فوتو: جي كومەگىمەن دايىندالدى
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بۇرىنعى سوۆەت ەلدەرىندە «ۇلى وتان سوعىسى» اتالدى. وسى سوعىسقا قاتىسىپ، مايدان كەشكەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءوزارا قالجىڭ-قاعىتپالارىنان توپتاما ۇسىنىپ وتىرمىز.
«قۇنى وتەلگەن» شۋماق
تۋماسىنان تەنتەك، تۋرا مىنەزدى شاكىر ابەنوۆ 1938-1939 جىلدارى جامبىلدىڭ ادەبي حاتشىسى بولادى. ەكى اقىن دا ارا اراسىندا سوزبەن قاعىسىپ قالادى ەكەن. شاكىردىڭ مۇنىسىن شام كورگەن كەيبىرەۋلەر ونى جامبىل اقساقالعا جامانداي بەرىپتى.
اقىرى ولار شاكىرگە قول تيگىزىپ، سوڭىنا «ۇندەمەستى» سالادى. مۇنى بىلگەن شاكىر قاشىپ كەتەدى. پىشپەك جاقتا جۇرگەنىن بىرەۋ كورىپ قويىپ الماتىعا الدىرادى. مۇندا دا تىنىشتىق بولماعاسىن اۋىلعا كەتەدى. اقىرى سول قۋعىننان قۇتىلماي تۇرمەگە قامالادى.
سوعىس باستالعاندا تۇرمەدەن «ايىپ باتالونىنا» سۇرانىپ، مايدانعا بارىپ، جارالانىپ قايتادى. وندا دا كولحوزدىڭ باستىقتارىن سىناپ، ولارعا جاقپاي جۇرەدى. سول كەزدە جامبىل قايتىس بولدى دەگەندى ەستىپ، بىرەۋلەر «ولەڭ شىعار» دەپ قولقا سالادى.
ىشىندە قىجىلى بار شاكىر: ء«اي، مەنى قيناماڭدار. قىجىلىم بار. سەندەرگە جاقپايدى، ال وتىرىك كولگىرسي المايمىن»، - دەسە قويماپتى. سوندا شاكىر:
ولەڭدى مەن ايتپايمىن كەكەسىننەن،
ايتامىن بىرەر ءسوزدىڭ ەسەسىنەن.
وتىز جىل ستالين دەپ باقىلداعان،
ايرىلدى قازاقستان تەكەسىنەن، - دەگەن ەكەن.
مۇنداي ءسوز جاتا ما، اراعا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ سوڭىنا قۋدالاۋ تۇسەدى. سودان تاعى دا ون جىلعا سوتتالىپ كەتە بارادى.
بىزدىڭشە، بۇل جامبىلدى مۇقاتۋ ەمەس، ونىڭ وزىمەن قاقتىعىسىپ ۇيرەنگەن قارسىلاس اقىننىڭ ءسوزى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ەكىنشى، سول ءسوز ءۇشىن جازاسىن العان، «قۇنى وتەلگەن» شۋماق بولسا كەرەك. ونداي مىنەز، جاكەڭنىڭ وزىندە دە بولعان عوي. ءبىز تەك ءسوزدىڭ اتاسى ولمەسىن دەپ كەلتىرىپ وتىرمىز.
«شەگىنۋ دەگەن بولماسىن»
كۋباعا بارعاندا ءبىر كۇنى باۋىرجان مومىشۇلى سول ەلدىڭ اسكەر باسشىلارىمەن، گەنەرالدارىمەن كەزدەسىپتى. ولار وزدەرىنىڭ اسكەري جارعىسىمەن تانىستىرادى. جارعىنىڭ ءبىر ءبولىمى شەگىنۋ تۋرالى ەكەن. باۋكەڭ ولارعا:
— سىزدەردىڭ جارعىلارىڭىزدا شەگىنۋ دەگەن بولماۋ كەرەك، الاقانداي ارالدا وتىرعان ەلدىڭ اسكەرى شەگىنگەندە قايدا بارادى، مۇحيتقا كۇلاي ما؟! ءبىزدىڭ كەڭ بايتاق وتانىمىزداي بولسا، ءبىر ءسارى، — شەگىنە ءجۇرىپ، مانەۆر جاساي بەرەتىن، - دەپتى.
العى ءسوز
باۋىرجان مومىشۇلىنا ءبىر جازۋشى:
— باۋكە، موسكۆا ماڭىنداعى شايقاستار تۋرالى كىتاپ جازىپ ەدىم، ۇستىنەن قاراپ شىقپاس پا ەكەنسىز. سودان سوڭ ەكەۋمىز سواۆتور بولساق، - دەپ تىلەك ءبىلدىرىپتى.
— دۋراك، - دەپتى باۋكەڭ شارت سىنىپ. — ىشىندە ءبىر سويلەمىم جوق، مەن قالايشا سواۆتور بولماقپىن. ودان دا العىسوز جازىپ بەر دەمەيسىڭ بە؟!
تاكتيكا
ەگدەلەۋ جازۋشى باۋىرجانعا جولىعىپ:
— باۋكە، مەنى مۇحتارعا ماقتاپسىز، راقمەت! - دەپتى. باۋىرجان:
— باسقالارعا ايتىپ ءجۇرسىن دەپ ماقتادىم، - دەيدى.
الگى جازۋشى:
— تۇسىنبەدىم، - دەپتى.
— تاكتيكا، باتەنكە، تاكتيكا!
— قانداي تاكتيكا؟
— «تاسپەن ۇرعاندى، اسپەن ۇر» دەگەن تاكتيكا، ەندى ءتۇسىندىڭىز بە؟!- دەپتى سوندا باۋكەڭ.
ء«بىر ادام ەكى ارىستانمەن الىسا المايدى»
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، جازۋشى باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ 80 جاسقا تولۋىنا ارناپ، باتىردىڭ جارى ءجاميلا الماتىداعى «اسەم» تويحاناسىندا ۇلكەن توي جاسايدى. تويدا ءازىلحان نۇرشايىقوۆ بەلگىلى رەجيسسەر ءارى ءسوز شەبەرى اسقار توقپانوۆپەن قاتار وتىرىپ قالادى. وزىنە ءسوز كەزەگى تيگەندە توقپانوۆ تويعا كەلگەندەردىڭ ءبىرازىن مىنەپ، شەنەپ، ەشكىمنىڭ اتىن اتاماي، شەتىنەن سىباپ شىعادى. اسەكەڭنىڭ وسپادار مىنەزىن بىلەتىن جۇرت ءۇن-ءتۇنسىز وتىرا بەرەدى.
رەجيسسەر ورنىنا وتىرعاننان كەيىن قورازدانىپ، جازۋشىعا قاراي بۇرىلىپ:
— سەن باۋىرجان تۋرالى ءتاپ-ءتاۋىر كىتاپ جازدىڭ. باۋىرجان سياقتى مەن دە تۋرا، تىك ايتامىن، ءتىلىپ تۇسەمىن، ونى ءوزىڭ دە بىلەسىڭ. كوردىڭ عوي، وسىندا وتىرعانداردى سويىپ سالدىم، انەكي. ەندەشە، وسى مەن تۋرالى نەگە كىتاپ جازبايسىڭ؟ - دەيدى ءازىل-شىنى ارالاس.
سوندا ءازىلحان ءسال جىميىپتى دا:
— ءبىر ادام ەكى ارىستانمەن الىسا المايدى عوي، اسەكە، - دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
تاريحتى ءسوز ەتكەندە
ءبىر تاريحشى قازاق دەگەن ەلدىڭ XV عاسىردان بەرى عانا بەلگىلى ەكەندىگىن ايتىپ، باسقالاي دەۋشىلەرگە بوي بەرمەپتى. سوندا باۋىرجان مومىشۇلى:
— مەنىڭ ارعى اكەم قۇلي دەگەن كىسى XV عاسىردا ءومىر سۇرگەن. سوندا، سەنىڭشە، كۇليدان بۇرىن قازاق بولماعان با؟ كۇلي قازاقتان تۋماعان با؟ - دەگەن ەكەن.
وكپە
بىردە اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتى جازۋشىلار وداعىنا شاقىرىپ الىپ، سەكرەتارياتتا ءتارتىبىن تالقىلاپ، جان-جاقتان جابىلا جامانداپ، جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنەن شىعارىپ جىبەرەدى.
قاتتى رەنجۋلى مۇكاعالي جوعارعى كاباتتان تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتسا، الدىنان باۋىرجان مومىشۇلى كەزدەسىپ قالادى. سوندا مۇقاڭ:
— اعا-اي، موسكۆانى نەمىستەردەن قورعاعاندا، جالعىز ءىنىڭدى جازۋشىلاردان قورعاۋعا جارامادىڭىزدار-اۋ! - دەگەن ەكەن.
بۇيىرماعان ەت
باستىقتىڭ ۇيىندە بەس-التى قاريا باس قوسىپ، شاي ءىشىپ وتىرادى. سەلدىر مۇرتتى، جاعىنا پىشاق جانىعانداي جاسامىس بىرەۋى بىلگىرسىنىپ، ەرسىلى-قارسىلى اڭگىمە سوعىپ وتىرادى. ءبىر ۋاقىتتا ول:
— باۋىرجان دەگەندى ەل باتىر دەيدى، ءوزى بۇزىق، تەنتەك بولسا كەرەك. كەزدەسكەن ادامعا «دۋراك» دەيدى ەكەن. «باۋىرجان باتىر دەگەن اتاعىم بار،بەس قاتىن الدى دەگەن شاتاگىم بار»، - دەپ ءوزى دە ايتادى. بىرەۋدىڭ قاتىنىن تارتىپ الىپتى دەي مە، گازەتكە جازىلعان دەپ ءجۇر عوي جۇرت... سوعىستا ءبىر سولداتىن اتىپ تاستاعان دەي مە، نەمەنە؟.. - دەپتى كولگىرسىپ.
وسى كەزدە شىدامى تاۋسىلعان ءۇي يەسى:
— اقساقال، ءوزىڭىز باۋىرجاندى كوردىڭىز بە؟ - دەپ سۇرايدى.
— جوق.
— سوعىستا بولدىڭىز با؟
— جوق.
— كىتابىن وقىدىڭىز با؟
— جوق.
— ولاي بولسا تىڭداڭىز، مەن سول باۋىرجاننىڭ جاقىن ءىنىسىمىن. ءسىزدىڭ قاتىن وسەگىڭىزگە، قارالاعانىڭىزعا اشۋىم كەلىپ وتىر. اقساقالدار، بۇل ادامعا نە دەسەم بولادى؟ - دەي بەرگەندە، كەلىنشەگى بۋى بۇرقىراعان تاي ەتىن اكەلە بەرىپتى. سول زاماتتا الگى قۋجاق وسەكشى ۇيدەن زىتا جونەلىپتى. وزگە قاريالار:
— قاپ، مىناۋ تاي ەتىنىڭ الگى بايقۇسقا بۇيىرماعانىن-اي، تەگى ەتكە دە قاراتپاي ۇيدەن ءتۇرىپ شىققان باۋكەڭنىڭ قاسيەتى بولار! - دەپ كەڭكىلدەسىپ، كۇلىپ جىبەرىپتى.
قاسەكەڭنىڭ قوي سويۋى
ايگىلى پارتيزان-جازۋشى قاسىم قايسەنوۆ بوزبالا كۇنىندە قازىرگى بايبىشەسى اسىل اپامىزدى ون التى جاسىندا الىپ قاشقان ەكەن. قاسەكەڭ ول كەزدە وت الىپ وراققا تۇسكەن وجەت جىگىت بولسا كەرەك. سودان قايىن جۇرتىنا انە بارام، مىنە بارام دەپ جۇرگەندە سوعىس باستالىپ كەتەدى. ءسويتىپ كاسەكەڭ قايىن اتاسىنىڭ الدىنان دا وتپەي مايدانعا كەتە بارادى. سوعىستا دۇركىرەپ اتاعى شىعىپ، باتىر پارتيزان اتانىپ، ەكى ومىراۋى وردەن مەن مەدالعا تولىپ، سوعىستى ءتامامداپ امان-ەسەن ۇيگە ورالعان سوڭ، كەلىنشەگى ەكەۋى قايىن جۇرتىنا جينالادى. بۇرىنعى تەنتەك كۇيەۋدى، كەيىنگى باتىر كۇيەۋدى قايىن اتاسى دا جاقسىلاپ كۇتىپ الادى. كۇيرىعى توڭكەرىلگەن قازاقى تۋ قويدى الدىرىپ:
— اۋىلدا مال سوياتىن ەركەك كىندىكتى قالمادى. كۇيەۋ، سەن تۇرعاندا، ەندى قويدى مەن سويام با؟ باۋىزدا مىنانى، - دەپ قايىن اتاسى قاسىمنىڭ قولىنا پىشاق ۇستاتادى.
— قۇپ بولادى، - دەپ كاسەكەڭ پىشاقتى الادى دا، قويدىڭ اياعىن دا بايلاماستان جەرگە الىپ ۇرىپ، تىزەسىمەن باسىپ تۇرىپ تاماعىن وسىپ-وسىپ جىبەرەدى. ۇيات بولعاندا پىشاق وتپەيدى ەكەن، قارۋلى قولمەن ەكى رەت وسقاندا كەڭىردەگىن عانا كەسەدى.
— مىناۋ پىشاق ەمەس، تەسە عوي، - دەيدى دە، قاسەكەڭ پىشاقتى بىلاي لاقتىرىپ جىبەرىپ، تىپىرلاپ جاتقان قويدىڭ باسىن ەكى بۇراپ جۇلىپ الىپتى.
باتىر كۇيەۋدى كورۋگە جينالعان بالا-شاعا، كورشى-قولاڭ ونىڭ مىنا قىلىعىن كورگەندە ۋ-شۋ بولىپ قاشا جونەلىپتى.
قاپەرىندە دانەڭە جوق قاسەكەڭ:
— پاح، مىنا قويدىڭ باسى پاشەستىڭ باسىنان دا مىقتى ەكەن، - دەپ، الاقانىن ءسۇرتىپ، ورنىنان تۇرا بەرىپتى.
قاسىمعا كوڭىل ايتۋ
ايگىلى پارتيزان-جازۋشى كاسىم قايسەنوۆتىڭ اكەسى سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا جۇزگە جەتىپ قايتىس بولادى. بۇل حاباردى ەستىگەن سوڭ سىرباي ماۋلەنوۆ بايبىشەسىن ەرتىپ، ءوزىنىڭ مايدانگەر دوسى قاسەكەڭە، ول كىسىنىڭ جۇبايى اسىلعا كوڭىل ايتۋعا ۇيلەرىنە بارادى. ەسىكتەن كىرە بەرە قاسىمدى قۇشاقتاپ تۇرىپ، سىربايدىڭ دوسىنا ايتقان سونداعى كوڭىلى مىناۋ ەكەن:
جاسادى اكەڭ ءبىر ءومىر عاسىرىنداي،
جەتپىستە جەتىم قالعان قاسىمىم-اي!
جىلاما، جاسىڭدى تىي، بالالار مەن
جۇبايىڭ امان بولسىن، اسىلىڭداي!
بيىكتىك
وتان سوعىسىنىڭ ايگىلى پارتيزانى قاسىم قايسەنوۆ بىردە ءوزىنىڭ جەكە مەنشىك ماشيناسىمەن تاۋ بوكتەرىنە قاراي سەرۋەنگە شىعىپتى. ادام بەينەت شەگەيىن دەسە اياق استىنان ەمەس پە، بوكتەر جولمەن كەلە جاتقان ماشينا 3 مەتر تەرەڭ جارعا اۋناپ كەتەدى. ابىروي بولعاندا قاسەكەڭ قاتتى جاراقاتتانعانمەن ءتىرى قالادى. قىپ-قىزىل الا قان بولىپ ەمحاناعا تۇسەدى.
مۇنى ەستىپ، جىلاپ-ەڭىرەپ قۇرداسى سىرباي ماۋلەنوۆ جەتەدى عوي. سىرباي ءمان-ءجايدى، قالايشا مۇنداي كەيىپكە تاپ بولعانىن سۇرايدى. قاسىم رۋحى بەرىك جان عوي. ەگىلىپ وتىرعان سىربايعا سىر بىلدىرمەي، قارابايىرلاپ جاعدايدى ايتا باستايدى: «سودان ويدا جوقتا 3 مەتر قۇلاما جاردان اۋناپ-اق كەتكەنىم!» - دەپتى.
سوندا كۇيزەلىپ وتىرعان سىرباي كوزىنىڭ استىمەن سۇزە ءبىر قاراپ الىپ:
— بارەكەلدى، قاسەكە-اۋ، ءسىزدىڭ دارداي اتىڭىزعا 3 مەتر دەگەن ۇيات قوي. بۇل ءسوزىڭىزدى مەن عانا ەستيىن. مەنەن باسقاعا 30 مەتردەن قۇلادىم دەڭىز،- دەگەن ەكەن.
كەيىن قاسەكەڭ جازىلىپ شىعادى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە سىراعاڭدى كوشەدە موتوتسيكل قاعىپ كەتىپ، اۋرۋحاناعا تۇسەدى. مۇنى ەستىپ ەندى قاسىم كوڭىل سۇراي كەلەدى.
كوڭىل سۇراپ وتىرىپ قاسەكەڭ:
— ءاي، سىرباي، سەن بۇل اڭگىمەنى مەنەن باسقاعا ايتپا، ۇيات بولادى! تۇيەدەي سىربايدى تورپاقتاي موتوتسيكل قاقتى دەگەن نە سۇمدىق. سەن جۇرتقا كاماز قاعىپ ءوتتى دە، سوندا جاراسادى،- دەگەن ەكەن.
تاپقىر جاۋاپ
بەلگىلى عالىم، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين 1946 جىلى دەموكراتياشىل جاستاردىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتتسياسىنىڭ قۇرىلتاي ماجىلىسىنە قاتىسۋ ءۇشىن انگلياعا بارعان ساپارىندا ءبىر توپ اعىلشىن:
– سىزدەر نەگە قۇداي جوق دەيسىزدەر. بىزدەر، اعىلشىندار بۇعان مىقتىمىز. اعىلشىندار دىنگە بەرىك!- دەپ وزەۋرەپ قويماپتى.
سوندا ماكەڭ:
– سىزدەر وزدەرىڭىز قارسى شىعىپ تۇرسىزدار! - دەيدى.
– قالايشا؟
– سىزدەردىڭ چارلز دارۆين دەگەن عالىمدارىڭىز بولعان جوق پا ەدى. شامالارىڭىز كەلسە، الدىمەن سول كىسىمەن داۋلاسىپ الىڭىزدار، - دەگەن ەكەن سوندا ماكەڭ.
وزەۋرەگەن اعىلشىنداردىڭ اۋىزدارىنا قۇم قۇيىلىپتى.
«اسىعىس ءسوزدىڭ اسىلى از»
– پانفيلوۆشىلار پاركىندە ورناتىلعان توقاش بوكين ەسكەرتكىشىنە قالاي قارايسىڭ؟ - دەپ سۇراپتى جازۋشى وتەبەي قاناحين قاپتالداس كەلە جاتقان مايدانداس دوسى اقىن مۇزافار الىمباەۆتان جادىگەردىڭ جانىنا جاقىنداپ كەلگەندە. سوندا مۇزاعاڭ:
– اسىعىس ءسوزدىڭ اسىلى از…بىزدە يۋبيلەي الدىندا قاربالاس-جانتالاسقا ءتۇسىپ، شىعارمالار تۋدىرۋ ابدەن جامان ادەتكە اينال-عالى قاشان؟ سودان دا، ماسەلەن، ءمۇسىنشى تويعا دەيىن قايتسەم دە ۇلگەرەيىنشى دەيدى دە، جان جۇرەك تەبىرەنىسىمەن ىزدەنۋ ورنىنا جانتالاسقا تۇسەدى. مىنا ءمۇسىنشىنىڭ سويتكەنى كورىنىپ تۇر، - دەگەن ەكەن.
كۇرەس جولدارى
بىردە اقىن توقاش بەردياروۆ ءبىر توپ جولداستارىمەن باس قوسىپ وتىرىپ:
— سوعىس بولسا ەكەن! - دەپتى.
— توقا-اۋ، مۇنىڭىز قالاي، ءوزىڭىز سوعىسقا قاتىسىپ، جارتى جانىڭىزدى بەرىپ قايتقان جوقسىز با، قايداعىنى ايتقانىڭىز نەعىلعانىڭىز! - دەپ جىگىتتەر ءۇرپيىسىپ قالادى.
سوندا توقاش:
— ارينە، سوعىس جاقسى ەمەس قوي، بىراق سوعىس بولسا ءبىراز اتاتىن كىسىلەرىم بولىپ جۇرگەنى! - دەپتى. وسى اڭگىمەنى ەستىپ وتىرعان اقىن وتەجان نۇرعاليەۆ مىرس-مىرس كۇلەدى دە:
— توقا، ءالى رومانتيك ەكەنسىز، - دەيدى.
— نەگە ولاي دەيسىڭ؟ - دەيدى توقاش.
— ويتكەنى، ولاي كۇرەسۋگە بولمايدى. سوعىس بولسا ءسىز اتامىن دەپ نىساناعا الىپ جۇرگەن ادامدار تىلدا قالادى دا، ءوزىڭىز تاعى دا الدىڭعى شەپتەن ءبىر-اق شىعاسىز. جوق، ولاي كۇرەسۋگە بولمايدى. مەن ولاي كۇرەسپەس ەدىم. مەن كوشەدە، اۆتوبۋس ىشىندە، اسحانادا، تريبۋنادا، مونشانىڭ ىشىندە، ءتىپتى قاجەت بولسا تۋالەت ىشىندە دە كۇرەسەر ەدىم. ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىڭىز ىندەت قوي. ىندەتپەن كەز-كەلگەن جەردە كۇرەسۋگە تۋرا كەلەدى. ويتپەسە ءسىز مايدان الاڭىن سايلاپ جۇرگەندە الگى ىندەت قوينى-قونىشىڭىزعا تولىپ، قاشىپ قۇتىلا المايتىن بولاسىز، - دەگەن ەكەن وتەجان.
«ولەتىن HEMIC...»
جازۋشى جەكەن جۇماقانوۆ سوعىس كەزىندە ديۆيزيالىق گازەتتىڭ ءتىلشىسى بولعان. 1943 جىل. العى شەپتە جۇرەدى. شايقاس اراسىندا قاسىنداعى قازاق جاۋىنگەرى ەكەۋى ءبىر نەمىس سولداتىنىڭ بەيىتتى پانا تۇتىپ، بۇگەجەكتەپ بارا جاتقانىن كورەدى.
— ءوي، مىناۋ قايدا جۇگىرىپ بارا جاتىر؟ - دەپ جولداسى ۆينتوۆكاسىن الىپ باسىپ سالادى.
سوندا جاكەڭ:
— ولەتىن نەمىس مولاعا قاراي جۇگىرەدى،- دەگەن ەكەن.
«ءولى ستاليننەن ءتىرى سەيىت ارتىق»
جازۋشى سەيىت كەنجەاحمەتوۆتىڭ ءۇيدىڭ تورىندە بۇرىن ي.ءستاليننىڭ سۋرەتى ءىلىنىپ تۇرادى ەكەن. كەيىن بالالارى سول سۋرەتتىڭ ورنىنا اكەلەرى سەيىتتىڭ سۋرەتىن ءىلىپ قويىپتى.
مۇنى بايقاعان جولداستارى «مىنا جەردەگى ءستاليننىڭ سۋرەتى قايدا؟» دەگەندە سابىرجان شۇكىرۇلى:
— ونى سۇراپ قايتەسىڭ، ءولى ستاليننەن ءتىرى سەيىت ارتىق قوي، - دەگەن ەكەن.
دايىنداعان ماقسۇتحان امانجانۇلى
