Foto: Jİ kömegımen daiyndaldy
Ekınşı düniejüzılık soǧys būrynǧy sovet elderınde «Ūly Otan soǧysy» ataldy. Osy soǧysqa qatysyp, maidan keşken aqyn-jazuşylardyŋ özara qaljyŋ-qaǧytpalarynan toptama ūsynyp otyrmyz.
«QŪNY ÖTELGEN» ŞUMAQ
Tumasynan tentek, tura mınezdı Şäkır Äbenov 1938-1939 jyldary Jambyldyŋ ädebi hatşysy bolady. Ekı aqyn da ara arasynda sözben qaǧysyp qalady eken. Şäkırdıŋ mūnysyn şam körgen keibıreuler ony Jambyl aqsaqalǧa jamandai berıptı.
Aqyry olar Şäkırge qol tigızıp, soŋyna «ündemestı» salady. Mūny bılgen Şäkır qaşyp ketedı. Pışpek jaqta jürgenın bıreu körıp qoiyp Almatyǧa aldyrady. Mūnda da tynyştyq bolmaǧasyn auylǧa ketedı. Aqyry sol quǧynnan qūtylmai türmege qamalady.
Soǧys bastalǧanda türmeden «aiyp batalonyna» sūranyp, maidanǧa baryp, jaralanyp qaitady. Onda da kolhozdyŋ bastyqtaryn synap, olarǧa jaqpai jüredı. Sol kezde Jambyl qaitys boldy degendı estıp, bıreuler «öleŋ şyǧar» dep qolqa salady.
Işınde qyjyly bar Şäkır: «Äi, menı qinamaŋdar. Qyjylym bar. Senderge jaqpaidy, al ötırık kölgırsi almaimyn», - dese qoimapty. Sonda Şäkır:
Öleŋdı men aitpaimyn kekesınnen,
Aitamyn bırer sözdıŋ esesınen.
Otyz jyl Stalin dep baqyldaǧan,
Airyldy Qazaqstan tekesınen, - degen eken.
Mūndai söz jata ma, araǧa bıraz uaqyt ötken soŋ soŋyna qudalau tüsedı. Sodan taǧy da on jylǧa sottalyp kete barady.
Bızdıŋşe, būl Jambyldy mūqatu emes, onyŋ özımen qaqtyǧysyp üirengen qarsylas aqynnyŋ sözı dep tüsıngen jön. Ekınşı, sol söz üşın jazasyn alǧan, «qūny ötelgen» şumaq bolsa kerek. Ondai mınez, Jäkeŋnıŋ özınde de bolǧan ǧoi. Bız tek sözdıŋ atasy ölmesın dep keltırıp otyrmyz.
«ŞEGINU DEGEN BOLMASYN»
Kubaǧa barǧanda bır künı Bauyrjan Momyşūly sol eldıŋ äsker basşylarymen, generaldarymen kezdesıptı. Olar özderınıŋ äskeri jarǧysymen tanystyrady. Jarǧynyŋ bır bölımı şegınu turaly eken. Baukeŋ olarǧa:
— Sızderdıŋ jarǧylaryŋyzda şegınu degen bolmau kerek, alaqandai aralda otyrǧan eldıŋ äskerı şegıngende qaida barady, mūhitqa kūlai ma?! Bızdıŋ keŋ baitaq Otanymyzdai bolsa, bır särı, — şegıne jürıp, manevr jasai beretın, - deptı.
ALǦY SÖZ
Bauyrjan Momyşūlyna bır jazuşy:
— Bäuke, Moskva maŋyndaǧy şaiqastar turaly kıtap jazyp edım, üstınen qarap şyqpas pa ekensız. Sodan soŋ ekeumız soavtor bolsaq, - dep tılek bıldırıptı.
— Durak, - deptı Bäukeŋ şart synyp. — Işınde bır söilemım joq, men qalaişa soavtor bolmaqpyn. Odan da alǧysöz jazyp ber demeisıŋ be?!
TAKTİKA
Egdeleu jazuşy Bauyrjanǧa jolyǧyp:
— Bäuke, menı Mūhtarǧa maqtapsyz, raqmet! - deptı. Bauyrjan:
— Basqalarǧa aityp jürsın dep maqtadym, - deidı.
Älgı jazuşy:
— Tüsınbedım, - deptı.
— Taktika, bätenke, taktika!
— Qandai taktika?
— «Taspen ūrǧandy, aspen ūr» degen taktika, endı tüsındıŋız be?!- deptı sonda Bäukeŋ.
«BIR ADAM EKI ARYSTANMEN ALYSA ALMAIDY»
Keŋes Odaǧynyŋ batyry, jazuşy Bauyrjan Momyşūlynyŋ 80 jasqa toluyna arnap, batyrdyŋ jary Jämila Almatydaǧy «Äsem» toihanasynda ülken toi jasaidy. Toida Äzılhan Nūrşaiyqov belgılı rejisser ärı söz şeberı Asqar Toqpanovpen qatar otyryp qalady. Özıne söz kezegı tigende Toqpanov toiǧa kelgenderdıŋ bırazyn mınep, şenep, eşkımnıŋ atyn atamai, şetınen sybap şyǧady. Asekeŋnıŋ ospadar mınezın bıletın jūrt ün-tünsız otyra beredı.
Rejisser ornyna otyrǧannan keiın qorazdanyp, jazuşyǧa qarai būrylyp:
— Sen Bauyrjan turaly täp-täuır kıtap jazdyŋ. Bauyrjan siiaqty men de tura, tık aitamyn, tılıp tüsemın, ony özıŋ de bılesıŋ. Kördıŋ ǧoi, osynda otyrǧandardy soiyp saldym, äneki. Endeşe, osy men turaly nege kıtap jazbaisyŋ? - deidı äzıl-şyny aralas.
Sonda Äzılhan säl jymiypty da:
— Bır adam ekı arystanmen alysa almaidy ǧoi, Aseke, - dep jauap berıptı.
TARİHTY SÖZ ETKENDE
Bır tarihşy qazaq degen eldıŋ XV ǧasyrdan berı ǧana belgılı ekendıgın aityp, basqalai deuşılerge boi bermeptı. Sonda Bauyrjan Momyşūly:
— Menıŋ arǧy äkem Qūli degen kısı XV ǧasyrda ömır sürgen. Sonda, senıŋşe, Kūlidan būryn qazaq bolmaǧan ba? Kūli qazaqtan tumaǧan ba? - degen eken.
ÖKPE
Bırde aqyn Mūqaǧali Maqataevty Jazuşylar odaǧyna şaqyryp alyp, sekretariatta tärtıbın talqylap, jan-jaqtan jabyla jamandap, Jazuşylar odaǧynyŋ müşelıgınen şyǧaryp jıberedı.
Qatty renjulı Mūkaǧali joǧarǧy kabattan tömen tüsıp kele jatsa, aldynan Bauyrjan Momyşūly kezdesıp qalady. Sonda Mūqaŋ:
— Aǧa-ai, Moskvany nemısterden qorǧaǧanda, jalǧyz ınıŋdı jazuşylardan qorǧauǧa jaramadyŋyzdar-au! - degen eken.
BŪIYRMAǦAN ET
Bastyqtyŋ üiınde bes-alty qariia bas qosyp, şai ışıp otyrady. Seldır mūrtty, jaǧyna pyşaq janyǧandai jasamys bıreuı bılgırsınıp, ersılı-qarsyly äŋgıme soǧyp otyrady. Bır uaqytta ol:
— Bauyrjan degendı el batyr deidı, özı būzyq, tentek bolsa kerek. Kezdesken adamǧa «durak» deidı eken. «Bauyrjan batyr degen ataǧym bar,Bes qatyn aldy degen şatagym bar», - dep özı de aitady. Bıreudıŋ qatynyn tartyp alypty dei me, gazetke jazylǧan dep jür ǧoi jūrt... soǧysta bır soldatyn atyp tastaǧan dei me, nemene?.. - deptı kölgırsıp.
Osy kezde şydamy tausylǧan üi iesı:
— Aqsaqal, özıŋız Bauyrjandy kördıŋız be? - dep sūraidy.
— Joq.
— Soǧysta boldyŋyz ba?
— Joq.
— Kıtabyn oqydyŋyz ba?
— Joq.
— Olai bolsa tyŋdaŋyz, men sol Bauyrjannyŋ jaqyn ınısımın. Sızdıŋ qatyn ösegıŋızge, qaralaǧanyŋyzǧa aşuym kelıp otyr. Aqsaqaldar, būl adamǧa ne desem bolady? - dei bergende, kelınşegı buy būrqyraǧan tai etın äkele berıptı. Sol zamatta älgı qujaq ösekşı üiden zyta jönelıptı. Özge qariialar:
— Qap, mynau tai etınıŋ älgı baiqūsqa būiyrmaǧanyn-ai, tegı etke de qaratpai üiden türıp şyqqan Baukeŋnıŋ qasietı bolar! - dep keŋkıldesıp, külıp jıberıptı.
QASEKEŊNIŊ QOI SOIýY
Äigılı partizan-jazuşy Qasym Qaisenov bozbala künınde qazırgı bäibışesı Asyl apamyzdy on alty jasynda alyp qaşqan eken. Qasekeŋ ol kezde ot alyp oraqqa tüsken öjet jıgıt bolsa kerek. Sodan qaiyn jūrtyna äne baram, mıne baram dep jürgende soǧys bastalyp ketedı. Söitıp Kasekeŋ qaiyn atasynyŋ aldynan da ötpei maidanǧa kete barady. Soǧysta dürkırep ataǧy şyǧyp, batyr partizan atanyp, ekı omyrauy orden men medalǧa tolyp, soǧysty tämämdap aman-esen üige oralǧan soŋ, kelınşegı ekeuı qaiyn jūrtyna jinalady. Būrynǧy tentek küieudı, keiıngı batyr küieudı qaiyn atasy da jaqsylap kütıp alady. Kūiryǧy töŋkerılgen qazaqy tu qoidy aldyryp:
— Auylda mal soiatyn erkek kındıktı qalmady. Küieu, sen tūrǧanda, endı qoidy men soiam ba? Bauyzda mynany, - dep qaiyn atasy Qasymnyŋ qolyna pyşaq ūstatady.
— Qūp bolady, - dep Kasekeŋ pyşaqty alady da, qoidyŋ aiaǧyn da bailamastan jerge alyp ūryp, tızesımen basyp tūryp tamaǧyn osyp-osyp jıberedı. Ūiat bolǧanda pyşaq ötpeidı eken, qaruly qolmen ekı ret osqanda keŋırdegın ǧana kesedı.
— Mynau pyşaq emes, tese ǧoi, - deidı de, Qasekeŋ pyşaqty bylai laqtyryp jıberıp, typyrlap jatqan qoidyŋ basyn ekı būrap jūlyp alypty.
Batyr küieudı köruge jinalǧan bala-şaǧa, körşı-qolaŋ onyŋ myna qylyǧyn körgende u-şu bolyp qaşa jönelıptı.
Qaperınde däneŋe joq Qasekeŋ:
— Pah, myna qoidyŋ basy päşestıŋ basynan da myqty eken, - dep, alaqanyn sürtıp, ornynan tūra berıptı.
QASYMǦA KÖŊIL AITU
Äigılı partizan-jazuşy Kasym Qaisenovtyŋ äkesı seksenınşı jyldardyŋ orta tūsynda jüzge jetıp qaitys bolady. Būl habardy estıgen soŋ Syrbai Mäulenov bäibışesın ertıp, özınıŋ maidanger dosy Qasekeŋe, ol kısınıŋ jūbaiy Asylǧa köŋıl aituǧa üilerıne barady. Esıkten kıre bere Qasymdy qūşaqtap tūryp, Syrbaidyŋ dosyna aitqan sondaǧy köŋılı mynau eken:
Jasady äkeŋ bır ömır ǧasyryndai,
Jetpıste jetım qalǧan Qasymym-ai!
Jylama, jasyŋdy tyi, balalar men
Jūbaiyŋ aman bolsyn, Asylyŋdai!
BİIKTIK
Otan soǧysynyŋ äigılı partizany Qasym Qaisenov bırde özınıŋ jeke menşık mäşinäsımen tau bökterıne qarai seruenge şyǧypty. Adam beinet şegeiın dese aiaq astynan emes pe, bökter jolmen kele jatqan maşina 3 metr tereŋ jarǧa aunap ketedı. Abyroi bolǧanda Qasekeŋ qatty jaraqattanǧanmen tırı qalady. Qyp-qyzyl ala qan bolyp emhanaǧa tüsedı.
Mūny estıp, jylap-eŋırep qūrdasy Syrbai Mäulenöv jetedı ǧoi. Syrbai män-jäidı, qalaişa mūndai keiıpke tap bolǧanyn sūraidy. Qasym ruhy berık jan ǧoi. Egılıp otyrǧan Syrbaiǧa syr bıldırmei, qarabaiyrlap jaǧdaidy aita bastaidy: «Sodan oida joqta 3 metr qūlama jardan aunap-aq ketkenım!» - deptı.
Sonda küizelıp otyrǧan Syrbai közınıŋ astymen süze bır qarap alyp:
— Bärekeldı, Qaseke-au, sızdıŋ dardai atyŋyzǧa 3 metr degen ūiat qoi. Būl sözıŋızdı men ǧana estiın. Menen basqaǧa 30 metrden qūladym deŋız,- degen eken.
Keiın Qasekeŋ jazylyp şyǧady. Künderdıŋ bır künınde Syraǧaŋdy köşede motosikl qaǧyp ketıp, auruhanaǧa tüsedı. Mūny estıp endı Qasym köŋıl sūrai keledı.
Köŋıl sūrap otyryp Qasekeŋ:
— Äi, Syrbai, sen būl äŋgımenı menen basqaǧa aitpa, ūiat bolady! Tüiedei Syrbaidy torpaqtai motosikl qaqty degen ne sūmdyq. Sen jūrtqa KAMAZ qaǧyp öttı de, sonda jarasady,- degen eken.
TAPQYR JAUAP
Belgılı ǧalym, Keŋes odaǧynyŋ batyry Mälık Ǧabdullin 1946 jyly demokratiiaşyl jastardyŋ bükıl düniejüzılık federätsiiasynyŋ qūryltai mäjılısıne qatysu üşın Angliiaǧa barǧan saparynda bır top aǧylşyn:
– Sızder nege qūdai joq deisızder. Bızder, aǧylşyndar būǧan myqtymyz. Aǧylşyndar dınge berık!- dep özeurep qoimapty.
Sonda Mäkeŋ:
– Sızder özderıŋız qarsy şyǧyp tūrsyzdar! - deidı.
– Qalaişa?
– Sızderdıŋ Charlz Darvin degen ǧalymdaryŋyz bolǧan joq pa edı. Şamalaryŋyz kelse, aldymen sol kısımen daulasyp alyŋyzdar, - degen eken sonda Mäkeŋ.
Özeuregen aǧylşyndardyŋ auyzdaryna qūm qūiylypty.
«ASYǦYS SÖZDIŊ ASYLY AZ»
– Panfilovşylar parkınde ornatylǧan Toqaş Bokin eskertkışıne qalai qaraisyŋ? - dep sūrapty jazuşy Ötebei Qanahin qaptaldas kele jatqan maidandas dosy aqyn Mūzafar Älımbaevtan jädıgerdıŋ janyna jaqyndap kelgende. Sonda Mūzaǧaŋ:
– Asyǧys sözdıŋ asyly az…Bızde iubilei aldynda qarbalas-jantalasqa tüsıp, şyǧarmalar tudyru äbden jaman ädetke ainal-ǧaly qaşan? Sodan da, mäselen, müsınşı toiǧa deiın qaitsem de ülgereiınşı deidı de, jan jürek tebırenısımen ızdenu ornyna jantalasqa tüsedı. Myna müsınşınıŋ söitkenı körınıp tūr, - degen eken.
KÜRES JOLDARY
Bırde aqyn Toqaş Berdiiarov bır top joldastarymen bas qosyp otyryp:
— Soǧys bolsa eken! - deptı.
— Toqa-au, mūnyŋyz qalai, özıŋız soǧysqa qatysyp, jarty janyŋyzdy berıp qaitqan joqsyz ba, qaidaǧyny aitqanyŋyz neǧylǧanyŋyz! - dep jıgıtter ürpiısıp qalady.
Sonda Toqaş:
— Ärine, soǧys jaqsy emes qoi, bıraq soǧys bolsa bıraz atatyn kısılerım bolyp jürgenı! - deptı. Osy äŋgımenı estıp otyrǧan aqyn Ötejan Nūrǧaliev myrs-myrs küledı de:
— Toqa, älı romantik ekensız, - deidı.
— Nege olai deisıŋ? - deidı Toqaş.
— Öitkenı, olai küresuge bolmaidy. Soǧys bolsa sız atamyn dep nysanaǧa alyp jürgen adamdar tylda qalady da, özıŋız taǧy da aldyŋǧy şepten bır-aq şyǧasyz. Joq, olai küresuge bolmaidy. Men olai kürespes edım. Men köşede, avtobus ışınde, ashanada, tribunada, monşanyŋ ışınde, tıptı qajet bolsa tualet ışınde de küreser edım. Sızdıŋ aityp otyrǧanyŋyz ındet qoi. Indetpen kez-kelgen jerde küresuge tura keledı. Öitpese sız maidan alaŋyn sailap jürgende älgı ındet qoiny-qonyşyŋyzǧa tolyp, qaşyp qūtyla almaityn bolasyz, - degen eken Ötejan.
«ÖLETIN HEMIC...»
Jazuşy Jeken Jūmaqanov soǧys kezınde diviziialyq gazettıŋ tılşısı bolǧan. 1943 jyl. Alǧy şepte jüredı. Şaiqas arasynda qasyndaǧy qazaq jauyngerı ekeuı bır nemıs soldatynyŋ beiıttı pana tūtyp, bügejektep bara jatqanyn köredı.
— Öi, mynau qaida jügırıp bara jatyr? - dep joldasy vintovkasyn alyp basyp salady.
Sonda Jäkeŋ:
— Öletın nemıs molaǧa qarai jügıredı,- degen eken.
«ÖLI STALİNNEN TIRI SEIIT ARTYQ»
Jazuşy Seiıt Kenjeahmetovtıŋ üidıŋ törınde būryn İ.Stalinnıŋ suretı ılınıp tūrady eken. Keiın balalary sol surettıŋ ornyna äkelerı Seiıttıŋ suretın ılıp qoiypty.
Mūny baiqaǧan joldastary «myna jerdegı Stalinnıŋ suretı qaida?» degende Sabyrjan Şükırūly:
— Ony sūrap qaitesıŋ, ölı Stalinnen tırı Seiıt artyq qoi, - degen eken.
Daiyndaǧan Maqsūthan Amanjanūly
