بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ءوزىنىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ وتۋدە. وسى ايتۋلى داتاعا وراي اكادەميكتەردىڭ قىزمەتىنە جانە ولار قالىپتاستىرعان عىلىمي مەكتەپتەردىڭ بۇگىنگى تىنىسىنا ارنالعان ماقالالار توپتاماسىن جاريالاۋدى باستايمىز. توپتامانىڭ العاشقى كەيىپكەرى — قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ بيوتەحنولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى اجار احمەتقىزى جۇبانوۆا.
عىلىم تاريحىندا ءبىر ماماندىقتىڭ اياسىمەن شەكتەلمەي، تۇتاس ءبىر عىلىمي مەكتەپ پەن جاڭا باعىتتىڭ باستاۋىنا اينالعان تۇلعالار بار. اجار احمەتقىزى — سونداي عالىمداردىڭ ءبىرى. ونىڭ ەسىمى وتاندىق ميكروبيولوگيا مەن بيوتەحنولوگيانىڭ قالىپتاسۋىمەن تىعىز بايلانىستى، ال ءوزى نەگىزىن قالاعان عىلىمي مەكتەپ بۇگىندە دە تىڭ ىزدەنىستەرگە جول اشىپ كەلەدى.
اجار احمەتقىزى جۇبانوۆا 1941 جىلعى 5 ساۋىردە الماتىدا قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي كومپوزيتورى، كورنەكتى مۋزىكاتانۋشى، اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. بۇل وتباسى دا اۋىر سىناقتاردى باستان وتكەردى: 1937 جىلى احمەت قۋانۇلىنىڭ تۋعان اعاسى، بەلگىلى ءتىلشى-عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولدى. وسىنداي اۋىر جىلداردى وتكەرگەن وتباسىندا وسكەن اجار احمەتقىزى ءبىلىم مەن ەڭبەكتى باستى قۇندىلىق سانايتىن اكەسىنىڭ «لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ» قاعيداسىن بويىنا ءسىڭىردى. وتباسىندا ەشكىمدى مۋزىكامەن اينالىسۋعا ماجبۇرلەمەگەنىمەن، ۇلكەن اپكەسى عازيزا احمەتقىزى ونەر سالاسىنىڭ اكادەميگى اتاندى.
اجار احمەتقىزىنىڭ ءوزى بيولوگيانى تاڭدادى: «اعالارىم حيميا فاكۋلتەتىندە وقىدى. مەن سولارعا ۇقساعىم كەلدى، بىراق بيولوگيانى تاڭدادىم — ول قىز بالالارعا كوبىرەك لايىق كورىندى»، — دەپ ەسكە الادى ول. كەيىنگى ءومىر جولى بۇل تاڭداۋدىڭ كەزدەيسوق بولماعانىن دالەلدەدى.
1958 جىلى الماتى قالاسىنداعى № 10 ورتا مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ، بولاشاق عالىم م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا-توپىراقتانۋ فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، «وسىمدىكتەر فيزيولوگياسى» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدى. 1964 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن س.م. كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دىڭ وسىمدىكتەر فيزيولوگياسى جانە بيوحيمياسى كافەدراسىندا اعا زەرتحاناشى بولىپ ەڭبەك جولىن باستادى. 1966–1975 جىلدارى اجار احمەتقىزى ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ىسىك بيوحيمياسى زەرتحاناسىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەدى.
وسى كەزەڭدە، 1974 جىلى، ماسكەۋدەگى كسرو مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ەكسپەريمەنتتىك جانە كلينيكالىق ونكولوگيا ينستيتۋتىندا «ديسگورموندىق ىسىكتەردەگى ليپيد الماسۋىنىڭ كەيبىر قىرلارى» تاقىرىبىنداعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. 1975–1985 جىلدارى الماتى زووۆەتەريناريالىق ينستيتۋتىنىڭ بيوحيميا كافەدراسىندا اعا وقىتۋشى، كەيىن دوتسەنت قىزمەتتەرىن اتقاردى.
1986 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ اجار احمەتقىزىنىڭ ەڭبەك جولى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-مەن تىعىز بايلانىستى. ول ميكروبيولوگيا كافەدراسىندا پەداگوگيكالىق قىزمەتىن باستادى.
1995 جىلى «ميكروورگانيزمدەردىڭ يمموبيليزاتسيالانعان جاسۋشالارىنىڭ ءوسۋى مەن مەتابوليزمدىك بەلسەندىلىگىن باسقارۋ» تاقىرىبىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ، 1996 جىلى پروفەسسور عىلىمي اتاعىن الدى. پروفەسسور جۇبانوۆانىڭ كەيىنگى ەڭبەك جولى بىرقاتار باسشىلىق قىزمەتتەرمەن ساباقتاستى: 1996–2001 جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي كەڭەسىنىڭ باس عالىم حاتشىسى، 2000–2001 جىلدارى بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى، 2001–2009 جىلدارى ميكروبيولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. 2008 جىلى اجار احمەتقىزى قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى. بۇگىندە ول بيوتەحنولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى رەتىندە ستۋدەنتتەر مەن PhD-دوكتورانتتارعا ءدارىس وقىپ كەلەدى.
اجار جۇبانوۆانىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى ءاردايىم پراكتيكالىق مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ميكروورگانيزمدەردىڭ يمموبيليزاتسيالانعان جاسۋشالارىن پايدالانىپ ەتانول، ءسۇت قىشقىلى جانە اشىتىلعان سۋسىندار ءوندىرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى ازىرلەندى. بۇل ازىرلەمەلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ التى پاتەنتىمەن قورعالعان. ونىڭ زەرتتەۋلەرىندە توپىراق پەن سۋ ايدىندارىن بيورەمەدياتسيالاۋ ماڭىزدى ورىن الادى: «حيمپرومسەرۆيس-اقتوبە» جيناقتاۋشى پوليگونىندا قاتتى قالدىقتاردى زالالسىزداندىرۋ ادىستەمەسى ءىس جۇزىندە ەنگىزىلدى، ال تەمىرجول توسەمىنىڭ قيىرشىقتاس باللاستىن مۇنايمەن لاستانۋدان مۇناي توتىقتىرۋشى باكتەريالاردىڭ كومەگىمەن تازارتۋ تەحنولوگياسى اۆتورلىق كۋالىكتەرمەن قورعالدى. 2000-جىلداردان بەرى اجار احمەتقىزى ءوزىنىڭ شاكىرتى، قازىرگى اكادەميك بولاتحان زايادانمەن بىرگە فوتوبيوتەحنولوگيا اتتى جاڭا باعىتتى دامىتۋدا. سپيرۋلينا ميكروبالدىرىنىڭ نەگىزىندە تاۋىقتاردىڭ جۇمىرتقالاۋىن جانە بالاپانداردىڭ ءوسۋىن جەدەلدەتەتىن بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپا جاسالدى، ال «سپيرۋلينا لايف» پرەپاراتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە رەسمي تىركەلدى. ونىڭ شاكىرتتەرى — پروفەسسور يرينا ساۆيتسكايا مەن دوتسەنت ايدا قىستاۋباەۆا — اسقازان-ىشەك جولىنىڭ ميكروفلوراسىن قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان «ريسو-لاكت» جانە «سۋباتسيل» بيوپرەپاراتتارىن ازىرلەدى; بۇل پرەپاراتتار دا مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتتى.
2018 جىلى بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە اجار احمەتقىزى قوڭىر كومىر قالدىقتارىنان «بيوگۋمۋس-پليۋس» پرەپاراتىن الۋ تەحنولوگياسى تۋرالى اڭگىمەلەگەن ەدى: ء«بىز گۋمۋس ءوندىرۋ ءۇشىن گۋمين قىشقىلدارىنا باي قوڭىر كومىردى پايدالانۋدى قولعا الدىق»، — دەپ ءتۇسىندىردى ول سول كەزدە جاڭا بولعان باعىتتىڭ ءمانىن. بۇگىندە بۇل يدەيا، ياعني كومىر مەن لەونارديتتىڭ بيوتەحنولوگيالىق الەۋەتىن زەرتتەۋ باعىتى، بەدەلدى حالىقارالىق جۋرنالداردا ەڭبەكتەرىن جاريالاپ جۇرگەن شاكىرتتەرىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە جالعاسىن تاپتى. اجار جۇبانوۆا بىرلەسكەن اۆتور رەتىندە كورسەتىلگەن عىلىمي ماقالالاردىڭ قاتارىندا لەونارديت نەگىزىندەگى توپىراق قوسپالارىنىڭ توپىراق ميكروبيومىنا جانە كارتوپ ونىمدىلىگىنە اسەرى، كۇكىرت مولشەرى جوعارى كومىردى بيولوگيالىق كۇكىرتسىزدەندىرۋ، باكتەريالاردىڭ كومەگىمەن ليگنيتتى بيوەرىتۋ، سونداي-اق قازاقستان كومىر كەن ورىندارىنىڭ ميكروبيومىنا جۇرگىزىلگەن مەتاگەنومدىق تالداۋ تۋرالى زەرتتەۋلەر بار. Scopus دەرەكقورىندا يندەكستەلەتىن جۋرنالداردا جاريالانعان بۇل ەڭبەكتەردى ول شاكىرتتەرى ءارى عىلىمي ءىزباسارلارى نۇرالى اكيمبەكوۆ، قۋانىش تاستامبەك، گۇلجامال ابديەۆا، پەريزات ۋاليەۆا، اجار مالىك جانە يليا ديگەلمەن بىرلەسىپ دايىندادى.
ولار گەرمانيا مەن قىتايداعى ارىپتەستەرىمەن ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەيدى. وسى مىسالدان جەرگىلىكتى قولدانبالى يدەيانىڭ ۋاقىت وتە كەلە حالىقارالىق عىلىمي جەلىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعانىن انىق كورۋگە بولادى.
بۇل — عىلىمي مەكتەپتىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ ايقىن دالەلى.
اجار احمەتقىزىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 5 دوكتورلىق، 20-دان استام كانديداتتىق جانە 3 PhD ديسسەرتاتسياسى ورىندالىپ، ءساتتى قورعالدى. ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا بۇگىندە تانىمال عالىمدار بار: د.ب. دجۋسۋپوۆا، گ.ك. قايىرمانوۆا (قورشاعان ورتا نىساندارىن بيورەمەدياتسيالاۋ), ب.ك. زايادان (سۋ ەكوجۇيەلەرىندەگى فوتوتروفتى ميكروورگانيزمدەردىڭ ءرولى), ي.س. ساۆيتسكايا (پروبيوتيكالىق بيوقوسپالار), س.م. تاجىباەۆا (بيوديسپەرسيالاردىڭ كوللويدتىق-حيميالىق قاسيەتتەرى). ءوزى نەگىزىن قالاعان بيوتەحنولوگيا كافەدراسىن بۇگىندە شاكىرتى، دوتسەنت ايدا قىستاۋباەۆا باسقارادى. بۇل ۇستاز بەن شاكىرت اراسىنداعى ساباقتاستىقتى ايقىن تانىتادى. ااحەن قولدانبالى عىلىمدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (گەرمانيا) عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ، اجار احمەتقىزى ءۇش فيلوسوفيا دوكتورىن (PhD) دايارلاۋعا قاتىستى. ول «بيوتەحنولوگيا. تەوريا ي پراكتيكا»، «Science of Central Asia»، «International Journal of Biology and Chemistry» جۋرنالدارىنىڭ رەداكتسيالىق القالارىنىڭ، سونداي-اق «Springer–Verlag GmbH Berlin Heidelberg» باسپاسىنان شىعاتىن «Molecular and Biological Machine» مونوگرافيالار سەرياسىنىڭ رەداكتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. عالىمنىڭ عىلىمي مۇراسىندا 500-دەن استام ەڭبەك بار، ولاردىڭ 40-تان استامى Scopus, ال 20-دان استامى Web of Science دەرەكقورلارىندا يندەكستەلگەن.
اجار احمەتقىزى — كوپ قىرلى تۇلعا. ول قازاق، ورىس، اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە جارىق كورگەن «احمەت جۇبانوۆ — قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى، سونداي-اق «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى تۇسىرگەن «احمەت جۇبانوۆ» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن جازعان.
پروفەسسور گەندەرلىك تەڭدىك، جاستار تاربيەسى جانە ۇلتتىق داستۇرلەردى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالارعا بەلسەندى قاتىسىپ، پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىن تۇراقتى تۇردە جاريالاپ كەلەدى. عىلىم مەن بىلىمگە قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى ءۇشىن اجار جۇبانوۆا 2006 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى، 2007 جىلى «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» مەملەكەتتىك گرانتىنا يە بولدى، ال 2008 جىلى «استانانىڭ 10 جىلدىعى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. 2009 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ 75 جىلدىعىنا وراي ۇلكەن كۇمىس مەدالمەن، 2013 جىلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا اجار احمەتقىزى جۇبانوۆانىڭ ءومىر جولىنا ءۇڭىلۋ — جەكەلەگەن عالىمنىڭ ءومىربايانىن ەسكە الۋ عانا ەمەس، وتاندىق عىلىمنىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرىن جانە ونىڭ شاكىرتتەر ەڭبەگىندەگى جالعاسىن زەردەلەۋ. كومىر قالدىقتارىنان گۋمۋس الۋ يدەياسىنان باستاپ جوعارى رەيتينگتى حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدارداعى جاريالانىمدارعا دەيىنگى جول — قازاقستاندىق عىلىمنىڭ ۇزدىكسىز دامىپ، زەرتتەۋشىلەر بۋىنىن ءوزارا جالعايتىن ومىرشەڭ ارقاۋعا اينالعانىنىڭ ايقىن دالەلى.
گۇلميرا سۇلتانباەۆا
پروفەسسور
