Тіл туралы ойланғанда, алдымен сөздің қасиеті емес, адамның оған деген жауапкершілігі еске түседі. Өйткені тіл – адам баласының бір-бірімен түсінісуінің қарапайым құралы ғана емес, ұлттың жадын сақтайтын, ұрпақтың арасын жалғайтын, халықтың рухани болмысын айқындайтын ұлы құндылық. Адам дүниеге келгенде ең алдымен сөздің мағынасын емес, оның әуезін естиді. Анасының әлдиін тыңдайды. Әкесінің үнін таниды. Әжесінің ертегісіне елтиді. Сол арқылы бала өзі өмір сүріп отырған әлемді біртіндеп танып, оның атауларын үйренеді. Сөйтіп, тіл адамның санасына емес, әуелі жүрегіне орнығады.
Сондықтан тілдің тағдыры туралы сөз қозғағанда, оны тек заңның, мемлекеттік бағдарламаның немесе ресми құжаттың шеңберінде қарастыру жеткіліксіз. Тілдің шын тағдыры адамның күнделікті таңдауынан көрінеді. Үйдегі әңгімеден, мектептегі сабақтан, көшедегі қарым-қатынастан, кітаптан, баспасөзден, экраннан, әлеуметтік желіден көрінеді.
5 қыркүйек – Қазақстан халқының тілдері күні. Бұл күннің Ахмет Байтұрсынұлының туған күнімен сабақтасуының өзі терең символдық мәнге ие. Ұлт ұстазының бүкіл ғұмыры қазақ тілінің тағдырымен, ағартушылықпен, ұлттық сананы оятумен тығыз байланысты болды. Бүгінде республиканың түкпір-түкпірінде осы мерекеге орай түрлі мәдени, ғылыми, танымдық іс-шаралар ұйымдастырылып келеді. Бірақ атаулы күннің шынайы мәні сахнадағы салтанатпен емес, адамның тілге деген күнделікті қарым-қатынасымен өлшенсе керек.
Ахмет Байтұрсынұлының тіл туралы қалдырған мұрасы бізге бір ақиқатты анық ұқтырады: халықтың рухани тұтастығын тілсіз елестету мүмкін емес. Тіл – халықтың өткені мен бүгінін жалғайтын алтын арқау. Ол жоғалса, сөз ғана жоғалмайды. Сол сөзбен бірге ұғым, таным, салт, сана, тарихи жадының бір бөлшегі көмескіленеді.
Қазақтың «Сөз сүйектен өтеді» деуі де тегін емес. Халқымыз сөзге ежелден ерекше мән берген. Бір ауыз сөзбен дау тоқтатқан билеріміз болған. Бір ауыз сөзбен елді бірлікке шақырған шешендеріміз болған. Жырмен тарихын жеткізген жырауларымыз, өлеңмен халықтың мұңын айтқан ақындарымыз болды. Демек, тіл – біздің рухани тәжірибеміздің қоймасы.
Менің қазақ тіліне деген көзқарасым да өмір жолыммен бірге қалыптасты.
1985 жылдың 21 ақпанында Ақмола облысы Жақсы ауданының Қима ауылында дүниеге келдім. Ауыл мектебінің қабырғасынан білім алып, кейін сол ортаға ұстаз болып қайта оралдым. 2002 жылы Қима ауылындағы Қабдеш Өскенбаев атындағы орта мектепте қазақ тілі пәнінің мұғалімі болып еңбек жолымды бастадым. Кейін Қима ауылындағы Ғұбайдолла Әбдрахманов атындағы орта мектепте ағылшын және орыс тілдерінен сабақ бердім. 2005 жылы Арқалық қаласындағы Торғай гуманитарлық колледжін «қазақ тілінде оқытатын мектептегі бастауыш сынып мұғалімі» мамандығы бойынша тәмамдадым.
Содан кейінгі жиырма жылдан астам уақыт ауыл мектебімен байланысты болды.
Ұстаздық – адамның өмірін өзгертетін мамандық. Мұғалім күн сайын баланың алдына шығып, тек сабақ беріп қоймайды. Ол баланың бойындағы сенімсіздікті жеңуге көмектеседі, ойын айтуға үйретеді, өмірге көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді. Кейде мұғалімнің бір ауыз жылы сөзі оқушының есінде ондаған жыл сақталуы мүмкін.
Мен де ұстаздық жылдарда осыны түсіндім. Әсіресе тіл үйретудің жауапкершілігі бөлек. Себебі тіл – басқа пәндер секілді жай ғана оқу бағдарламасының бір бөлігі емес. Ол адамның ойлау жүйесімен, өзін қоршаған ортамен қарым-қатынасымен, дүниені қабылдауымен тікелей байланысты.
Қазақ тілін мен өзім де бір күнде меңгерген жоқпын. Репетитор жалдаған жоқпын. Арнайы курстарға барған жоқпын. Өз бетімше үйрендім. Кітап оқыдым, тыңдадым, адамдармен сөйлестім, қателестім, қайта үйрендім. Бір сөздің мағынасын түсіну үшін бірнеше рет ізденген кездерім де болды.
Бірақ уақыт өте келе бір нәрсеге көзім жетті: тіл үйренудегі ең үлкен кедергі – тілдің күрделілігі емес, адамның өз ішіндегі күмәні.
«Дұрыс айта алмай қаламын», «қате сөйлеп қоямын» деген қорқыныш кейде адамды алғашқы қадамнан тоқтатады. Ал тіл үйрену үшін мінсіз болу міндет емес. Ең бастысы – ниет пен табандылық.
Адам жаңа сөзді қате айтуы мүмкін. Сөйлемді дұрыс құрамауы мүмкін. Бірақ оның талпынысын тоқтатуға болмайды. Керісінше, қолдау қажет.
Өйткені тіл – ең алдымен адамды адамға жақындататын көпір.
Мен қазақ тілін үйрену барысында осы көпірдің өз өмірімде қалай қалыптасқанын сезіндім. Алғашында ол жаңа сөздерді түсінуге мүмкіндік берсе, кейін сол тілде еркін ойлауға, адамдармен жақынырақ араласуға жол ашты. Уақыт өте келе қазақ тілі менің кәсіби өмірімнің де ажырамас бөлігіне айналды.
Мұның бір дәлелі – журналистикаға келуім.
2024 жылдың қыркүйегінен бастап «Қазақстан» телерадиокорпорациясы» АҚ Ақмола облыстық филиалында редактор болып еңбек етіп келемін. Жиырма жылдан астам уақыт ауыл мектебінде жұмыс істегеннен кейін журналистикаға бет бұру – өмірімдегі үлкен өзгерістердің бірі болды. Бүгінде облыстық «Kokshe TV» телеарнасының қазақ редакциясында сюжеттер дайындап, мәтіндер жазып, мемлекеттік тілде репортаждар жүргіземін.
Мамандық өзгерді. Бірақ сөзге деген жауапкершілік өзгерген жоқ.
Ұстаз сыныпта балаға ойын жеткізеді. Журналист қоғамға ойын жеткізеді. Ұстаздың сөзі шәкірттің санасына әсер етсе, журналистің сөзі мыңдаған көрерменнің көңілінен орын табуы мүмкін. Сондықтан екі кәсіптің арасындағы ең маңызды көпірдің бірі – тіл.
Журналист үшін тіл – жай ғана жұмыс құралы емес. Ол – кәсіби жауапкершілік.
Экраннан айтылған әрбір сөздің салмағы бар. Бір сөз адамның көңілін көтеруі мүмкін. Бір сөз оның намысына тиюі мүмкін. Бір сөйлем мәселенің мәнін ашса, екінші сөйлем оны бұрмалап жіберуі ықтимал.
Сондықтан журналист сөзді таңдап қолдануы керек. Сөздің мағынасын ғана емес, оның салмағын да сезінуі қажет.
Бұл тұрғыдан алғанда, қазақ журналистикасының алдында үлкен міндет тұр. Қазақ тілінде ақпарат көп болуы аз. Ең бастысы – оның сапасы жоғары болуы керек. Тіл заманауи ойды дәл жеткізе алуы тиіс. Ғылымды, экономиканы, технологияны, медицинаны, бизнесті, мәдениетті, қоғамдық процестерді қазақша сауатты әрі түсінікті баяндауға қабілетті болуы қажет.
Қазақ тілін болашаққа алып баратын күш – оның тек көп қолданылуында емес, көп нәрсені айта алуында.
Бүгінгі жас ұрпақ қазақ тілінде білім алғысы келсе, сол тілде сапалы кітап табуы керек. Ғылым іздесе, қазақша түсінікті ақпарат болуы керек. Кәсіп бастағысы келсе, қажетті дүниені қазақ тілінен кездестіруі керек. Әлемдегі жаңалықты білгісі келсе, оны қазақша оқи алуы керек.
Сонда мемлекеттік тіл адамның өміріне табиғи түрде енеді.
Тілдің өміршеңдігі де осында.
Мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру – өзге тілдерді жоққа шығару деген сөз емес. Қазақстан – түрлі мәдениет пен тіл тоғысқан мемлекет. Елімізде әртүрлі этнос өкілдері өз ана тілін, мәдениетін, дәстүрін сақтап келеді. Бұл – біздің қоғамның байлығы.
Бірлік деген – бәрінің бірдей болуы емес.
Бірлік деген – әртүрлілікті сақтай отырып, ортақ құндылықтардың төңірегіне топтасу.
Сол ортақ құндылықтардың бірі – мемлекеттік тіл.
Қазақ тілін білу – қазақ болу міндеті емес. Қазақ тілін білу – Қазақстанды тереңірек танудың мүмкіндігі. Бұл елдің тарихына, әдебиетіне, мәдениетіне, салт-дәстүріне жақындай түсу.
Өзге тілдерді білу адамды әлемге жақындатса, мемлекеттік тілді білу оны өзі өмір сүріп отырған елге жақындатады.
Сондықтан тіл мәселесінде бізге дау емес, түсіністік қажет. Міндетпен бірге мүмкіндік, талаппен бірге қолдау болуы керек.
Әсіресе қазақ тілін үйренуге талпынып жүрген адамдарға құрметпен қараған жөн. Қате сөйлеген адамды сынау оңай. Оның орнына дұрыс нұсқасын түсіндіріп, жігерлендіру әлдеқайда пайдалы.
Өйткені тіл үйреніп жүрген адамның әрбір дұрыс айтқан сөзі – оның өзіне деген сенімінің жеңісі.
Тілдің тағдыры туралы сөз болғанда, біз кейде мемлекетті, мектепті, мұғалімді, тіл мамандарын көбірек айтамыз. Ал отбасының рөлін екінші орынға ысырып қоямыз.
Шын мәнінде, тілдің алғашқы мектебі – отбасы.
Бала анасының дауысынан тіл үйренеді. Әкесінің сөзінен өмірді таниды. Әжесінің әңгімесінен халықтың дүниетанымын қабылдайды.
Сондықтан баланың тілдік ортасын қалыптастыру үшін ең алдымен үйдегі сөзге мән беруіміз керек.
Балаға «тіліңді құрметте» деп айту бір бөлек, онымен сол тілде сөйлесу бір бөлек.
Тіл туралы айту бір бөлек, оны өмірде қолдану бір бөлек.
Ұлттың тілін сақтау үшін алдымен сол тілде өмір сүру керек.
Бұл – өте қарапайым ақиқат.
Қазақ тілінің болашағы да осындай қарапайым таңдаулардан құралады. Үйде қазақша сөйлеген ата-анадан, қазақша кітап оқыған жастан, қазақша сапалы өнім жасаған кәсіпкерден, қазақша мазмұн дайындаған журналистен, қазақ тілінде ғылыммен айналысқан ғалымнан.
Бір қарағанда, мұның бәрі жеке-жеке жасалған шағын әрекет сияқты көрінеді.
Ал мыңдаған адамның шағын әрекеті тұтас қоғамдық өзгеріске айналады.
Тіл де осылай дамиды.
Бір сөзден.
Бір отбасынан.
Бір мектептен.
Бір кітаптан.
Бір жақсы мақаладан.
Бір сапалы телесюжеттен.
Бір адамның талпынысынан.
Менің өмір жолымдағы қазақ тілі де осындай біртіндеп келген құндылық болды. Өз бетімше меңгерген тіл кейін ұстаздық қызметімде шәкірттермен арадағы негізгі көпірге айналды. Бүгінде сол тіл журналистік қызметімнің басты құралдарының бірі болып отыр.
Адам кейде өмірінің белгілі бір кезеңінде жасаған таңдауының маңызын бірден түсіне бермейді. Арада жылдар өткен соң ғана оның мәнін аңғарады.
Мен үшін қазақ тілін үйрену де сондай таңдау болды.
Бүгін сол тілде ақпарат дайындап, репортаж жүргізіп отырып, бір нәрсені анық сезінемін: тіл адамға тек сөз бермейді, ол адамға мүмкіндік береді.
Жаңа ортаға енуге мүмкіндік береді.
Жаңа адамдарды тануға мүмкіндік береді.
Жаңа кәсіпті игеруге мүмкіндік береді.
Ең бастысы – өзі өмір сүріп отырған елді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Сондықтан тілге деген құрметті ұраннан әрекетке айналдыратын уақыт келді.
Тілді мерекеде ғана емес, күнделікті өмірде қадірлейік.
Оны үйренгісі келген адамға қолдау көрсетейік.
Балаларға тілдің қадірін сөзбен ғана емес, өз үлгімізбен көрсетейік.
Қазақ тілінде сапалы дүние жасауға ұмтылайық.
Өйткені тілдің болашағын ешкім сырттан жасап бермейді.
Оны өзіміз жасаймыз.
Бүгінгі сөзімізбен.
Бүгінгі таңдауымызбен.
Бүгінгі еңбегімізбен.
5 қыркүйек – Ахмет Байтұрсынұлының туған күнімен сабақтасқан Қазақстан халқының тілдері күні бізге осы жауапкершілікті тағы бір мәрте еске салады. Бұл – тіл туралы айтып қана қоятын емес, тіл үшін не істеп жүргенімізді ойлайтын күн.
Ұлт ұстазының бүкіл ғұмыры тіл мен елдің тағдыры егіз ұғым екенін дәлелдеді.
Бүгінгі ұрпаққа сол аманатты жалғастыру міндеті тұр.
Өйткені тіл – өткеннің мұрасы ғана емес.
Ол – бүгінгі қоғамның тынысы.
Ертеңгі ұрпақтың рухани тірегі.
Елдің елдігін айқындайтын құндылық.
Тіл жүректен басталады.
Жүректен шыққан сөз санаға жетеді.
Санада орныққан сөз әрекетке айналады.
Ал елге қызмет еткен әрекет елдікке ұласады.
Ендеше, тілдің тағдыры туралы сөз қозғағанда, ең алдымен өз жүрегімізге үңілейік.
Өйткені елдің ертеңі кейде үлкен мінберлерден айтылған ұраннан емес, күнделікті өмірде айтылған бір ауыз сөзден басталады.
Евгений Варанкин,
«Қазақстан» Телерадиокорпорациясы» АҚ
Ақмола облыстық филиалы – «Kokshe» телеарнасы қазақ редакциясының тілшісі.
