Tıl turaly oilanǧanda, aldymen sözdıŋ qasietı emes, adamnyŋ oǧan degen jauapkerşılıgı eske tüsedı. Öitkenı tıl – adam balasynyŋ bır-bırımen tüsınısuınıŋ qarapaiym qūraly ǧana emes, ūlttyŋ jadyn saqtaityn, ūrpaqtyŋ arasyn jalǧaityn, halyqtyŋ ruhani bolmysyn aiqyndaityn ūly qūndylyq. Adam düniege kelgende eŋ aldymen sözdıŋ maǧynasyn emes, onyŋ äuezın estidı. Anasynyŋ äldiın tyŋdaidy. Äkesınıŋ ünın tanidy. Äjesınıŋ ertegısıne eltidı. Sol arqyly bala özı ömır sürıp otyrǧan älemdı bırtındep tanyp, onyŋ ataularyn üirenedı. Söitıp, tıl adamnyŋ sanasyna emes, äuelı jüregıne ornyǧady.
Sondyqtan tıldıŋ taǧdyry turaly söz qozǧaǧanda, ony tek zaŋnyŋ, memlekettık baǧdarlamanyŋ nemese resmi qūjattyŋ şeŋberınde qarastyru jetkılıksız. Tıldıŋ şyn taǧdyry adamnyŋ kündelıktı taŋdauynan körınedı. Üidegı äŋgımeden, mekteptegı sabaqtan, köşedegı qarym-qatynastan, kıtaptan, baspasözden, ekrannan, äleumettık jelıden körınedı.
5 qyrküiek – Qazaqstan halqynyŋ tılderı künı. Būl künnıŋ Ahmet Baitūrsynūlynyŋ tuǧan künımen sabaqtasuynyŋ özı tereŋ simvoldyq mänge ie. Ūlt ūstazynyŋ bükıl ǧūmyry qazaq tılınıŋ taǧdyrymen, aǧartuşylyqpen, ūlttyq sanany oiatumen tyǧyz bailanysty boldy. Bügınde respublikanyŋ tükpır-tükpırınde osy merekege orai türlı mädeni, ǧylymi, tanymdyq ıs-şaralar ūiymdastyrylyp keledı. Bıraq atauly künnıŋ şynaiy mänı sahnadaǧy saltanatpen emes, adamnyŋ tılge degen kündelıktı qarym-qatynasymen ölşense kerek.
Ahmet Baitūrsynūlynyŋ tıl turaly qaldyrǧan mūrasy bızge bır aqiqatty anyq ūqtyrady: halyqtyŋ ruhani tūtastyǧyn tılsız elestetu mümkın emes. Tıl – halyqtyŋ ötkenı men bügının jalǧaityn altyn arqau. Ol joǧalsa, söz ǧana joǧalmaidy. Sol sözben bırge ūǧym, tanym, salt, sana, tarihi jadynyŋ bır bölşegı kömeskılenedı.
Qazaqtyŋ «Söz süiekten ötedı» deuı de tegın emes. Halqymyz sözge ejelden erekşe män bergen. Bır auyz sözben dau toqtatqan bilerımız bolǧan. Bır auyz sözben eldı bırlıkke şaqyrǧan şeşenderımız bolǧan. Jyrmen tarihyn jetkızgen jyraularymyz, öleŋmen halyqtyŋ mūŋyn aitqan aqyndarymyz boldy. Demek, tıl – bızdıŋ ruhani täjıribemızdıŋ qoimasy.
Menıŋ qazaq tılıne degen közqarasym da ömır jolymmen bırge qalyptasty.
1985 jyldyŋ 21 aqpanynda Aqmola oblysy Jaqsy audanynyŋ Qima auylynda düniege keldım. Auyl mektebınıŋ qabyrǧasynan bılım alyp, keiın sol ortaǧa ūstaz bolyp qaita oraldym. 2002 jyly Qima auylyndaǧy Qabdeş Öskenbaev atyndaǧy orta mektepte qazaq tılı pänınıŋ mūǧalımı bolyp eŋbek jolymdy bastadym. Keiın Qima auylyndaǧy Ǧūbaidolla Äbdrahmanov atyndaǧy orta mektepte aǧylşyn jäne orys tılderınen sabaq berdım. 2005 jyly Arqalyq qalasyndaǧy Torǧai gumanitarlyq kolledjın «qazaq tılınde oqytatyn mekteptegı bastauyş synyp mūǧalımı» mamandyǧy boiynşa tämamdadym.
Sodan keiıngı jiyrma jyldan astam uaqyt auyl mektebımen bailanysty boldy.
Ūstazdyq – adamnyŋ ömırın özgertetın mamandyq. Mūǧalım kün saiyn balanyŋ aldyna şyǧyp, tek sabaq berıp qoimaidy. Ol balanyŋ boiyndaǧy senımsızdıktı jeŋuge kömektesedı, oiyn aituǧa üiretedı, ömırge közqarasyn qalyptastyruǧa yqpal etedı. Keide mūǧalımnıŋ bır auyz jyly sözı oquşynyŋ esınde ondaǧan jyl saqtaluy mümkın.
Men de ūstazdyq jyldarda osyny tüsındım. Äsırese tıl üiretudıŋ jauapkerşılıgı bölek. Sebebı tıl – basqa pänder sekıldı jai ǧana oqu baǧdarlamasynyŋ bır bölıgı emes. Ol adamnyŋ oilau jüiesımen, özın qorşaǧan ortamen qarym-qatynasymen, dünienı qabyldauymen tıkelei bailanysty.
Qazaq tılın men özım de bır künde meŋgergen joqpyn. Repetitor jaldaǧan joqpyn. Arnaiy kurstarǧa barǧan joqpyn. Öz betımşe üirendım. Kıtap oqydym, tyŋdadym, adamdarmen söilestım, qatelestım, qaita üirendım. Bır sözdıŋ maǧynasyn tüsınu üşın bırneşe ret ızdengen kezderım de boldy.
Bıraq uaqyt öte kele bır närsege közım jettı: tıl üirenudegı eŋ ülken kedergı – tıldıŋ kürdelılıgı emes, adamnyŋ öz ışındegı kümänı.
«Dūrys aita almai qalamyn», «qate söilep qoiamyn» degen qorqynyş keide adamdy alǧaşqy qadamnan toqtatady. Al tıl üirenu üşın mınsız bolu mındet emes. Eŋ bastysy – niet pen tabandylyq.
Adam jaŋa sözdı qate aituy mümkın. Söilemdı dūrys qūramauy mümkın. Bıraq onyŋ talpynysyn toqtatuǧa bolmaidy. Kerısınşe, qoldau qajet.
Öitkenı tıl – eŋ aldymen adamdy adamǧa jaqyndatatyn köpır.
Men qazaq tılın üirenu barysynda osy köpırdıŋ öz ömırımde qalai qalyptasqanyn sezındım. Alǧaşynda ol jaŋa sözderdı tüsınuge mümkındık berse, keiın sol tılde erkın oilauǧa, adamdarmen jaqynyraq aralasuǧa jol aşty. Uaqyt öte kele qazaq tılı menıŋ käsıbi ömırımnıŋ de ajyramas bölıgıne ainaldy.
Mūnyŋ bır dälelı – jurnalistikaǧa keluım.
2024 jyldyŋ qyrküiegınen bastap «Qazaqstan» teleradiokorporasiiasy» AQ Aqmola oblystyq filialynda redaktor bolyp eŋbek etıp kelemın. Jiyrma jyldan astam uaqyt auyl mektebınde jūmys ıstegennen keiın jurnalistikaǧa bet būru – ömırımdegı ülken özgerısterdıŋ bırı boldy. Bügınde oblystyq «Kokshe TV» telearnasynyŋ qazaq redaksiiasynda siujetter daiyndap, mätınder jazyp, memlekettık tılde reportajdar jürgızemın.
Mamandyq özgerdı. Bıraq sözge degen jauapkerşılık özgergen joq.
Ūstaz synypta balaǧa oiyn jetkızedı. Jurnalist qoǧamǧa oiyn jetkızedı. Ūstazdyŋ sözı şäkırttıŋ sanasyna äser etse, jurnalistıŋ sözı myŋdaǧan körermennıŋ köŋılınen oryn tabuy mümkın. Sondyqtan ekı käsıptıŋ arasyndaǧy eŋ maŋyzdy köpırdıŋ bırı – tıl.
Jurnalist üşın tıl – jai ǧana jūmys qūraly emes. Ol – käsıbi jauapkerşılık.
Ekrannan aitylǧan ärbır sözdıŋ salmaǧy bar. Bır söz adamnyŋ köŋılın köteruı mümkın. Bır söz onyŋ namysyna tiiuı mümkın. Bır söilem mäselenıŋ mänın aşsa, ekınşı söilem ony būrmalap jıberuı yqtimal.
Sondyqtan jurnalist sözdı taŋdap qoldanuy kerek. Sözdıŋ maǧynasyn ǧana emes, onyŋ salmaǧyn da sezınuı qajet.
Būl tūrǧydan alǧanda, qazaq jurnalistikasynyŋ aldynda ülken mındet tūr. Qazaq tılınde aqparat köp boluy az. Eŋ bastysy – onyŋ sapasy joǧary boluy kerek. Tıl zamanaui oidy däl jetkıze aluy tiıs. Ǧylymdy, ekonomikany, tehnologiiany, medisinany, biznestı, mädeniettı, qoǧamdyq prosesterdı qazaqşa sauatty ärı tüsınıktı baiandauǧa qabılettı boluy qajet.
Qazaq tılın bolaşaqqa alyp baratyn küş – onyŋ tek köp qoldanyluynda emes, köp närsenı aita aluynda.
Bügıngı jas ūrpaq qazaq tılınde bılım alǧysy kelse, sol tılde sapaly kıtap tabuy kerek. Ǧylym ızdese, qazaqşa tüsınıktı aqparat boluy kerek. Käsıp bastaǧysy kelse, qajettı dünienı qazaq tılınen kezdestıruı kerek. Älemdegı jaŋalyqty bılgısı kelse, ony qazaqşa oqi aluy kerek.
Sonda memlekettık tıl adamnyŋ ömırıne tabiǧi türde enedı.
Tıldıŋ ömırşeŋdıgı de osynda.
Memlekettık tıldıŋ märtebesın köteru – özge tılderdı joqqa şyǧaru degen söz emes. Qazaqstan – türlı mädeniet pen tıl toǧysqan memleket. Elımızde ärtürlı etnos ökılderı öz ana tılın, mädenietın, dästürın saqtap keledı. Būl – bızdıŋ qoǧamnyŋ bailyǧy.
Bırlık degen – bärınıŋ bırdei boluy emes.
Bırlık degen – ärtürlılıktı saqtai otyryp, ortaq qūndylyqtardyŋ töŋıregıne toptasu.
Sol ortaq qūndylyqtardyŋ bırı – memlekettık tıl.
Qazaq tılın bılu – qazaq bolu mındetı emes. Qazaq tılın bılu – Qazaqstandy tereŋırek tanudyŋ mümkındıgı. Būl eldıŋ tarihyna, ädebietıne, mädenietıne, salt-dästürıne jaqyndai tüsu.
Özge tılderdı bılu adamdy älemge jaqyndatsa, memlekettık tıldı bılu ony özı ömır sürıp otyrǧan elge jaqyndatady.
Sondyqtan tıl mäselesınde bızge dau emes, tüsınıstık qajet. Mındetpen bırge mümkındık, talappen bırge qoldau boluy kerek.
Äsırese qazaq tılın üirenuge talpynyp jürgen adamdarǧa qūrmetpen qaraǧan jön. Qate söilegen adamdy synau oŋai. Onyŋ ornyna dūrys nūsqasyn tüsındırıp, jıgerlendıru äldeqaida paidaly.
Öitkenı tıl üirenıp jürgen adamnyŋ ärbır dūrys aitqan sözı – onyŋ özıne degen senımınıŋ jeŋısı.
Tıldıŋ taǧdyry turaly söz bolǧanda, bız keide memlekettı, mekteptı, mūǧalımdı, tıl mamandaryn köbırek aitamyz. Al otbasynyŋ rölın ekınşı orynǧa ysyryp qoiamyz.
Şyn mänınde, tıldıŋ alǧaşqy mektebı – otbasy.
Bala anasynyŋ dauysynan tıl üirenedı. Äkesınıŋ sözınen ömırdı tanidy. Äjesınıŋ äŋgımesınen halyqtyŋ dünietanymyn qabyldaidy.
Sondyqtan balanyŋ tıldık ortasyn qalyptastyru üşın eŋ aldymen üidegı sözge män beruımız kerek.
Balaǧa «tılıŋdı qūrmette» dep aitu bır bölek, onymen sol tılde söilesu bır bölek.
Tıl turaly aitu bır bölek, ony ömırde qoldanu bır bölek.
Ūlttyŋ tılın saqtau üşın aldymen sol tılde ömır süru kerek.
Būl – öte qarapaiym aqiqat.
Qazaq tılınıŋ bolaşaǧy da osyndai qarapaiym taŋdaulardan qūralady. Üide qazaqşa söilegen ata-anadan, qazaqşa kıtap oqyǧan jastan, qazaqşa sapaly önım jasaǧan käsıpkerden, qazaqşa mazmūn daiyndaǧan jurnalisten, qazaq tılınde ǧylymmen ainalysqan ǧalymnan.
Bır qaraǧanda, mūnyŋ bärı jeke-jeke jasalǧan şaǧyn äreket siiaqty körınedı.
Al myŋdaǧan adamnyŋ şaǧyn äreketı tūtas qoǧamdyq özgerıske ainalady.
Tıl de osylai damidy.
Bır sözden.
Bır otbasynan.
Bır mektepten.
Bır kıtaptan.
Bır jaqsy maqaladan.
Bır sapaly telesiujetten.
Bır adamnyŋ talpynysynan.
Menıŋ ömır jolymdaǧy qazaq tılı de osyndai bırtındep kelgen qūndylyq boldy. Öz betımşe meŋgergen tıl keiın ūstazdyq qyzmetımde şäkırttermen aradaǧy negızgı köpırge ainaldy. Bügınde sol tıl jurnalistık qyzmetımnıŋ basty qūraldarynyŋ bırı bolyp otyr.
Adam keide ömırınıŋ belgılı bır kezeŋınde jasaǧan taŋdauynyŋ maŋyzyn bırden tüsıne bermeidı. Arada jyldar ötken soŋ ǧana onyŋ mänın aŋǧarady.
Men üşın qazaq tılın üirenu de sondai taŋdau boldy.
Bügın sol tılde aqparat daiyndap, reportaj jürgızıp otyryp, bır närsenı anyq sezınemın: tıl adamǧa tek söz bermeidı, ol adamǧa mümkındık beredı.
Jaŋa ortaǧa enuge mümkındık beredı.
Jaŋa adamdardy tanuǧa mümkındık beredı.
Jaŋa käsıptı igeruge mümkındık beredı.
Eŋ bastysy – özı ömır sürıp otyrǧan eldı tereŋırek tüsınuge mümkındık beredı.
Sondyqtan tılge degen qūrmettı ūrannan äreketke ainaldyratyn uaqyt keldı.
Tıldı merekede ǧana emes, kündelıktı ömırde qadırleiık.
Ony üirengısı kelgen adamǧa qoldau körseteiık.
Balalarǧa tıldıŋ qadırın sözben ǧana emes, öz ülgımızben körseteiık.
Qazaq tılınde sapaly dünie jasauǧa ūmtylaiyq.
Öitkenı tıldıŋ bolaşaǧyn eşkım syrttan jasap bermeidı.
Ony özımız jasaimyz.
Bügıngı sözımızben.
Bügıngı taŋdauymyzben.
Bügıngı eŋbegımızben.
5 qyrküiek – Ahmet Baitūrsynūlynyŋ tuǧan künımen sabaqtasqan Qazaqstan halqynyŋ tılderı künı bızge osy jauapkerşılıktı taǧy bır märte eske salady. Būl – tıl turaly aityp qana qoiatyn emes, tıl üşın ne ıstep jürgenımızdı oilaityn kün.
Ūlt ūstazynyŋ bükıl ǧūmyry tıl men eldıŋ taǧdyry egız ūǧym ekenın däleldedı.
Bügıngı ūrpaqqa sol amanatty jalǧastyru mındetı tūr.
Öitkenı tıl – ötkennıŋ mūrasy ǧana emes.
Ol – bügıngı qoǧamnyŋ tynysy.
Erteŋgı ūrpaqtyŋ ruhani tıregı.
Eldıŋ eldıgın aiqyndaityn qūndylyq.
Tıl jürekten bastalady.
Jürekten şyqqan söz sanaǧa jetedı.
Sanada ornyqqan söz äreketke ainalady.
Al elge qyzmet etken äreket eldıkke ūlasady.
Endeşe, tıldıŋ taǧdyry turaly söz qozǧaǧanda, eŋ aldymen öz jüregımızge üŋıleiık.
Öitkenı eldıŋ erteŋı keide ülken mınberlerden aitylǧan ūrannan emes, kündelıktı ömırde aitylǧan bır auyz sözden bastalady.
Evgenii Varankin,
«Qazaqstan» Teleradiokorporasiiasy» AQ
Aqmola oblystyq filialy – «Kokshe» telearnasy qazaq redaksiiasynyŋ tılşısı.
