Сау тіс – тек әдемі күлкі ғана емес, ол адамның өмір сапасына тікелей әсер ететін маңызды фактор. Тіс ауруы дұрыс тамақтануға, анық сөйлеуге, тіпті еңбек өнімділігіне де кері ықпал етеді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауыз қуысының ауруларын жүрек-қан тамырлары дерттерімен, қант диабетімен және психологиялық жай-күймен байланыстырады. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан мен АҚШ-та стоматологиялық көмектің қолжетімділігін салыстыру денсаулық сақтау жүйесінің қарапайым адамның өміріне қалай әсер ететінін айқын көрсетеді.
Қазақстанда стоматологиялық қызмет ресми түрде медициналық көмектің бір бөлігі саналса да, оның басым бөлігі ақылы негізде көрсетіледі. Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінде тіс емдеу қызметтері шектеулі: негізінен балаларға, жүкті әйелдерге және әлеуметтік осал топтарға ғана қолжетімді. Ал ересек тұрғындардың көпшілігі тіс дәрігеріне бару үшін жеке клиникаларға жүгінуге мәжбүр. Бұл жағдай көптеген адамдар үшін елеулі қаржылық кедергіге айналып отыр. Сонымен қатар, аймақтарда сапалы стоматологиялық қызметтің тапшылығы мәселені одан әрі күрделендіреді: білікті мамандар мен заманауи құрал-жабдықтар көбіне ірі қалаларда шоғырланған.
Сурет 2. Тіс емдеу бөлмесі (Девис, Калифорния, АҚШ)
АҚШ-та стоматологиялық көмек жүйесі мүлде өзгеше ұйымдастырылған. Елде стоматология жалпы медициналық сақтандыру жүйесіне толық кірмейді және көбіне жеке сақтандыру арқылы жүзеге асырылады. Жеке стоматологиялық сақтандыруы бар азаматтар жоспарлы тексерулерден өтіп, профилактикалық және емдік қызметтерді салыстырмалы түрде оңай ала алады. Ал сақтандыруы жоқ немесе табысы төмен адамдар үшін тіс дәрігеріне бару айтарлықтай қаржылық салмақ түсіреді. Кей жағдайларда бір ғана тісті емдеудің өзі жүздеген, тіпті мыңдаған доллар тұруы мүмкін. Сонымен қатар, АҚШ-та әлеуметтік клиникалар мен университеттік стоматологиялық орталықтар жұмыс істейді. Бұл мекемелерде қызмет құны төмен немесе тегін көрсетіледі. Алайда мұндай орталықтарда ұзақ кезек күту, қабылдау уақытының шектеулі болуы сияқты қиындықтар жиі кездеседі. Яғни жүйе бар болғанымен, оған қол жеткізу әрдайым оңай емес.
Сурет 3. Мемлекеттік тіс емдеу клиникасы (Вудленд, Калифорния, АҚШ)
Екі елді салыстыра отырып, басты айырмашылық стоматологиялық жүйенің құрылымында емес, қызметтің нақты қолжетімділік деңгейінде екенін байқауға болады. Қазақстанда қызмет бағасы салыстырмалы түрде төмен болғанымен, мемлекеттік қолдау жеткіліксіз. Ал АҚШ-та технология мен қызмет сапасы жоғары болғанымен, қаржылық тосқауыл айқын сезіледі. Нәтижесінде екі елде де стоматологиялық көмек барлық тұрғындар үшін бірдей қолжетімді деп айту қиын.
Бұл салыстыру бір маңызды қорытындыға жетелейді: стоматология – тек жеке адамның мәселесі емес, қоғамдық денсаулықтың ажырамас бөлігі. Сондықтан тіс емдеуді «қосымша қызмет» ретінде емес, алдын алу мен жалпы денсаулық сақтаудың маңызды тетігі ретінде қарастыру аса қажет. Өйткені сау тіс – сау қоғамның айнасы.
Райхан Еркебай,
медицина ғылымдарының кандидаты,
«Болашақ» бағдарламасының стипендиаты,
Калифорния университеті, Дэвис, АҚШ
