ءتىل تۋرالى ويلانعاندا، الدىمەن ءسوزدىڭ قاسيەتى ەمەس، ادامنىڭ وعان دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى ەسكە تۇسەدى. ويتكەنى ءتىل – ادام بالاسىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ءتۇسىنىسۋىنىڭ قاراپايىم قۇرالى عانا ەمەس، ۇلتتىڭ جادىن ساقتايتىن، ۇرپاقتىڭ اراسىن جالعايتىن، حالىقتىڭ رۋحاني بولمىسىن ايقىندايتىن ۇلى قۇندىلىق. ادام دۇنيەگە كەلگەندە ەڭ الدىمەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن ەمەس، ونىڭ اۋەزىن ەستيدى. اناسىنىڭ ءالديىن تىڭدايدى. اكەسىنىڭ ءۇنىن تانيدى. اجەسىنىڭ ەرتەگىسىنە ەلتيدى. سول ارقىلى بالا ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان الەمدى بىرتىندەپ تانىپ، ونىڭ اتاۋلارىن ۇيرەنەدى. ءسويتىپ، ءتىل ادامنىڭ ساناسىنا ەمەس، اۋەلى جۇرەگىنە ورنىعادى.
سوندىقتان ءتىلدىڭ تاعدىرى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، ونى تەك زاڭنىڭ، مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ نەمەسە رەسمي قۇجاتتىڭ شەڭبەرىندە قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. ءتىلدىڭ شىن تاعدىرى ادامنىڭ كۇندەلىكتى تاڭداۋىنان كورىنەدى. ۇيدەگى اڭگىمەدەن، مەكتەپتەگى ساباقتان، كوشەدەگى قارىم-قاتىناستان، كىتاپتان، باسپاسوزدەن، ەكراننان، الەۋمەتتىك جەلىدەن كورىنەدى.
5 قىركۇيەك – قازاقستان حالقىنىڭ تىلدەرى كۇنى. بۇل كۇننىڭ احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ تۋعان كۇنىمەن ساباقتاسۋىنىڭ ءوزى تەرەڭ سيمۆولدىق مانگە يە. ۇلت ۇستازىنىڭ بۇكىل عۇمىرى قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرىمەن، اعارتۋشىلىقپەن، ۇلتتىق سانانى وياتۋمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. بۇگىندە رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وسى مەرەكەگە وراي ءتۇرلى مادەني، عىلىمي، تانىمدىق ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. بىراق اتاۋلى كۇننىڭ شىنايى ءمانى ساحناداعى سالتاناتپەن ەمەس، ادامنىڭ تىلگە دەگەن كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناسىمەن ولشەنسە كەرەك.
احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ءتىل تۋرالى قالدىرعان مۇراسى بىزگە ءبىر اقيقاتتى انىق ۇقتىرادى: حالىقتىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن ءتىلسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىل – حالىقتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن جالعايتىن التىن ارقاۋ. ول جوعالسا، ءسوز عانا جوعالمايدى. سول سوزبەن بىرگە ۇعىم، تانىم، سالت، سانا، تاريحي جادىنىڭ ءبىر بولشەگى كومەسكىلەنەدى.
قازاقتىڭ ء«سوز سۇيەكتەن وتەدى» دەۋى دە تەگىن ەمەس. حالقىمىز سوزگە ەجەلدەن ەرەكشە ءمان بەرگەن. ءبىر اۋىز سوزبەن داۋ توقتاتقان بيلەرىمىز بولعان. ءبىر اۋىز سوزبەن ەلدى بىرلىككە شاقىرعان شەشەندەرىمىز بولعان. جىرمەن تاريحىن جەتكىزگەن جىراۋلارىمىز، ولەڭمەن حالىقتىڭ مۇڭىن ايتقان اقىندارىمىز بولدى. دەمەك، ءتىل – ءبىزدىڭ رۋحاني تاجىريبەمىزدىڭ قويماسى.
مەنىڭ قازاق تىلىنە دەگەن كوزقاراسىم دا ءومىر جولىممەن بىرگە قالىپتاستى.
1985 جىلدىڭ 21 اقپانىندا اقمولا وبلىسى جاقسى اۋدانىنىڭ قيما اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. اۋىل مەكتەبىنىڭ قابىرعاسىنان ءبىلىم الىپ، كەيىن سول ورتاعا ۇستاز بولىپ قايتا ورالدىم. 2002 جىلى قيما اۋىلىنداعى قابدەش وسكەنباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك جولىمدى باستادىم. كەيىن قيما اۋىلىنداعى عۇبايدوللا ءابدراحمانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىنەن ساباق بەردىم. 2005 جىلى ارقالىق قالاسىنداعى تورعاي گۋمانيتارلىق كوللەدجىن «قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەگى باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى» ماماندىعى بويىنشا ءتامامدادىم.
سودان كەيىنگى جيىرما جىلدان استام ۋاقىت اۋىل مەكتەبىمەن بايلانىستى بولدى.
ۇستازدىق – ادامنىڭ ءومىرىن وزگەرتەتىن ماماندىق. مۇعالىم كۇن سايىن بالانىڭ الدىنا شىعىپ، تەك ساباق بەرىپ قويمايدى. ول بالانىڭ بويىنداعى سەنىمسىزدىكتى جەڭۋگە كومەكتەسەدى، ويىن ايتۋعا ۇيرەتەدى، ومىرگە كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. كەيدە مۇعالىمنىڭ ءبىر اۋىز جىلى ءسوزى وقۋشىنىڭ ەسىندە ونداعان جىل ساقتالۋى مۇمكىن.
مەن دە ۇستازدىق جىلداردا وسىنى ءتۇسىندىم. اسىرەسە ءتىل ۇيرەتۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بولەك. سەبەبى ءتىل – باسقا پاندەر سەكىلدى جاي عانا وقۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىر بولىگى ەمەس. ول ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسىمەن، ءوزىن قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناسىمەن، دۇنيەنى قابىلداۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
قازاق ءتىلىن مەن ءوزىم دە ءبىر كۇندە مەڭگەرگەن جوقپىن. رەپەتيتور جالداعان جوقپىن. ارنايى كۋرستارعا بارعان جوقپىن. ءوز بەتىمشە ۇيرەندىم. كىتاپ وقىدىم، تىڭدادىم، ادامدارمەن سويلەستىم، قاتەلەستىم، قايتا ۇيرەندىم. ءبىر ءسوزدىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت ىزدەنگەن كەزدەرىم دە بولدى.
بىراق ۋاقىت وتە كەلە ءبىر نارسەگە كوزىم جەتتى: ءتىل ۇيرەنۋدەگى ەڭ ۇلكەن كەدەرگى – ءتىلدىڭ كۇردەلىلىگى ەمەس، ادامنىڭ ءوز ىشىندەگى كۇمانى.
«دۇرىس ايتا الماي قالامىن»، «قاتە سويلەپ قويامىن» دەگەن قورقىنىش كەيدە ادامدى العاشقى قادامنان توقتاتادى. ال ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن ءمىنسىز بولۋ مىندەت ەمەس. ەڭ باستىسى – نيەت پەن تاباندىلىق.
ادام جاڭا ءسوزدى قاتە ايتۋى مۇمكىن. سويلەمدى دۇرىس قۇراماۋى مۇمكىن. بىراق ونىڭ تالپىنىسىن توقتاتۋعا بولمايدى. كەرىسىنشە، قولداۋ قاجەت.
ويتكەنى ءتىل – ەڭ الدىمەن ادامدى ادامعا جاقىنداتاتىن كوپىر.
مەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ بارىسىندا وسى كوپىردىڭ ءوز ومىرىمدە قالاي قالىپتاسقانىن سەزىندىم. العاشىندا ول جاڭا سوزدەردى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرسە، كەيىن سول تىلدە ەركىن ويلاۋعا، ادامدارمەن جاقىنىراق ارالاسۋعا جول اشتى. ۋاقىت وتە كەلە قازاق ءتىلى مەنىڭ كاسىبي ءومىرىمنىڭ دە اجىراماس بولىگىنە اينالدى.
مۇنىڭ ءبىر دالەلى – جۋرناليستيكاعا كەلۋىم.
2024 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى» اق اقمولا وبلىستىق فيليالىندا رەداكتور بولىپ ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. جيىرما جىلدان استام ۋاقىت اۋىل مەكتەبىندە جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن جۋرناليستيكاعا بەت بۇرۋ – ومىرىمدەگى ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇگىندە وبلىستىق «Kokshe TV» تەلەارناسىنىڭ قازاق رەداكتسياسىندا سيۋجەتتەر دايىنداپ، ماتىندەر جازىپ، مەملەكەتتىك تىلدە رەپورتاجدار جۇرگىزەمىن.
ماماندىق وزگەردى. بىراق سوزگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك وزگەرگەن جوق.
ۇستاز سىنىپتا بالاعا ويىن جەتكىزەدى. جۋرناليست قوعامعا ويىن جەتكىزەدى. ۇستازدىڭ ءسوزى شاكىرتتىڭ ساناسىنا اسەر ەتسە، ءجۋرناليستىڭ ءسوزى مىڭداعان كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن ورىن تابۋى مۇمكىن. سوندىقتان ەكى كاسىپتىڭ اراسىنداعى ەڭ ماڭىزدى كوپىردىڭ ءبىرى – ءتىل.
جۋرناليست ءۇشىن ءتىل – جاي عانا جۇمىس قۇرالى ەمەس. ول – كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك.
ەكراننان ايتىلعان ءاربىر ءسوزدىڭ سالماعى بار. ءبىر ءسوز ادامنىڭ كوڭىلىن كوتەرۋى مۇمكىن. ءبىر ءسوز ونىڭ نامىسىنا ءتيۋى مۇمكىن. ءبىر سويلەم ماسەلەنىڭ ءمانىن اشسا، ەكىنشى سويلەم ونى بۇرمالاپ جىبەرۋى ىقتيمال.
سوندىقتان جۋرناليست ءسوزدى تاڭداپ قولدانۋى كەرەك. ءسوزدىڭ ماعىناسىن عانا ەمەس، ونىڭ سالماعىن دا سەزىنۋى قاجەت.
بۇل تۇرعىدان العاندا، قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەت تۇر. قازاق تىلىندە اقپارات كوپ بولۋى از. ەڭ باستىسى – ونىڭ ساپاسى جوعارى بولۋى كەرەك. ءتىل زاماناۋي ويدى ءدال جەتكىزە الۋى ءتيىس. عىلىمدى، ەكونوميكانى، تەحنولوگيانى، مەديتسينانى، بيزنەستى، مادەنيەتتى، قوعامدىق پروتسەستەردى قازاقشا ساۋاتتى ءارى تۇسىنىكتى بايانداۋعا قابىلەتتى بولۋى قاجەت.
قازاق ءتىلىن بولاشاققا الىپ باراتىن كۇش – ونىڭ تەك كوپ قولدانىلۋىندا ەمەس، كوپ نارسەنى ايتا الۋىندا.
بۇگىنگى جاس ۇرپاق قازاق تىلىندە ءبىلىم العىسى كەلسە، سول تىلدە ساپالى كىتاپ تابۋى كەرەك. عىلىم ىزدەسە، قازاقشا تۇسىنىكتى اقپارات بولۋى كەرەك. كاسىپ باستاعىسى كەلسە، قاجەتتى دۇنيەنى قازاق تىلىنەن كەزدەستىرۋى كەرەك. الەمدەگى جاڭالىقتى بىلگىسى كەلسە، ونى قازاقشا وقي الۋى كەرەك.
سوندا مەملەكەتتىك ءتىل ادامنىڭ ومىرىنە تابيعي تۇردە ەنەدى.
ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگى دە وسىندا.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ – وزگە تىلدەردى جوققا شىعارۋ دەگەن ءسوز ەمەس. قازاقستان – ءتۇرلى مادەنيەت پەن ءتىل توعىسقان مەملەكەت. ەلىمىزدە ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ءوز انا ءتىلىن، مادەنيەتىن، ءداستۇرىن ساقتاپ كەلەدى. بۇل – ءبىزدىڭ قوعامنىڭ بايلىعى.
بىرلىك دەگەن – ءبارىنىڭ بىردەي بولۋى ەمەس.
بىرلىك دەگەن – ارتۇرلىلىكتى ساقتاي وتىرىپ، ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋ.
سول ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىل.
قازاق ءتىلىن ءبىلۋ – قازاق بولۋ مىندەتى ەمەس. قازاق ءتىلىن ءبىلۋ – قازاقستاندى تەرەڭىرەك تانۋدىڭ مۇمكىندىگى. بۇل ەلدىڭ تاريحىنا، ادەبيەتىنە، مادەنيەتىنە، سالت-داستۇرىنە جاقىنداي ءتۇسۋ.
وزگە تىلدەردى ءبىلۋ ادامدى الەمگە جاقىنداتسا، مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ ونى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ەلگە جاقىنداتادى.
سوندىقتان ءتىل ماسەلەسىندە بىزگە داۋ ەمەس، تۇسىنىستىك قاجەت. مىندەتپەن بىرگە مۇمكىندىك، تالاپپەن بىرگە قولداۋ بولۋى كەرەك.
اسىرەسە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە تالپىنىپ جۇرگەن ادامدارعا قۇرمەتپەن قاراعان ءجون. قاتە سويلەگەن ادامدى سىناۋ وڭاي. ونىڭ ورنىنا دۇرىس نۇسقاسىن ءتۇسىندىرىپ، جىگەرلەندىرۋ الدەقايدا پايدالى.
ويتكەنى ءتىل ۇيرەنىپ جۇرگەن ادامنىڭ ءاربىر دۇرىس ايتقان ءسوزى – ونىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىنىڭ جەڭىسى.
ءتىلدىڭ تاعدىرى تۋرالى ءسوز بولعاندا، ءبىز كەيدە مەملەكەتتى، مەكتەپتى، مۇعالىمدى، ءتىل ماماندارىن كوبىرەك ايتامىز. ال وتباسىنىڭ ءرولىن ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ قويامىز.
شىن مانىندە، ءتىلدىڭ العاشقى مەكتەبى – وتباسى.
بالا اناسىنىڭ داۋىسىنان ءتىل ۇيرەنەدى. اكەسىنىڭ سوزىنەن ءومىردى تانيدى. اجەسىنىڭ اڭگىمەسىنەن حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىن قابىلدايدى.
سوندىقتان بالانىڭ تىلدىك ورتاسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ۇيدەگى سوزگە ءمان بەرۋىمىز كەرەك.
بالاعا ء«تىلىڭدى قۇرمەتتە» دەپ ايتۋ ءبىر بولەك، ونىمەن سول تىلدە سويلەسۋ ءبىر بولەك.
ءتىل تۋرالى ايتۋ ءبىر بولەك، ونى ومىردە قولدانۋ ءبىر بولەك.
ۇلتتىڭ ءتىلىن ساقتاۋ ءۇشىن الدىمەن سول تىلدە ءومىر ءسۇرۋ كەرەك.
بۇل – وتە قاراپايىم اقيقات.
قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى دا وسىنداي قاراپايىم تاڭداۋلاردان قۇرالادى. ۇيدە قازاقشا سويلەگەن اتا-انادان، قازاقشا كىتاپ وقىعان جاستان، قازاقشا ساپالى ءونىم جاساعان كاسىپكەردەن، قازاقشا مازمۇن دايىنداعان جۋرناليستەن، قازاق تىلىندە عىلىممەن اينالىسقان عالىمنان.
ءبىر قاراعاندا، مۇنىڭ ءبارى جەكە-جەكە جاسالعان شاعىن ارەكەت سياقتى كورىنەدى.
ال مىڭداعان ادامنىڭ شاعىن ارەكەتى تۇتاس قوعامدىق وزگەرىسكە اينالادى.
ءتىل دە وسىلاي داميدى.
ءبىر سوزدەن.
ءبىر وتباسىنان.
ءبىر مەكتەپتەن.
ءبىر كىتاپتان.
ءبىر جاقسى ماقالادان.
ءبىر ساپالى تەلەسيۋجەتتەن.
ءبىر ادامنىڭ تالپىنىسىنان.
مەنىڭ ءومىر جولىمداعى قازاق ءتىلى دە وسىنداي بىرتىندەپ كەلگەن قۇندىلىق بولدى. ءوز بەتىمشە مەڭگەرگەن ءتىل كەيىن ۇستازدىق قىزمەتىمدە شاكىرتتەرمەن اراداعى نەگىزگى كوپىرگە اينالدى. بۇگىندە سول ءتىل جۋرناليستىك قىزمەتىمنىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
ادام كەيدە ءومىرىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندە جاساعان تاڭداۋىنىڭ ماڭىزىن بىردەن تۇسىنە بەرمەيدى. ارادا جىلدار وتكەن سوڭ عانا ونىڭ ءمانىن اڭعارادى.
مەن ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ دە سونداي تاڭداۋ بولدى.
بۇگىن سول تىلدە اقپارات دايىنداپ، رەپورتاج جۇرگىزىپ وتىرىپ، ءبىر نارسەنى انىق سەزىنەمىن: ءتىل ادامعا تەك ءسوز بەرمەيدى، ول ادامعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جاڭا ورتاعا ەنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جاڭا ادامداردى تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جاڭا كاسىپتى يگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەڭ باستىسى – ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ەلدى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سوندىقتان تىلگە دەگەن قۇرمەتتى ۇراننان ارەكەتكە اينالدىراتىن ۋاقىت كەلدى.
ءتىلدى مەرەكەدە عانا ەمەس، كۇندەلىكتى ومىردە قادىرلەيىك.
ونى ۇيرەنگىسى كەلگەن ادامعا قولداۋ كورسەتەيىك.
بالالارعا ءتىلدىڭ قادىرىن سوزبەن عانا ەمەس، ءوز ۇلگىمىزبەن كورسەتەيىك.
قازاق تىلىندە ساپالى دۇنيە جاساۋعا ۇمتىلايىق.
ويتكەنى ءتىلدىڭ بولاشاعىن ەشكىم سىرتتان جاساپ بەرمەيدى.
ونى ءوزىمىز جاسايمىز.
بۇگىنگى سوزىمىزبەن.
بۇگىنگى تاڭداۋىمىزبەن.
بۇگىنگى ەڭبەگىمىزبەن.
5 قىركۇيەك – احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ تۋعان كۇنىمەن ساباقتاسقان قازاقستان حالقىنىڭ تىلدەرى كۇنى بىزگە وسى جاۋاپكەرشىلىكتى تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالادى. بۇل – ءتىل تۋرالى ايتىپ قانا قوياتىن ەمەس، ءتىل ءۇشىن نە ىستەپ جۇرگەنىمىزدى ويلايتىن كۇن.
ۇلت ۇستازىنىڭ بۇكىل عۇمىرى ءتىل مەن ەلدىڭ تاعدىرى ەگىز ۇعىم ەكەنىن دالەلدەدى.
بۇگىنگى ۇرپاققا سول اماناتتى جالعاستىرۋ مىندەتى تۇر.
ويتكەنى ءتىل – وتكەننىڭ مۇراسى عانا ەمەس.
ول – بۇگىنگى قوعامنىڭ تىنىسى.
ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني تىرەگى.
ەلدىڭ ەلدىگىن ايقىندايتىن قۇندىلىق.
ءتىل جۇرەكتەن باستالادى.
جۇرەكتەن شىققان ءسوز ساناعا جەتەدى.
سانادا ورنىققان ءسوز ارەكەتكە اينالادى.
ال ەلگە قىزمەت ەتكەن ارەكەت ەلدىككە ۇلاسادى.
ەندەشە، ءتىلدىڭ تاعدىرى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، ەڭ الدىمەن ءوز جۇرەگىمىزگە ۇڭىلەيىك.
ويتكەنى ەلدىڭ ەرتەڭى كەيدە ۇلكەن مىنبەرلەردەن ايتىلعان ۇراننان ەمەس، كۇندەلىكتى ومىردە ايتىلعان ءبىر اۋىز سوزدەن باستالادى.
ەۆگەني ۆارانكين،
«قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى» اق
اقمولا وبلىستىق فيليالى – «Kokshe» تەلەارناسى قازاق رەداكتسياسىنىڭ ءتىلشىسى.
