Sau tıs – tek ädemı külkı ǧana emes, ol adamnyŋ ömır sapasyna tıkelei äser etetın maŋyzdy faktor. Tıs auruy dūrys tamaqtanuǧa, anyq söileuge, tıptı eŋbek önımdılıgıne de kerı yqpal etedı.
Düniejüzılık densaulyq saqtau ūiymy auyz quysynyŋ aurularyn jürek-qan tamyrlary dertterımen, qant diabetımen jäne psihologiialyq jai-küimen bailanystyrady. Osy tūrǧydan alǧanda, Qazaqstan men AQŞ-ta stomatologiialyq kömektıŋ qoljetımdılıgın salystyru densaulyq saqtau jüiesınıŋ qarapaiym adamnyŋ ömırıne qalai äser etetının aiqyn körsetedı.
Qazaqstanda stomatologiialyq qyzmet resmi türde medisinalyq kömektıŋ bır bölıgı sanalsa da, onyŋ basym bölıgı aqyly negızde körsetıledı. Mındettı äleumettık medisinalyq saqtandyru jüiesınde tıs emdeu qyzmetterı şekteulı: negızınen balalarǧa, jüktı äielderge jäne äleumettık osal toptarǧa ǧana qoljetımdı. Al eresek tūrǧyndardyŋ köpşılıgı tıs därıgerıne baru üşın jeke klinikalarǧa jügınuge mäjbür. Būl jaǧdai köptegen adamdar üşın eleulı qarjylyq kedergıge ainalyp otyr. Sonymen qatar, aimaqtarda sapaly stomatologiialyq qyzmettıŋ tapşylyǧy mäselenı odan ärı kürdelendıredı: bılıktı mamandar men zamanaui qūral-jabdyqtar köbıne ırı qalalarda şoǧyrlanǧan.
Suret 2. Tıs emdeu bölmesı (Devis, Kaliforniia, AQŞ)
AQŞ-ta stomatologiialyq kömek jüiesı mülde özgeşe ūiymdastyrylǧan. Elde stomatologiia jalpy medisinalyq saqtandyru jüiesıne tolyq kırmeidı jäne köbıne jeke saqtandyru arqyly jüzege asyrylady. Jeke stomatologiialyq saqtandyruy bar azamattar josparly tekserulerden ötıp, profilaktikalyq jäne emdık qyzmetterdı salystyrmaly türde oŋai ala alady. Al saqtandyruy joq nemese tabysy tömen adamdar üşın tıs därıgerıne baru aitarlyqtai qarjylyq salmaq tüsıredı. Kei jaǧdailarda bır ǧana tıstı emdeudıŋ özı jüzdegen, tıptı myŋdaǧan dollar tūruy mümkın. Sonymen qatar, AQŞ-ta äleumettık klinikalar men universitettık stomatologiialyq ortalyqtar jūmys ısteidı. Būl mekemelerde qyzmet qūny tömen nemese tegın körsetıledı. Alaida mūndai ortalyqtarda ūzaq kezek kütu, qabyldau uaqytynyŋ şekteulı boluy siiaqty qiyndyqtar jiı kezdesedı. Iаǧni jüie bar bolǧanymen, oǧan qol jetkızu ärdaiym oŋai emes.
Suret 3. Memlekettık tıs emdeu klinikasy (Vudlend, Kaliforniia, AQŞ)
Ekı eldı salystyra otyryp, basty aiyrmaşylyq stomatologiialyq jüienıŋ qūrylymynda emes, qyzmettıŋ naqty qoljetımdılık deŋgeiınde ekenın baiqauǧa bolady. Qazaqstanda qyzmet baǧasy salystyrmaly türde tömen bolǧanymen, memlekettık qoldau jetkılıksız. Al AQŞ-ta tehnologiia men qyzmet sapasy joǧary bolǧanymen, qarjylyq tosqauyl aiqyn sezıledı. Nätijesınde ekı elde de stomatologiialyq kömek barlyq tūrǧyndar üşın bırdei qoljetımdı dep aitu qiyn.
Būl salystyru bır maŋyzdy qorytyndyǧa jeteleidı: stomatologiia – tek jeke adamnyŋ mäselesı emes, qoǧamdyq densaulyqtyŋ ajyramas bölıgı. Sondyqtan tıs emdeudı «qosymşa qyzmet» retınde emes, aldyn alu men jalpy densaulyq saqtaudyŋ maŋyzdy tetıgı retınde qarastyru asa qajet. Öitkenı sau tıs – sau qoǧamnyŋ ainasy.
Raihan Erkebai,
medisina ǧylymdarynyŋ kandidaty,
«Bolaşaq» baǧdarlamasynyŋ stipendiaty,
Kaliforniia universitetı, Devis, AQŞ
