Қазіргі қоғамның саяси өмірін коммуникациясыз елестету мүмкін емес. Мемлекет пен азамат, саяси институттар мен қоғамдық ұйымдар, билік өкілдері мен бұқаралық ақпарат құралдары арасындағы байланыс саяси процестердің маңызды құрамдас бөлігі саналады. Саяси шешімнің қабылдануы ғана емес, оның қоғамға түсіндірілуі, азаматтардың пікірін билікке жеткізуі, қоғамдық көзқарастың қалыптасуы да коммуникациялық процестер арқылы жүзеге асады. Осы тұрғыдан алғанда, саяси коммуникативтік жүйе – қоғамдағы саяси ақпараттың өндірілуін, таралуын, қабылдануын және оған кері байланысты қамтамасыз ететін өзара байланысты институттар мен құралдардың жиынтығы.
Саяси коммуникация ұғымы саясаттану, әлеуметтану, психология, журналистика, бұқаралық коммуникация теориясы және ақпараттық технологиялар сияқты бірнеше ғылыми бағыттардың тоғысында қалыптасты. Оның дамуы қоғамдағы әлеуметтік қатынастардың күрделенуімен, бұқаралық ақпарат құралдарының пайда болуымен және цифрлық технологиялардың кең таралуымен тікелей байланысты.
Саяси коммуникацияның теориялық негіздері
Саяси коммуникацияны зерттеудің алғашқы теориялық негіздері коммуникацияның жалпы модельдерінен бастау алады. Коммуникацияның негізгі элементтері – ақпаратты жіберуші, хабарлама, оны жеткізетін арна, қабылдаушы және кері байланыс. Саяси салада бұл элементтер нақты мазмұнға ие болады. Мысалы, мемлекет немесе саяси институт ақпарат жіберуші болса, оның заңнамалық шешімі, ресми мәлімдемесі немесе саяси бағдарламасы хабарлама қызметін атқарады. Ал теледидар, газет, радио, интернет және әлеуметтік желілер сол ақпаратты жеткізетін арналарға жатады.
Саяси коммуникация теориясының дамуына америкалық ғалым Гарольд Лассуэллдің еңбектері елеулі ықпал етті. Оның коммуникацияны «кім айтты, не айтты, қандай арна арқылы, кімге және қандай нәтижемен?» деген сұрақтар арқылы талдау моделі саяси ақпараттың қоғамға ықпалын зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл модельде коммуникация жай ғана ақпарат алмасу емес, белгілі бір әлеуметтік және саяси нәтижеге бағытталған процесс ретінде қарастырылады.
Кейін коммуникацияның біржақты емес, екіжақты сипатына назар аударылды. Яғни азаматтар саяси ақпаратты тек қабылдаушы рөлінде қалмай, өз пікірін білдіретін, сұрақ қоятын, ұсыныс жасайтын және қоғамдық талқылауға қатысатын субъектілерге айналды.
Саяси-әлеуметтік ғылымдардың саяси коммуникацияға ықпалы
Саяси коммуникативтік жүйенің дамуын түсіну үшін саяси және әлеуметтік ғылымдардың өзара байланысын қарастыру маңызды.
Саясаттану саяси биліктің құрылымын, саяси институттарды, мемлекет пен азамат арасындағы қатынастарды зерттейді. Осы тұрғыдан саяси коммуникация биліктің қоғаммен байланыс орнату тетігі ретінде қарастырылады. Мемлекеттік органдардың шешімдері азаматтарға түсінікті әрі қолжетімді түрде жеткізілмесе, қоғам мен билік арасындағы ақпараттық алшақтық пайда болуы мүмкін. Әлеуметтану қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтардың саяси ұстанымдарын, қоғамдық пікірдің қалыптасуын және азаматтардың саяси мінез-құлқын зерттейді. Сауалнамалар, әлеуметтік зерттеулер және қоғамдық пікір мониторингі арқылы қоғамның белгілі бір саяси мәселеге көзқарасын анықтауға болады. Бұл мәліметтер саяси институттарға қоғамдағы сұраныстарды түсінуге мүмкіндік береді.
Әлеуметтік психология саяси ақпараттың адамның қабылдауына әсер ететін факторларды қарастырады. Бір ақпарат әртүрлі адамдарға әрқалай әсер етуі мүмкін. Бұған адамның жасы, әлеуметтік ортасы, білімі, құндылықтары және бұрын қалыптасқан көзқарастары ықпал етеді. Сондықтан саяси коммуникацияда ақпараттың мазмұнымен қатар оны ұсыну формасы да маңызды.
Журналистика және бұқаралық коммуникация теориясы саяси ақпаратты жинау, тексеру, өңдеу және көпшілікке тарату мәселелерін зерттейді. Бұқаралық ақпарат құралдары қоғам мен билік арасындағы дәнекер қызметін атқара алады. Журналистер мемлекеттік шешімдерді түсіндіріп қана қоймай, қоғамдық мәселелерді билік назарына жеткізуге де ықпал етеді.
Саяси коммуникативтік жүйенің негізгі субъектілері
Саяси коммуникация жүйесінде бірнеше негізгі субъект бар. Біріншісі – мемлекет және мемлекеттік органдар. Олар заңдар, қаулылар, ресми мәлімдемелер және мемлекеттік бағдарламалар арқылы қоғамға ақпарат таратады.
Екіншісі – саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар. Олар өздерінің бағдарламаларын таныстырып, азаматтардың белгілі бір мәселелерге қатысты көзқарасын қалыптастыруға және қоғамдық пікірталасқа қатысуға тырысады.
Үшіншісі – бұқаралық ақпарат құралдары. Теледидар, радио, газет-журналдар мен интернет-басылымдар саяси ақпаратты жинап, өңдеп, қоғамға таратады. Бұл ретте журналистиканың кәсіби стандарттары, дереккөздерді тексеру және ақпараттың дәлдігі ерекше маңызға ие.
Төртіншісі – азаматтық қоғам және азаматтардың өздері. Қазіргі жағдайда азаматтар ақпаратты тек қабылдап қоймайды. Олар әлеуметтік желілерде пікір білдіреді, материалдар жариялайды, қоғамдық мәселелерді көтереді, петицияларға қатысады және мемлекеттік органдарға кері байланыс береді.
Цифрлық дәуірдегі саяси коммуникация
Интернеттің және әлеуметтік желілердің дамуы саяси коммуникативтік жүйенің құрылымын айтарлықтай өзгертті. Бұрын саяси ақпараттың негізгі арналары теледидар, радио және баспасөз болса, қазіргі кезде әлеуметтік желілер, мессенджерлер, видеоплатформалар мен онлайн-медиа маңызды орынға шықты.
Цифрлық коммуникацияның басты ерекшелігі – жылдамдық пен интерактивтілік. Мемлекеттік органның мәлімдемесі немесе саяси тұлғаның сөзі бірнеше минут ішінде мыңдаған, тіпті миллиондаған адамға жетуі мүмкін. Сонымен қатар аудитория бірден пікір қалдырып, сұрақ қойып немесе ақпаратты басқа пайдаланушыларға тарата алады.
Алайда цифрлық кеңістіктің дамуы жаңа мәселелерді де туындатты. Соның бірі – жалған ақпарат пен манипуляциялық контенттің таралуы. Ақпараттың жылдам таралуы оның міндетті түрде шынайы екенін білдірмейді. Сондықтан саяси коммуникацияда медиасауаттылық пен фактчекингтің маңызы артып отыр.
Әлеуметтік желілердің тағы бір ерекшелігі – ақпараттың жекеленуі. Алгоритмдер пайдаланушының бұрынғы әрекеттеріне қарай белгілі бір мазмұнды көбірек көрсетуі мүмкін. Бұл адамның әртүрлі көзқарастармен танысу мүмкіндігіне әсер етуі ықтимал. Осы себепті қазіргі саяси коммуникацияда ақпараттық әртүрлілік пен сыни ойлау маңызды рөл атқарады.
Саяси коммуникацияның қоғамдағы қызметтері
Саяси коммуникативтік жүйе бірнеше негізгі қызмет атқарады. Біріншіден, ақпараттық қызмет. Азаматтар мемлекеттік шешімдер, заңдар, саяси процестер және қоғамдық мәселелер туралы ақпарат алады.
Екіншіден, кері байланыс қызметі. Қоғам өз талаптары мен ұсыныстарын билікке жеткізеді. Бұл демократиялық басқару жағдайында ерекше маңызды.
Үшіншіден, әлеуметтендіру қызметі. Адамдар саяси институттар, азаматтық құқықтар мен міндеттер туралы ақпарат арқылы саяси өмірге араласады.
Төртіншіден, интеграциялық қызмет. Ортақ мәселелерді талқылау қоғам мүшелерінің белгілі бір әлеуметтік құндылықтар мен мақсаттар төңірегінде бірігуіне ықпал етеді.
Бесіншіден, бақылау қызметі. Бұқаралық ақпарат құралдары мен азаматтық қоғам мемлекеттік институттардың қызметіне назар аударып, қоғамдық бақылау механизмдерінің қалыптасуына ықпал етеді.
Қазақстандағы саяси коммуникация
Қазақстандағы саяси коммуникация да дәстүрлі және цифрлық арналардың қатар дамуымен сипатталады. Мемлекеттік органдардың ресми сайттары, бұқаралық ақпарат құралдары, әлеуметтік желілер және азаматтардың электронды өтініш беру мүмкіндіктері саяси коммуникацияның негізгі арналарына жатады.
Қазіргі таңда мемлекеттік коммуникацияда ақпаратты жедел тарату ғана емес, оны түсінікті тілде жеткізу, азаматтардың сұрақтарына жауап беру және қоғамдық пікірді ескеру мәселелері де маңызды. Әсіресе әлеуметтік желілер мемлекеттік органдардың қоғаммен тікелей байланыс жасауына мүмкіндік беріп отыр.
Сонымен қатар журналистика саяси коммуникация жүйесінде маңызды бақылаушы әрі ақпараттық институт ретінде қызмет етеді. Кәсіби журналистика қоғамға мемлекеттік шешімдердің мәнін түсіндіруге, қоғамдық мәселелерді көтеруге және ресми ақпаратты түрлі дереккөздермен салыстыруға мүмкіндік береді.
Қорыта айтқанда, саяси-әлеуметтік ғылымдар негізінде дамыған саяси коммуникативтік жүйе – қоғам мен билік арасындағы ақпарат алмасуды қамтамасыз ететін күрделі әлеуметтік механизм. Оның қалыптасуына саясаттану, әлеуметтану, әлеуметтік психология, журналистика және коммуникация теориясы сияқты ғылыми салалар үлкен ықпал етті. Саяси коммуникацияның негізгі мақсаты тек ақпарат тарату емес. Ол билік пен қоғам арасындағы байланысты қамтамасыз етеді, қоғамдық пікірдің қалыптасуына жағдай жасайды, азаматтардың саяси процестерге қатысуына мүмкіндік береді және кері байланысты қалыптастырады. Цифрлық технологиялардың дамуы бұл жүйенің мүмкіндіктерін кеңейтті. Азаматтар ақпаратты бұрынғыдан жылдам алып қана қоймай, өздері де ақпарат өндірушіге айналды. Сонымен бірге жалған ақпарат, ақпараттық манипуляция, медиасауаттылықтың жеткіліксіздігі сияқты жаңа мәселелер пайда болды.
Сондықтан қазіргі саяси коммуникативтік жүйенің тиімділігі ақпараттың жылдамдығымен ғана емес, оның дәлдігімен, ашықтығымен, қолжетімділігімен, екіжақты сипатымен және қоғамдық кері байланысты қамтамасыз ету қабілетімен өлшенеді. Тұрақты саяси коммуникация қоғамдағы әртүрлі топтардың пікірін естуге, мемлекеттік институттардың қызметін түсіндіруге және азаматтардың қоғамдық өмірге саналы түрде қатысуына жағдай жасайды.
