialanǧan jasuşalaryn paidalanyp etanol, süt qyşqyly jäne aşytylǧan susyndar öndırudıŋ jaŋa täsılderı äzırlendı. Būl äzırlemeler Qazaqstan Respublikasynyŋ alty patentımen qorǧalǧan. Onyŋ zertteulerınde topyraq pen su aidyndaryn bioremediasiialau maŋyzdy oryn alady: «Himpromservis-Aqtöbe» jinaqtauşy poligonynda qatty qaldyqtardy zalalsyzdandyru ädıstemesı ıs jüzınde engızıldı, al temırjol tösemınıŋ qiyrşyqtas ballastyn mūnaimen lastanudan mūnai totyqtyruşy bakteriialardyŋ kömegımen tazartu tehnologiiasy avtorlyq kuälıktermen qorǧaldy. 2000-jyldardan berı Ajar Ahmetqyzy özınıŋ şäkırtı, qazırgı akademik Bolathan Zaiadanmen bırge fotobiotehnologiia atty jaŋa baǧytty damytuda. Spirulina mikrobaldyrynyŋ negızınde tauyqtardyŋ jūmyrtqalauyn jäne balapandardyŋ ösuın jedeldetetın biologiialyq belsendı qospa jasaldy, al «Spirulina laif» preparaty Qazaqstan Respublikasynyŋ Densaulyq saqtau ministrlıgınde resmi tırkeldı. Onyŋ şäkırtterı — professor İrina Saviskaia men dosent Aida Qystaubaeva — asqazan-ışek jolynyŋ mikroflorasyn qalpyna keltıruge arnalǧan «Riso-Lakt» jäne «Subasil» biopreparattaryn äzırledı; būl preparattar da memlekettık tırkeuden öttı.
2018 jyly bergen sūhbattarynyŋ bırınde Ajar Ahmetqyzy qoŋyr kömır qaldyqtarynan «Biogumus-plius» preparatyn alu tehnologiiasy turaly äŋgımelegen edı: «Bız gumus öndıru üşın gumin qyşqyldaryna bai qoŋyr kömırdı paidalanudy qolǧa aldyq», — dep tüsındırdı ol sol kezde jaŋa bolǧan baǧyttyŋ mänın. Bügınde būl ideia, iaǧni kömır men leonardittıŋ biotehnologiialyq äleuetın zertteu baǧyty, bedeldı halyqaralyq jurnaldarda eŋbekterın jariialap jürgen şäkırtterınıŋ zertteulerınde jalǧasyn tapty. Ajar Jūbanova bırlesken avtor retınde körsetılgen ǧylymi maqalalardyŋ qatarynda leonardit negızındegı topyraq qospalarynyŋ topyraq mikrobiomyna jäne kartop önımdılıgıne äserı, kükırt mölşerı joǧary kömırdı biologiialyq kükırtsızdendıru, bakteriialardyŋ kömegımen lignittı bioerıtu, sondai-aq Qazaqstan kömır ken oryndarynyŋ mikrobiomyna jürgızılgen metagenomdyq taldau turaly zertteuler bar. Scopus derekqorynda indeksteletın jurnaldarda jariialanǧan būl eŋbekterdı ol şäkırtterı ärı ǧylymi ızbasarlary Nūraly Akimbekov, Quanyş Tastambek, Güljamal Abdieva, Perizat Ualieva, Ajar Mälık jäne İlia Digelmen bırlesıp daiyndady.
Olar Germaniia men Qytaidaǧy ärıptesterımen yntymaqtastyqta jūmys ısteidı. Osy mysaldan jergılıktı qoldanbaly ideianyŋ uaqyt öte kele halyqaralyq ǧylymi jelınıŋ bır bölıgıne ainalǧanyn anyq köruge bolady.
Būl — ǧylymi mekteptıŋ ömırşeŋdıgınıŋ aiqyn dälelı.
Ajar Ahmetqyzynyŋ jetekşılıgımen 5 doktorlyq, 20-dan astam kandidattyq jäne 3 PhD dissertasiiasy oryndalyp, sättı qorǧaldy. Onyŋ şäkırtterınıŋ arasynda bügınde tanymal ǧalymdar bar: D.B. Djusupova, G.K. Qaiyrmanova (qorşaǧan orta nysandaryn bioremediasiialau), B.K. Zaiadan (su ekojüielerındegı fototrofty mikroorganizmderdıŋ rölı), İ.S. Saviskaia (probiotikalyq bioqospalar), S.M. Täjıbaeva (biodispersiialardyŋ kolloidtyq-himiialyq qasietterı). Özı negızın qalaǧan biotehnologiia kafedrasyn bügınde şäkırtı, dosent Aida Qystaubaeva basqarady. Būl ūstaz ben şäkırt arasyndaǧy sabaqtastyqty aiqyn tanytady. Aahen qoldanbaly ǧylymdar universitetınıŋ (Germaniia) ǧalymdarymen bırlese otyryp, Ajar Ahmetqyzy üş filosofiia doktoryn (PhD) daiarlauǧa qatysty. Ol «Biotehnologiia. Teoriia i praktika», «Science of Central Asia», «International Journal of Biology and Chemistry» jurnaldarynyŋ redaksiialyq alqalarynyŋ, sondai-aq «Springer–Verlag GmbH Berlin Heidelberg» baspasynan şyǧatyn «Molecular and Biological Machine» monografiialar seriiasynyŋ redaksiialyq keŋesınıŋ müşesı. Ǧalymnyŋ ǧylymi mūrasynda 500-den astam eŋbek bar, olardyŋ 40-tan astamy Scopus, al 20-dan astamy Web of Science derekqorlarynda indekstelgen.
Ajar Ahmetqyzy — köp qyrly tūlǧa. Ol qazaq, orys, aǧylşyn jäne fransuz tılderınde jaryq körgen «Ahmet Jūbanov — qazaq halqynyŋ ūly perzentı» atty kıtaptyŋ avtory, sondai-aq «Qazaqfilm» kinostudiiasy tüsırgen «Ahmet Jūbanov» derektı filmınıŋ ssenariiın jazǧan.
Professor genderlık teŋdık, jastar tärbiesı jäne ūlttyq dästürlerdı saqtau mäselelerıne arnalǧan respublikalyq konferensiialarǧa belsendı qatysyp, publisistikalyq maqalalaryn tūraqty türde jariialap keledı. Ǧylym men bılımge qosqan eleulı ülesı üşın Ajar Jūbanova 2006 jyly Qazaqstan Respublikasy Bılım jäne ǧylym ministrlıgınıŋ «Qazaqstan Respublikasynyŋ bılım beru ısınıŋ qūrmettı qyzmetkerı» tösbelgısımen marapattaldy, 2007 jyly «Joǧary oqu ornynyŋ üzdık oqytuşysy» memlekettık grantyna ie boldy, al 2008 jyly «Astananyŋ 10 jyldyǧy» tösbelgısımen marapattaldy. 2009 jyly äl-Farabi atyndaǧy QazŪU-dyŋ 75 jyldyǧyna orai Ülken kümıs medalmen, 2013 jyly «Qūrmet» ordenımen marapattaldy.
Qazaqstan Respublikasy Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ 80 jyldyǧy qarsaŋynda Ajar Ahmetqyzy Jūbanovanyŋ ömır jolyna üŋılu — jekelegen ǧalymnyŋ ömırbaianyn eske alu ǧana emes, otandyq ǧylymnyŋ tūtas bır däuırın jäne onyŋ şäkırtter eŋbegındegı jalǧasyn zerdeleu. Kömır qaldyqtarynan gumus alu ideiasynan bastap joǧary reitingtı halyqaralyq ǧylymi jurnaldardaǧy jariialanymdarǧa deiıngı jol — qazaqstandyq ǧylymnyŋ üzdıksız damyp, zertteuşıler buynyn özara jalǧaityn ömırşeŋ arqauǧa ainalǧanynyŋ aiqyn dälelı.
Gülmira Sūltanbaeva
professor
