Qazırgı qoǧamnyŋ saiasi ömırın kommunikasiiasyz elestetu mümkın emes. Memleket pen azamat, saiasi instituttar men qoǧamdyq ūiymdar, bilık ökılderı men būqaralyq aqparat qūraldary arasyndaǧy bailanys saiasi prosesterdıŋ maŋyzdy qūramdas bölıgı sanalady. Saiasi şeşımnıŋ qabyldanuy ǧana emes, onyŋ qoǧamǧa tüsındırıluı, azamattardyŋ pıkırın bilıkke jetkızuı, qoǧamdyq közqarastyŋ qalyptasuy da kommunikasiialyq prosester arqyly jüzege asady. Osy tūrǧydan alǧanda, saiasi kommunikativtık jüie – qoǧamdaǧy saiasi aqparattyŋ öndırıluın, taraluyn, qabyldanuyn jäne oǧan kerı bailanysty qamtamasyz etetın özara bailanysty instituttar men qūraldardyŋ jiyntyǧy.
Saiasi kommunikasiia ūǧymy saiasattanu, äleumettanu, psihologiia, jurnalistika, būqaralyq kommunikasiia teoriiasy jäne aqparattyq tehnologiialar siiaqty bırneşe ǧylymi baǧyttardyŋ toǧysynda qalyptasty. Onyŋ damuy qoǧamdaǧy äleumettık qatynastardyŋ kürdelenuımen, būqaralyq aqparat qūraldarynyŋ paida boluymen jäne sifrlyq tehnologiialardyŋ keŋ taraluymen tıkelei bailanysty.
Saiasi kommunikasiianyŋ teoriialyq negızderı
Saiasi kommunikasiiany zertteudıŋ alǧaşqy teoriialyq negızderı kommunikasiianyŋ jalpy modelderınen bastau alady. Kommunikasiianyŋ negızgı elementterı – aqparatty jıberuşı, habarlama, ony jetkızetın arna, qabyldauşy jäne kerı bailanys. Saiasi salada būl elementter naqty mazmūnǧa ie bolady. Mysaly, memleket nemese saiasi institut aqparat jıberuşı bolsa, onyŋ zaŋnamalyq şeşımı, resmi mälımdemesı nemese saiasi baǧdarlamasy habarlama qyzmetın atqarady. Al teledidar, gazet, radio, internet jäne äleumettık jelıler sol aqparatty jetkızetın arnalarǧa jatady.
Saiasi kommunikasiia teoriiasynyŋ damuyna amerikalyq ǧalym Garold Lassuelldıŋ eŋbekterı eleulı yqpal ettı. Onyŋ kommunikasiiany «kım aitty, ne aitty, qandai arna arqyly, kımge jäne qandai nätijemen?» degen sūraqtar arqyly taldau modelı saiasi aqparattyŋ qoǧamǧa yqpalyn zertteuge mümkındık beredı. Būl modelde kommunikasiia jai ǧana aqparat almasu emes, belgılı bır äleumettık jäne saiasi nätijege baǧyttalǧan prosess retınde qarastyrylady.
Keiın kommunikasiianyŋ bırjaqty emes, ekıjaqty sipatyna nazar audaryldy. Iаǧni azamattar saiasi aqparatty tek qabyldauşy rölınde qalmai, öz pıkırın bıldıretın, sūraq qoiatyn, ūsynys jasaityn jäne qoǧamdyq talqylauǧa qatysatyn subektılerge ainaldy.
Saiasi-äleumettık ǧylymdardyŋ saiasi kommunikasiiaǧa yqpaly
Saiasi kommunikativtık jüienıŋ damuyn tüsınu üşın saiasi jäne äleumettık ǧylymdardyŋ özara bailanysyn qarastyru maŋyzdy.
Saiasattanu saiasi bilıktıŋ qūrylymyn, saiasi instituttardy, memleket pen azamat arasyndaǧy qatynastardy zertteidı. Osy tūrǧydan saiasi kommunikasiia bilıktıŋ qoǧammen bailanys ornatu tetıgı retınde qarastyrylady. Memlekettık organdardyŋ şeşımderı azamattarǧa tüsınıktı ärı qoljetımdı türde jetkızılmese, qoǧam men bilık arasyndaǧy aqparattyq alşaqtyq paida boluy mümkın. Äleumettanu qoǧamdaǧy ärtürlı äleumettık toptardyŋ saiasi ūstanymdaryn, qoǧamdyq pıkırdıŋ qalyptasuyn jäne azamattardyŋ saiasi mınez-qūlqyn zertteidı. Saualnamalar, äleumettık zertteuler jäne qoǧamdyq pıkır monitoringı arqyly qoǧamnyŋ belgılı bır saiasi mäselege közqarasyn anyqtauǧa bolady. Būl mälımetter saiasi instituttarǧa qoǧamdaǧy sūranystardy tüsınuge mümkındık beredı.
Äleumettık psihologiia saiasi aqparattyŋ adamnyŋ qabyldauyna äser etetın faktorlardy qarastyrady. Bır aqparat ärtürlı adamdarǧa ärqalai äser etuı mümkın. Būǧan adamnyŋ jasy, äleumettık ortasy, bılımı, qūndylyqtary jäne būryn qalyptasqan közqarastary yqpal etedı. Sondyqtan saiasi kommunikasiiada aqparattyŋ mazmūnymen qatar ony ūsynu formasy da maŋyzdy.
Jurnalistika jäne būqaralyq kommunikasiia teoriiasy saiasi aqparatty jinau, tekseru, öŋdeu jäne köpşılıkke taratu mäselelerın zertteidı. Būqaralyq aqparat qūraldary qoǧam men bilık arasyndaǧy däneker qyzmetın atqara alady. Jurnalister memlekettık şeşımderdı tüsındırıp qana qoimai, qoǧamdyq mäselelerdı bilık nazaryna jetkızuge de yqpal etedı.
Saiasi kommunikativtık jüienıŋ negızgı subektılerı
Saiasi kommunikasiia jüiesınde bırneşe negızgı subekt bar. Bırınşısı – memleket jäne memlekettık organdar. Olar zaŋdar, qaulylar, resmi mälımdemeler jäne memlekettık baǧdarlamalar arqyly qoǧamǧa aqparat taratady.
Ekınşısı – saiasi partiialar men qoǧamdyq ūiymdar. Olar özderınıŋ baǧdarlamalaryn tanystyryp, azamattardyŋ belgılı bır mäselelerge qatysty közqarasyn qalyptastyruǧa jäne qoǧamdyq pıkırtalasqa qatysuǧa tyrysady.
Üşınşısı – būqaralyq aqparat qūraldary. Teledidar, radio, gazet-jurnaldar men internet-basylymdar saiasi aqparatty jinap, öŋdep, qoǧamǧa taratady. Būl rette jurnalistikanyŋ käsıbi standarttary, derekközderdı tekseru jäne aqparattyŋ däldıgı erekşe maŋyzǧa ie.
Törtınşısı – azamattyq qoǧam jäne azamattardyŋ özderı. Qazırgı jaǧdaida azamattar aqparatty tek qabyldap qoimaidy. Olar äleumettık jelılerde pıkır bıldıredı, materialdar jariialaidy, qoǧamdyq mäselelerdı köteredı, petisiialarǧa qatysady jäne memlekettık organdarǧa kerı bailanys beredı.
Sifrlyq däuırdegı saiasi kommunikasiia
İnternettıŋ jäne äleumettık jelılerdıŋ damuy saiasi kommunikativtık jüienıŋ qūrylymyn aitarlyqtai özgerttı. Būryn saiasi aqparattyŋ negızgı arnalary teledidar, radio jäne baspasöz bolsa, qazırgı kezde äleumettık jelıler, messendjerler, videoplatformalar men onlain-media maŋyzdy orynǧa şyqty.
Sifrlyq kommunikasiianyŋ basty erekşelıgı – jyldamdyq pen interaktivtılık. Memlekettık organnyŋ mälımdemesı nemese saiasi tūlǧanyŋ sözı bırneşe minut ışınde myŋdaǧan, tıptı milliondaǧan adamǧa jetuı mümkın. Sonymen qatar auditoriia bırden pıkır qaldyryp, sūraq qoiyp nemese aqparatty basqa paidalanuşylarǧa tarata alady.
Alaida sifrlyq keŋıstıktıŋ damuy jaŋa mäselelerdı de tuyndatty. Sonyŋ bırı – jalǧan aqparat pen manipuliasiialyq kontenttıŋ taraluy. Aqparattyŋ jyldam taraluy onyŋ mındettı türde şynaiy ekenın bıldırmeidı. Sondyqtan saiasi kommunikasiiada mediasauattylyq pen faktchekingtıŋ maŋyzy artyp otyr.
Äleumettık jelılerdıŋ taǧy bır erekşelıgı – aqparattyŋ jekelenuı. Algoritmder paidalanuşynyŋ būrynǧy äreketterıne qarai belgılı bır mazmūndy köbırek körsetuı mümkın. Būl adamnyŋ ärtürlı közqarastarmen tanysu mümkındıgıne äser etuı yqtimal. Osy sebeptı qazırgı saiasi kommunikasiiada aqparattyq ärtürlılık pen syni oilau maŋyzdy röl atqarady.
Saiasi kommunikasiianyŋ qoǧamdaǧy qyzmetterı
Saiasi kommunikativtık jüie bırneşe negızgı qyzmet atqarady. Bırınşıden, aqparattyq qyzmet. Azamattar memlekettık şeşımder, zaŋdar, saiasi prosester jäne qoǧamdyq mäseleler turaly aqparat alady.
Ekınşıden, kerı bailanys qyzmetı. Qoǧam öz talaptary men ūsynystaryn bilıkke jetkızedı. Būl demokratiialyq basqaru jaǧdaiynda erekşe maŋyzdy.
Üşınşıden, äleumettendıru qyzmetı. Adamdar saiasi instituttar, azamattyq qūqyqtar men mındetter turaly aqparat arqyly saiasi ömırge aralasady.
Törtınşıden, integrasiialyq qyzmet. Ortaq mäselelerdı talqylau qoǧam müşelerınıŋ belgılı bır äleumettık qūndylyqtar men maqsattar töŋıregınde bırıguıne yqpal etedı.
Besınşıden, baqylau qyzmetı. Būqaralyq aqparat qūraldary men azamattyq qoǧam memlekettık instituttardyŋ qyzmetıne nazar audaryp, qoǧamdyq baqylau mehanizmderınıŋ qalyptasuyna yqpal etedı.
Qazaqstandaǧy saiasi kommunikasiia
Qazaqstandaǧy saiasi kommunikasiia da dästürlı jäne sifrlyq arnalardyŋ qatar damuymen sipattalady. Memlekettık organdardyŋ resmi saittary, būqaralyq aqparat qūraldary, äleumettık jelıler jäne azamattardyŋ elektrondy ötınış beru mümkındıkterı saiasi kommunikasiianyŋ negızgı arnalaryna jatady.
Qazırgı taŋda memlekettık kommunikasiiada aqparatty jedel taratu ǧana emes, ony tüsınıktı tılde jetkızu, azamattardyŋ sūraqtaryna jauap beru jäne qoǧamdyq pıkırdı eskeru mäselelerı de maŋyzdy. Äsırese äleumettık jelıler memlekettık organdardyŋ qoǧammen tıkelei bailanys jasauyna mümkındık berıp otyr.
Sonymen qatar jurnalistika saiasi kommunikasiia jüiesınde maŋyzdy baqylauşy ärı aqparattyq institut retınde qyzmet etedı. Käsıbi jurnalistika qoǧamǧa memlekettık şeşımderdıŋ mänın tüsındıruge, qoǧamdyq mäselelerdı köteruge jäne resmi aqparatty türlı derekközdermen salystyruǧa mümkındık beredı.
Qoryta aitqanda, saiasi-äleumettık ǧylymdar negızınde damyǧan saiasi kommunikativtık jüie – qoǧam men bilık arasyndaǧy aqparat almasudy qamtamasyz etetın kürdelı äleumettık mehanizm. Onyŋ qalyptasuyna saiasattanu, äleumettanu, äleumettık psihologiia, jurnalistika jäne kommunikasiia teoriiasy siiaqty ǧylymi salalar ülken yqpal ettı. Saiasi kommunikasiianyŋ negızgı maqsaty tek aqparat taratu emes. Ol bilık pen qoǧam arasyndaǧy bailanysty qamtamasyz etedı, qoǧamdyq pıkırdıŋ qalyptasuyna jaǧdai jasaidy, azamattardyŋ saiasi prosesterge qatysuyna mümkındık beredı jäne kerı bailanysty qalyptastyrady. Sifrlyq tehnologiialardyŋ damuy būl jüienıŋ mümkındıkterın keŋeittı. Azamattar aqparatty būrynǧydan jyldam alyp qana qoimai, özderı de aqparat öndıruşıge ainaldy. Sonymen bırge jalǧan aqparat, aqparattyq manipuliasiia, mediasauattylyqtyŋ jetkılıksızdıgı siiaqty jaŋa mäseleler paida boldy.
Sondyqtan qazırgı saiasi kommunikativtık jüienıŋ tiımdılıgı aqparattyŋ jyldamdyǧymen ǧana emes, onyŋ däldıgımen, aşyqtyǧymen, qoljetımdılıgımen, ekıjaqty sipatymen jäne qoǧamdyq kerı bailanysty qamtamasyz etu qabıletımen ölşenedı. Tūraqty saiasi kommunikasiia qoǧamdaǧy ärtürlı toptardyŋ pıkırın estuge, memlekettık instituttardyŋ qyzmetın tüsındıruge jäne azamattardyŋ qoǧamdyq ömırge sanaly türde qatysuyna jaǧdai jasaidy.
