Отбасы тыныштығы – қоғам қауіпсіздігінің негізі: Tatulyq.kz жобасы қандай нәтиже көрсетті?

Отбасының берекесі – бір шаңырақтың ғана емес, тұтас қоғамның тыныштығы.

Ал сол шаңырақтың табалдырығынан аттаған зорлық-зомбылық адам тағдырына өшпес із қалдырып, ұрпақтың болашағына көлеңке түсіреді. Сондықтан отбасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алу тек заң талаптарын күшейтумен шектелмеуі керек.

Бұл – қоғамдық сананы өзгерту, адам психологиясын түсіну, құқықтық мәдениетті қалыптастыру және көмекке мұқтаж жанға дер кезінде қолдау көрсету мәселесі.

Осы бағытта жүзеге асырылып келе жатқан Tatulyq.kz жобасы 2026 жылғы жұмысын қорытындылады. Астанада өткен брифингте «Серпін» әлеуметтік даму ұлттық қорының өкілдері бір жыл ішінде атқарылған жұмыстар мен қол жеткізген нәтижелерді таныстырды. Жоба аясындағы ақпараттық және психологиялық бағыттағы жұмыстардың жалпы қамту көрсеткіші 5 миллион 910 мың 345 адамға жеткен. Бұл бастапқы жоспарланған 4 миллиондық межеден 148 пайызға жоғары.

Жоба Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы арқылы берілген мемлекеттік грант негізінде жүзеге асырылуда. Басты міндеті – тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу, отбасылық құндылықтарды дәріптеу, азаматтардың құқықтық және психологиялық сауатын арттыру.

Ақпарат тарату – сананы оятудың бір жолы

Бүгінде зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін қоғамның үнсіздігін бұзу аса маңызды. Өйткені отбасындағы қысым мен қорлықтың бәрі бірдей сырт көзге көріне бермейді. Кейде ол ауыр сөзден, адамның еркін шектеуден, жеке шекарасына қол сұғудан басталады. Мұндай әрекеттерді қалыпты жағдай ретінде қабылдау – мәселенің тереңдеуіне жол ашуы мүмкін.
Осыны ескерген жоба командасы ақпараттық жұмысты бірнеше бағытта жүргізген. Әлеуметтік желілерде танымдық мақалалар, бейнероликтер, қысқа Reels форматындағы видеолар, инфографикалар мен мамандардың сараптамалық пікірлері жарияланған.

Жалпы саны 13 бейнероликтің қаралымы 3 миллионнан асқан. Әрбір қысқа видео орта есеппен 2 мыңнан астам лайк жинап, 600-ден аса пікірге ие болған. Бұл тақырыптың қоғам үшін өзекті екенін және көпшіліктің назарын аударғанын аңғартады.

Ақпараттық материалдарда отбасындағы жауапкершілік, жеке шекара, сталкинг, буллинг және тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселелері кеңінен қозғалған. «Ер болу – жауапкершілік» сериясы бойынша төрт сұхбат, «Ой қозғау» подкастының жеті шығарылымы, үш оқыту вебинары және «Тату отбасы» онлайн-мектебінің жеті сабағы әзірленген.

Бұл бастамалардың түпкі мәні – отбасындағы сыйластық пен жауапкершілікті сөз жүзінде ғана емес, күнделікті өмірдегі қарым-қатынастың басты қағидасына айналдыру.

Психологиялық тестілеу: қоғамның ішкі ахуалы қандай?

Жобаның назар аударуға тұрарлық бағыттарының бірі – азаматтардың психологиялық жағдайын бағалау. Себебі зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін оның сыртқы белгілерін ғана емес, адамдардың ішкі күйзелісін, қарым-қатынастағы қиындықтарын және өзін қорғау қабілетін де түсіну қажет.

Төрт түрлі психологиялық тест бойынша 6 935 адамның жауабы талданған. Нәтижесінде қатысушылардың 44,75 пайызында орташа және жоғары деңгейдегі эмоционалдық шиеленіс байқалған. Ал 28,4 пайызында жеке шекараны қорғау дағдыларын жетілдіру қажеттілігі анықталса, 22,85 пайызында отбасылық қарым-қатынасқа байланысты қиындықтар тіркелген.

Бұл көрсеткіштерге бейжай қарауға болмайды. Әрбір санның артында адамның көңіл күйі, алаңдаушылығы, отбасындағы түсініспеушілігі немесе ішкі жан дүниесіндегі шешімін таппаған мәселесі тұруы мүмкін.

Дегенмен жоба өкілдері тестілеу нәтижелері клиникалық диагноз болып саналмайтынын арнайы атап өтті. Оның мақсаты – қатысушылардың өзіндік бағалауы арқылы эмоционалдық ахуалын, күйзеліс деңгейін, жеке шекараны сақтау және отбасылық қарым-қатынас ерекшеліктерін анықтауға көмектесу.

Жиналған мәліметтер негізінде стрессті басқару, жеке шекараны қорғау және отбасылық қатынасты жақсарту жөнінде ұсыныстар әзірленіп, әлеуметтік желілерге арналған түсіндіру материалдары дайындалған.

Заң талаптары және қоғам алдындағы жауапкершілік

Брифингте сталкинг пен некеге тұруға мәжбүрлеуге қатысты заңнамалық өзгерістерге де ерекше назар аударылды. 2025 жылғы 16 қыркүйектен бастап Қазақстанның Қылмыстық кодексіне сталкинг пен некеге тұруға мәжбүрлеу үшін жауапкершілік енгізілгені айтылды.

Осы өзгерістерді халыққа түсіндіру мақсатында 2026 жылдың ақпан айынан бастап арнайы ақпараттық-ағартушылық іс-шаралар ұйымдастырылған. Заңгерлер мен сарапшылар қатысқан вебинарлар, жастарға арналған тренингтер мен кездесулер өткізілген.

Кездесулер барысында сталкингтің құқықтық салдары, қыз алып қашудың қылмыстық әрекет екені, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың жасырын түрлері және жеке қауіпсіздік мәселелері талқыланған.

Сонымен қатар «Әйел. Құқық. Қауіпсіздік» сериясымен екі онлайн-журнал, тұрмыстық зорлық-зомбылық, буллинг пен харассменттің себептерін талдауға арналған үш аналитикалық мақала және медиакомпания жүргізу бойынша екі әдістемелік видеонұсқаулық әзірленген.

Жастармен жұмыс та назардан тыс қалмаған. Алматы, Қарағанды, Қызылорда, Көкшетау, Түркістан және Семей қалаларында өткізілген тренингтерге студенттер, жастар, педагогтер мен психологтар қатысқан.

Көмек сұрау – әлсіздік емес

Зорлық-зомбылыққа тап болған адамның ең үлкен қиындығының бірі – қайда жүгінерін білмеу немесе өз басындағы жағдайды өзгелерге айтуға жасқану. Кейбірі отбасындағы мәселені сыртқа шығармауға тырысса, енді бірі көмек сұрауға құқылы екенін де білмеуі мүмкін.

Сондықтан Tatulyq.kz жобасы аясында азаматтарды қолдау қызметтері туралы ақпарат таратуға басымдық берілген. Атап айтқанда, 111 байланыс орталығы, өңірлердегі дағдарыс орталықтары мен сенім телефондары туралы 20 ақпараттық мақала жарияланған.

Бұл материалдарда көмекке жүгіну жолдары, дағдарыс орталықтарының мүмкіндіктері және тұрмыстық зорлық-зомбылықтың белгілерін тану мәселелері түсіндірілген.

Психолог Алина Асанованың таныстырылымында да психологиялық тестілеу нәтижелерімен қатар, 111 байланыс орталығы мен өңірлердегі көмек көрсету қызметтері жөніндегі мәліметтер ұсынылған.

Мұндағы негізгі ой айқын: адам қандай жағдайға тап болса да, ол жалғыз қалмауы керек. Қажет кезде көмек сұрау – дәрменсіздіктің емес, өз өмірі мен қауіпсіздігіне жауапкершілікпен қараудың белгісі.

Жоба менеджері Сарбінас Болеген 2027 жылға арналған жоспарлар мен алдағы жұмыс бағыттарын таныстырды. Оның айтуынша, жоба аясында әзірленген материалдар ашық қолжетімді болып, алдағы уақытта да ақпарат тарату мен оқыту құралы ретінде пайдаланылмақ.
Бір жыл ішінде атқарылған жұмыстардың ауқымы Tatulyq.kz жобасының ақпараттық, психологиялық және құқықтық бағыттарды қатар қамтығанын көрсетеді. Миллиондаған аудиторияға жету, мыңдаған адамның психологиялық сауалнамадан өтуі, жастармен кездесулер мен сарапшылардың қатысуымен өткен түсіндіру жұмыстары – белгілі бір нәтижеге қол жеткізілгенінің көрінісі.

Алайда мәселенің ауқымын тек қаралым санымен немесе жарияланған материалдардың көлемімен өлшеу жеткіліксіз. Зорлық-зомбылықтың алдын алу – ұзақ мерзімді әрі үздіксіз жұмысты қажет ететін күрделі міндет. Оның шынайы нәтижесі отбасындағы қауіпсіздіктің артуынан, адамның өз құқығын білуінен, көмекке мұқтаж жандардың қолдау табуынан және қоғамдағы зорлық-зомбылыққа төзбеушілік мәдениетінің қалыптасуынан көрінуі тиіс.

Өйткені татулық – тек шаңырақтың астында бірге өмір сүру емес. Татулық – бір-бірінің қадірін білу, ар-намысын құрметтеу, еркіндігіне қол сұқпау және қауіпсіз өмір сүруіне жағдай жасау.
Зорлық-зомбылықсыз қоғам құру заңның талабынан басталғанымен, ол әр адамның санасындағы өзгеріспен ғана баянды болмақ.