Būl özı bır-aq künde bolǧan oqiǧa. Basqa künderı däl osylai qaitalanyp jatatynyn jergılıktı tūrǧyndardan da bılu qiyn. Onyŋ sebebı köp... Sebebın tüsındırmesten būryn, ne bolǧanyn aitqanym dūrys bolar. Jaz mezgılı edı. Däl özımızdıŋ Kökşetau, Qopa jaǧalauynda oryn aldy.
Tūtastai qalany alǧanda, Qopa jaǧalauy – baqytty jandardyŋ mekenı deuge bolady. Būl şahardyŋ özge bölıgınde «baqytsyzdar tırlık keşedı» degen söz emes. Tek bala Taumannyŋ kezdeisoq kelgen saparynda baiqaǧany osy edı. Sol künı keşte onyŋ şeşesı üige böten er adammen bırge kelgen. Keiın anasynyŋ aitqandaryn qabyldai almaǧan Tauman üiden ketıp qalady. Boiyn kernegen yza oǧan küş bergendei, qalanyŋ qiyr-şiyr köşelerın kesıp ötıp, «Aqjelkennıŋ» tūsynan jaǧalauǧa bır-aq şyǧady.
Kün ūiasyna batyp barady eken. Su betıne qyzǧylt säule jaiylyp, alystaǧy jaǧalau kögıldır mūnarǧa sıŋıp barady. Tauman bıraz tūrdy. Qaltasyndaǧy qolyn şyǧardy. Sausaqtarynyŋ tyrnaqqa deiın batyp ketkenın sonda baiqady. Alaqanyn jazyp, qaita jūmdy. Jaǧalaumen adamdar seruendep jür. Bır äiel kışkentai balasynyŋ bas kiımın tüzep, maŋdaiynan süidı. Äkesı balasyna velosiped tebudı üiretıp jatyr. Bala teŋselıp baryp qūlaǧan saiyn äkesı qoltyǧynan demep köteredı. Ärıde qart kısı nemeresınıŋ iyǧyna kürtesın jauyp qoidy.Tauman olardyŋ janynan ünsız öttı. Bır kezde velosipedten qūlaǧan bala jylap jıberdı. Äkesı tızerlep otyryp, onyŋ tızesın ürledı.
– Eşteŋe etpeidı. Taǧy bır köreiık, – dedı.
Tauman jürısın baiaulatty. Özınıŋ de bır kezde velosipedten qūlaǧany esıne tüstı. Äkesı sol kezde janynda bolǧan ba? Älde anasy ma? Esıne tüsıre almady. Esınde qalǧany – tızesındegı qan men üige deiın köterıp äkelgen bıreudıŋ jyly qoly.
Kölge qaita qarady. Su betınde künnıŋ soŋǧy şapaǧy qaltyrap tūr. Ol anasynyŋ sözderın esıne aldy: «Bızge keŋırek üi kerek, balam. Senıŋ sabaǧyŋa da tynyş oryn bolǧany dūrys». Sol kezde män bermegen. Keiın anasynyŋ tün ortasyna deiın tıgın tıgıp, taŋerteŋ jūmysqa asyǧatynyn körgende ǧana būl sözdıŋ ar jaǧynda qanşa şarşau jatqanyn sezgen.
Bıraq, ol adamnyŋ üige kelgenı bärıbır ūnamady. Anasynyŋ janynda basqa bıreudıŋ otyrǧanyn köru... Taumannyŋ tamaǧyna äldene keptelıp qalǧandai boldy. Ol anasynyŋ baqytty bolǧanyn qalamai ma? Qalai qalamasyn. Tek sol baqyttyŋ ışınde özıne oryn qalmai qala ma dep qoryqty. Būl oiyn eşkımge aita almaityn.
Qara būlt köldıŋ arǧy betınen baiau köterılıp kele jatty. Jel tūryp, su betı ūsaq tolqynǧa ainaldy. Jaǧalaudaǧylar jinala bastady. Balyqşylardyŋ bärı qarmaǧyn iyǧyna asyp, üiıne bettedı. Al bır qart balyqşy ornynan qozǧalmady.
Ol jalǧyz otyr eken. Qarmaǧy suǧa tastalǧan, janyndaǧy şelek bos. Qarttyŋ iyǧy säl eŋkış, basy tömen. Tauman ötıp bara jatyp, nege ekenın bılmei, toqtady.
– Balyq tüspedı me? – dedı.
Qart basyn köterdı.
– Bügınşe joq.
– Onda nege ketpeisız?
– Kütıp otyrmyn.
– Nenı?
Qart kölge qarady.
– Özım de bılmeimın. Keide adam ne kütıp otyrǧanyn ūmytyp ketedı.
Tauman qarttyŋ qasyna jaqyndady. Qart oryndyqtyŋ şetın nūsqady.
– Otyr, balam. Jel küşeiıp keledı.
Tauman otyrdy. Qart oǧan tesıle qaramady, jön sūrap mazalamady. Qarmaǧynyŋ jıbın sausaǧymen sipalap otyrdy.
– Üiıŋ alys pa? – dedı bırazdan soŋ.
– Joq.
– Jalǧyz jürsıŋ be?
– İä.
– Üidegıler bıle me?
Tauman iyǧyn köterdı.
– Anam üide.
– Izdemei me?
– Menıŋ ketkenımdı bılmeidı.
Qart jıptıŋ tüiının şeşıp otyryp, basyn izedı.
– Renjısıp qaldyŋdar ma?
Tauman ündemedı. Kölge qarady. Tolqyn jaǧaǧa kelıp soǧylyp, qaita şegındı.
– Üige bır adam keldı, – dedı ol aqyry. – Anammen bırge.
– Tanysy ma?
– Bılmeimın. Maǧan bärıbır. Kelmese eken.
– Nege?
– Ol anamdy alyp ketedı.
Qarttyŋ qoly jıp üstınde toqtap qaldy.
– Anaŋdy qaida alyp ketpek?
– Öz üiıne şyǧar.
– Ony anaŋ aitty ma?
– Joq. Bıraq tüsınıktı ǧoi.
– Tüsınıktı degenıŋ keide özımız oilap tapqan jauap bolyp şyǧady, balam.
Tauman qabaǧyn tüidı.
– Sız ony tanymaisyz.
– Ras. Tanymaimyn.
– Onda nege ony jaqtaisyz?
– Jaqtap otyrǧan joqpyn. Senıŋ nege būlai oilaǧanyŋdy bılgım keledı.
Tauman jauap bermedı. Qart ta qystamady. Bırazdan soŋ bala özı söilei bastady.
– Anam men üşın köp jūmys ısteidı. Keş keledı. Keide tamaq ışpei ūiyqtap qalady. Bırde tünde oiansam, asüide otyryp jylap otyr eken. Menı körgende közıne tüsken jasyn sürtıp, piiaz turap otyrǧandai boldy. Men eşteŋe sūramadym.
Qarttyŋ sausaqtary jıptıŋ tüiının bosatty.
– Bügın sol kısı kelgende anamnyŋ jüzı basqaşa boldy, – dedı Tauman.
– Köpten berı külmegendei küldı. Sony körgende... bılmeimın. Aşulandym. Özıme de ūnamady. Bıraq aşulandym.
– Sen anaŋnyŋ külgenın körgıŋ kelmei me?
– Keledı.
– Endeşe?
– Bıraq menı ūmytyp ketse şe?
Būl joly qart bırden jauap bermedı. Jel onyŋ jūqa kürtesınıŋ etegın köterıp, qaita tüsırdı. Ol qarmaǧyn jailap jinai bastady.
– Sen ony joǧaltyp aludan qorqasyŋ ǧoi, – dedı aqyryn. Tauman qartqa qaramady. Tek iegın keudesıne tüsırdı.
– Men de bır kezde bır adamdy joǧaltyp aludan qoryqqanmyn, – dedı qart.
– Kımdı?
– Ūlymdy...
Tauman basyn köterdı. Qarttyŋ közı köldıŋ arǧy jaǧynda edı.
– Endı tüsınıktı boldy, – dedı ol aqyryn. – Bıraq anaŋdy bırden kınälai körme, balam. Ol senıŋ jalǧyz janaşyryŋ ǧoi. Barlyǧyn sen üşın ıstep jürgenıne kümändanba.
– Bılemın, – dep Tauman basyn tömen tüsırdı.
– Bılseŋ, üiıŋe qaita ǧoi. Anaŋdy alaŋdatpa. Qalǧanyn ekeuıŋ söilesıp şeşersıŋder. Sen de er jetıp qaldyŋ ǧoi.
Qariia balanyŋ basynan sipady.
– Men ol adamdy jek köremın. Jaman adam. Oǧan bala bolǧanşa, ölgenım artyq, – dep qaldy Tauman.
Balyqşy būl sözden seskengendei, balaǧa oqys būryldy.
– Nege olai deisıŋ? Onyŋ jaman-jaqsysyn qalai ajyratyp aldyŋ?
– Sız onyŋ türın körseŋız ǧoi. Qarny şyqqan, betı tabaqtai. Közderı qorqynyşty. Özı bır bastyq bolsa kerek. Qymbat kiım kiedı, däu qara maşinasy bar, – dedı de, säl kıdırıp baryp sözın jalǧady. – Anam sonyŋ dünielerıne qyzyqty dep oilaimyn. Bızde olardyŋ eşqaisysy joq.
Qariia ünsız tyŋdady.
– Balam, adamnyŋ syrt kelbetıne qarap baǧa beruge bolmaitynyn bılesıŋ ǧoi. Mümkın, sen oilaǧandai emes şyǧar. Al anaŋ jaily jaman söz aitpa.
– Men anamdy jamandamaimyn! – dedı Tauman dausyn köterıp. Sälden soŋ bäseŋdedı. – Men ony jaqsy köremın. Kündız-tünı jūmys ısteidı. Şarşasa da bıldırmeidı.
Ol tızesıne qarady.
– Ajyrasqannan keiın barlyq tuystarymyz aralaspai kettı. Jalǧyz naǧaşy apaiym ǧana «būl ıste anamnyŋ kınäsı joq» deidı. Men eşteŋenıŋ baiybyna barmasam da, ainalamdaǧy adamdardyŋ müsırkeuı, synyptastarymnyŋ közqarasy, keibıreulerdıŋ sypsyŋy mezı qylady. Eşteŋenı bılmeidı dep oilaidy ǧoi...
Tauman sözın üzıp, jūtynyp aldy.
– Sol uaqyttardan berı anam barlyq qiyndyqty jalǧyz köterdı. Menı oqytty, bärınen qorǧady. Kün ötken saiyn sony sezıp kelemın. Oŋai emes ekenın de tüsınemın.
Ol qariiaǧa bır qarap qoidy.
– Onyŋ üstıne anam jas. Menı tuǧanda jiyrma bır jasta ǧana bolǧan eken. Jäne anam öte sūlu. Ana «bastyq symaq» anamdy sol üşın ainalsoqtap jür. Ony da bılemın. İä, anam keŋ, jaŋa üi alǧysy keledı. Qazır bıreudıŋ eskı bır bölmelı päterın jaldap tūramyz. Maǧan da jaqsy ömır syilaǧysy keledı. Ana «sūmyrai» sonyŋ bärın ısteimın dep anamdy arbap otyr. Al anaşym özın qūrban etıp, onyŋ äielı bolmaqşy. Mümkın, toqaly da şyǧar…
Soŋǧy sözın aitqanda dausy dırıldep kettı. Tauman ernın tıstep, köz jasyn jeŋımen sürttı.
– Söitıp baqytqa jetpekşı... Osyny dūrys dep oilaisyz ba? Sız jaŋa maǧan onyŋ türıne qarap baǧa berme dedıŋız. Men estıgenderımdı aitpaǧanda, jamandyǧyn közımmen körgen soŋ jek körıp otyrmyn.
Qariia bırden jauap bermedı. Balanyŋ iyǧyna qolyn qoidy.
– Balam, men köptı kördım desem de, senıŋ jüregıŋdegı qaiǧyny däl özıŋdei tüsıne almaimyn. Özıŋ de köp dünienı erte körıp, köŋılıŋdı erte bekıtken bala ekensıŋ. Ömırde özıŋ ǧana basyp ötetın joldar, özıŋ ǧana küresuge tiıstı qiyndyqtar bolady. Men de sendei bala boldym. Özım sengen ädıldık üşın küreskım keldı. Küresım älı aiaqsyz keledı…
Qariia bıraz ünsız qaldy. Sosyn Taumandy erıksız bauyryna basyp, maŋdaiynan iıskedı. Bala da qarsylyq bıldırmedı. Basynda taramysty denesımen közıne qoraş körıngen qariia endı jaqynyndai bolyp bara jatty. Bır ret jüzderın körmegen özınıŋ ata-äjelerı de būlai emırenbegen soŋ, jaqyn sezılmei qaitsın?!
Balyqşy qarausyz qalǧan zattaryn jinai bastady. Tauman onyŋ sözderın ünsız tyŋdap otyrdy.
– Bız, adamdar, özgenıŋ qūlaǧyna aqyl aitqyş kelemız. Al jüregımen sanasuǧa kelgende… – Qariia sözın aiaqtamai, kölge köz tastady. – Myna Qopa da bır kezde tūnyq edı. Qazır oǧan da tazalyq jetıspeidı. Jalǧyz syrlasym – osy ǧana. Eh, kırlegen jüregımmen men de kele beremın…
Qariia ornynan köterıldı.
– Qoş bol, bala! Qoş bol, Qopa! Saǧan taza jürektı jaŋa syrlas keldı. Menıŋ de kütkenım osy edı ǧoi…
Basy keudesıne tüserdei tömen qarap, qariianyŋ sözın ünsız tyŋdap otyrǧan Tauman soŋǧy sözderdıŋ küŋgırttenıp, alystap bara jatqanyn sezdı. Basyn köterıp edı, balyqşy ūşty-küilı joq. Öz közıne özı senbei, jan-jaǧyn qadaǧalai bastady. Ainaladan köz toqtatar qaraiǧan tappady. Janūşyra jaqynyn joǧaltqandai:
– Ata! – dep aiqailai, jaǧalau jiegıne deiın bardy.
Alys-jaqynnan körıngen bıren-saran adamdardan basqa, mūnda da eşteŋe joq. Bulyqqan jasyn taǧy bır märte tögıp-tögıp alyp, jaǧalaudaǧy orynǧa qaita keldı. Baiau samaldan tolqyǧan Qopa ǧana anda-sanda syldyrai kelıp, jaǧany soǧady. Baǧanaǧy tünergen aspan säl seiılıp, qara būlty ırtıktenıp, keş äletı ornai qalypty.
Tauman bolǧan oqiǧany oi elegınen ötkızgısı kelgen edı, eşteŋenı tüsınıp bolmady. Bärı tüs siiaqty. Tıptı, üide bolǧan oqiǧalar da. Tek qariianyŋ alaqany maŋdaiyna tigen sät pen keudesınde qalǧan äldebır jylylyq qana anyq edı. Ol jylylyq mūŋyn seiıltpese de, jalǧyzdyqtyŋ salmaǧyn jeŋıldetkendei boldy. Tauman ornynan baiau köterılıp, kölge soŋǧy ret qarady. Qopa qarauyta bastaǧan aidynynda keşkı aspannyŋ bozamyq säulesın terbetıp jatty. Köl betındegı älsız jyltyl onyŋ bytyraǧan oilaryndai bır körınıp, bır joǧaldy. Anasyna degen ökpesı älı basylǧan joq. Bıraq būrynǧydai jüregın qysyp, ony tūiyqtap tastamaǧan. Ökpesımen bırge anasyn tüsınuge degen älsız talpynys ta oianǧandai edı. Sol sätte ǧaiyp bolǧan qariianyŋ dausy qūlaǧyna qaita estılgendei boldy:
«Saǧan taza jürektı jaŋa syrlas keldı…»
Tauman qariianyŋ kım bolǧanyn da, qaida joǧalǧanyn da bılmedı. Bıraq onyŋ sözın aqylymen emes, jüregımen ūqqandai edı. Adamdy keide aqyl aitatyn emes, mūŋyn bölmei tyŋdaityn bır jannyŋ bar ekenın sezınu jeŋıldetedı eken. Ol üiıne qarai aiaŋdady. Bolǧan oqiǧa Taumanǧa oi salǧanymen, ol tüpkılıktı oiyn özgertpedı. Anasyna ışkı qarsylyǧyn aşyq aitudy ūiǧardy...
Jaǧalauda tolqyndar baiau syldyrlaidy. Qopa būrynǧydai suyq körınbedı. Keşkı säule köl betınen öşıp, qara su tünge sıŋe bastady. Al Taumannyŋ jüregınde älsız bolsa da bır jaryq qaldy.
Adamnyŋ jan düniesındei tereŋ köldıŋ tübınde qanşama syr jatqanyn kım bılsın?..
