Қымызмұрындық – көшпенді түркілер мен моңғолдардың жаз айында өткізілетін мейрамы. Бүгінгі күнге сарқыны ғана жеткен әрі ұмытыла бастаған мерекелердің бірі болғанымен ертеректе кеңінен тойланатын ұлы мейрамдар қатарында болған.
Көшпенділердің төл мерекелерінде арыда ғұн заманында, онан түркіге жалғасқан мамыр айында өткізілетін «аруақтарды еске алу күні» ең дабыралы мереке әрі халықтық ғұрып болған. Кейін Шыңғыс хан заманында және Алтын Орда заманында «толған ай мерекесі» деген мереке болған.
Алайда қазіргі қазақтар салтанатты түрде өткізетін Наурыз бен моңғолдардың Надам мерекесі туралы 12-14 ғасырлардағы деректерде ештеңе айтылмаған. Керісінше, қымызмұрындық туралы деректер сақталған. 1250 жылдардың ортасында Моңғол империясының сол кездегі астанасы болған Қарақорым қаласына келіп қайтқан саяхатшы Рубрук Мөңке қағанның ордасында өткен қымызмұрындық мерекесі туралы айтады.
«9 мамыр күні олар өңкей ақбоз жылқы сойып той жасады, өз салттары бойынша ол күні қымызмұрындық болатын... Олар ет жейді, олардың жегенін басқа халық жесе әупірімдеп қана тірі жүрер еді, олар бір шаршы бұлға қолдарын сүртеді. Табақтағы етті біреулер турап жатса, екіншісі үлестіріп жатады. Отырғандардың беделіне қарай сыбағасы да әр түрлі болады. Ыдысты сорпамен шаяды. Тамақты, сусынды ысырап етуді үлкен күнә санайды. Олар қымыз ішеді, қой, сиыр, жылқы сүтінен түрлі тағамдар жасайды... Қымыз құйылған соң бір қызметшінің «ехе» деген ишарасымен күй тартылады, қонақасыдағылар саз ырғағымен бірге тербеліп қол соғып отырады. Қымызды ішкен сайын қонақ иелері әндетіп қошамет көрсетеді, бәстесу ойындарыда болып, жеңілгені би билеп құрмет көрсетеді»,- делінген Рубруктың «Шығысқа сапар» естелігінде. Ал Карпини былай суреттейді: «Оларда киізден адам пішіндес етіп жасалған қуыршақтар болады, оны үйдің екі босағасына қойып қояды. Биеден алғаш сауылған сүтті алдымен солардың алдына қойып ауыздарын тигізу жоралғысын жасайды.»
1270 жылдардан кейін Моңғол империясын, әсіресе оның оң қанаты Юань империясында 20 жылдан астам уақыт тұрған Марко Поло Шығыстағы моңғолдардың Құбылай хан тұсында қазіргі қытай халқының «көктем мерекесін» мемлекеттік дәрежеде тойлағанын жазады, бірақ қымызмұрындық туралы ештеңе жазбапты. Есебі бұл тарапта көне түркі- моңғол дәстүрі жақсы сақталмаса керек. 1264-1301 жылдары Құбылай- Қайду соғысында Қайду моңғолдың дәстүрін берік сақтауды ұран еткендіктен оны қолдаушылар жаппай батысқа ауды, олардың кейінгі құрған ұлысы «Моңғол ұлысы» деп парсыша «Мұғұлстан» атанды, осы елдегі моңғолдар деп аталатын халық көшпенділікке қатты мән беріп салттарын жақсы сақтады, Моғолстанда қымызмұрындық мерекесі жылына тойланып тұрған. Бұл салт туралы Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарихи Рашиди» кітабында баяндаған, қазақта бертінге дейін «қымыз ішу тойы» деп тойланып келген.
«Әкемнен талай рет естігенімдей Моғолстанның әйгілі аймағы Күлтөбеде ерте көктемде бие байланып, алғашқы қымыз ашытылып, моғолдың ежелгі дәстүрі бойынша қымыз ішу тойы басталады. Әмір Құдайдат қымыз құйылған кесені хан алдына берген кезде мемлекеттің басшы қызметкерлері Әмір Темірдің елшісі келгендігін хабарлады», - делінген «Тарихи Рашиди» кітабында.
Қымызмұрындық мемлекеттік дәрежеде атап өтілген, алайда осы дәуірде Моғолстан хандары дерлік мұсылман дінін қабылдаған, әрі көшпенді моғолдар арасынада кең тарай бастағанына қарамастан Құрбан айт пен Ораза айт мейрамі өткізілгені туралы «Тарихи Рашиди» кітабында еш дерек кезікпейді. Моғолстан ыдырап оның ең негізгі көшпенді халқы қазақтарға қосылып, ұлы жүз бен орта жүздің руларын құрады. 1507-1508 жылдары қазақтардың ел шетіне келіп қайтқан әрі қазақтар туралы көлемді дерек қалдырған Розбихан Исфахани өз еңбегінде былай жазады: «Бір сөзбен айтқанда, қазақтар көктем келіп пайда болғанда қымызды ыдысқа құйып ішпесетен бұрын беттерін күнге қаратып, қымыздың бір ұрттамын шығыс жаққа қарап көкке бүркіп, барлығы тез арада күнге тағзым етеді. Бұл күнге жылқыны қоректендіріп, қымыздың пайда болуы үшін шөп өсіргеніне айтқан алғысы болар. Өткен кездерде діннен безген қазақтар барлық алдамшы заттарға тағзым еткен, күнгеде тағзым ететін болған»,- дейді ол «Бұхара қонағының естелігі» жазбасында.
Демек, бұл деректе қымызмұрындық мерекесі айтылып тұрғанына шүбалануға болмайды, үйткені қазақ әр күні қымыз ішкенде күнге қаратып қымыз шашу рәсімін жасап отырмайтыны анық. Ал күнге тағзым ету – сонау сақ, ғұн заманынан келе жатқан салт, күнді барша тіршіліктің қамқоршысы, асыраушысы деп құрметпен қараған. Алайда 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырда қазақ элитасының исламға тереңдей кіруі мен халық арасынада тарауына байланысты қымызмұрындықтағы кейбір ғұрыптар қысқарған, мысалы күнге қарап тағзым ету мен қымыз шашу исламда құдайға ширік қосу саналады.
Содан былай қымызмұрындықты мемлекеттік дәрежеде емес, ел ішінде ауыл-ауыл немесе бір ру өз ішіндеде өткізе берген, алайда бұрынғы замандағыдай салтанатты, дабыралы емес, бұрындары аламан бәйге, көкпар, ақындар айтысы, балуан салу, жамбы ату қатарлы ұлттық спорт пен сауық қатар өткізілген.
Алдымен ел ағалары болып қымызмұрындықтың болатын уақытын ақылдасып шешеді, сондықтан мерекенің тұрақты өтетін күні әр жылы әр түрлі, сонымен қатар әр өңірдің климаты әрқалай болғандықтан, ауа райының сәтіне қарай өткізіледі. Мерекеден бұрын бірінші күні биені байлағанда басына қулық бие байланып соңына ең жақсы бие байланған, оның сауырына май жағылған, тағы жанындағы қазық та майланған, айғырдың да сауырына май жаққан. Биебаудың басына дастарқан жайылып мал сойылады, биебаудың қазығына және қазыққа ақ шүберек байлау, айғырдың басына айран жағу рәсімі де болады.
Биебаудың басына келген үлкендер көпке тілек арнап баталар берген, осы күнді «биебау» деп атаған.
Ашытылған қымыз үлкен сабаларға жиналады, кейіне қысқы соғымның сүрленген жамбасы, қазысы алдынала айранға шыланады. Майы өткен соң сол айраннан алып қымызға араластырады, осылай дайындалған мол қымыз белгіленген үйге апарылып жиналады. Әрине, бір үй жеткіліксіз, соған қарай ол үйдің маңына көптеп үй тігілетін болған.
Мереке күні ақбоз жылқы сойылып, үлкендердің ақ батасы, ел-жұртқа тілеген ізгі тілектерінен кейін мереке басталады, дастархан жайылып табақтап ет тартылады, жасына, мәртебесіне қарай сыбағалы жіліктеріде әр түрлі болады. Еттен кейін қымыз құйылып, ән шырқалып, күй шертіледі, әр түрлі қызық ойындар болады, бәстесіп қымыз ішу, май асау, бір қойды бір-ақ жеу, жілік сындыру т.б жоралғылар болады. Сыртта жастарда алтыбақан онан өзге құнан бәйге, теңге ілу, көкпар, қыз қуар, жамбы ату, балуан салу, таз жүгірту сынды ұлттық ойындардың түр түрі болады. Кеш бата той мәресіне жетіп жүлдегерлер өзіне лайықты сыйын алып жақсы тілектер айтысып, қоштасып тарайды.
Заман өте келе, әсіресе, Қазақ ордасы құлап ел еркіндігінен айырылған заманда да осы мереке бұрынғы мәртебесіне жете алмаса да, өз қадарынша өткізіліп жатты. Ақыры 20 ғасырдың басындағы сұмдық қасіреттер орын алып, халықтың үлкен бөлігі аштық пен соғыстың құрбаны болып, күштеп отырақтастырылып, көшпенділікті күшпен тоқтатқаннан кейін бұл мереке де жалпы халықтық деңгейінен айырылып, аздаған шеткері аймақтарда ғана тойланатын ескерусіз шағын той деңгейіне түсіп қалып отыр. Қытай мен Моңғолияда көшпенділік өмір жалғасқанымен, ондағы коммунизмнің ызғары көптеген салт- дәстүрді мәжбүрлеп тоқтатты, сонымен ол жақтада ұмыт бола бастады.
Таяу жылдары тек кешегі Моғолстанның жері Кеген, Нарынқолда шағын сипатта тойланған, ендігі жерде тәуелсіз елдің ұрпақтары ата дәстүрін жаңғыртып төл мерекемізді қайтадан бүкіл ел көлемінде тойласа нұр үстіне нұр болғалы тұр.
Қымызмұрындықты тек қазақ халқы ғана емес туысқан қырғыз елі мен моңғол халқы да тойлайды. Әрине, ол жақтада бұрынғыдай емес, өңірлік шағын көлемде ғана.
Қырғыз халқы қымыз фестивалін «Кумузмурендок» деп атайды. Ол жыл сайын жаздың басында, яғни қырғыз григориан күнтізбесінің үшінші айының бірінші күнінде немесе батыс күнтізбесі бойынша 22 мамырда аспанда Егіздер шоқжұлдызы алғаш рет пайда болғаннан кейінгі күні өткізіледі. Бұл кезде жайылымдар, көбінесе, жасыл түске енеді, ал биелер төлдей бастайды, бұл фестивальге жақсы жағдай жасайды. Осы күннен бастап малшылар бие сүтін сауып, тұтына бастайды. Мереке күні жайлауда белсенділік қызу жүре бастайды, таңертең ерте әр үйден ерлер, әйелдер және балалар ең жақсы мерекелік киімдерін киіп, жылқылары байланған жерге қуана жиналып, рәсім өткізеді. Ол ақсақалдардың жылқының жалын ұстап тұрып ауа райының қолайлы болуын, молшылық пен барлық отбасыларға молшылық тілеуінен басталады. Содан кейін үлкен әйелдер биені сауа бастайды, баланың күшті және сау болып, бақытты болашағы болады деп үміттеніп, отбасындағы ең кіші балаға алғашқы ыдыспен сүт береді.
Рәсімнен кейін адамдар қой сойып, етін пісіре бастайды, қонақтарға ашытылған қымыз, түрлі сүт өнімдерін және қуырылған тағамдарды ұсынады. Түстен кейін жайылымдағы малшылар бір-бірін құттықтау үшін топ-топ болып атқа мініп, жаздың басынан бергі дайындалған қымыздың алғашқы тостағанынан дәм татады. Содан кейін олар қой етін және басқа да түрлі тағамдарды жейді, музыкалық аспаптарда ойнап, жайылымдағы жаңа өмір туралы әндер айтады, адамдар мен малға молшылық тілейді және тағы да мол өнім алуға үміттенеді. Кейбір аудандарда қымыз фестиваліне ат жарысы мен ешкі аулау ойындары да кіреді. Фестиваль әдетте үш күнге созылады, бұл адамдарға жазғы мал шаруашылығына көбірек көңіл бөлуге және келесі жылы одан да көп өнім алуға тырысуға көбірек күш береді.
Қымыз фестивалі – бие сүтінен жасалған шарапты ішуге негізделген дәстүрлі моңғол фестивалі. Ол негізінен Ішкі Моңғолияның Силинь Гол лигасы мен Ордос мал шаруашылығы аймақтарында тойланады және әдетте ай күнтізбесі бойынша тамыз айының соңында бір күнге созылады. Қожайын (мерекені ұйымдастырушы адам) алдымен қолайлы күнді таңдап, оны алдын ала жариялайды. Фестиваль күні жақын маңдағы малшылар қатысуға келеді. Фестивальден екі-үш күн бұрын қожайын айналадағы білікті жылқы жаттықтырушыларын шақырып, жылқыларды жинап, барлық құлындарды арқанмен байлап, сауып, бие сүтінен шарап жасауды бастау үшін оларды арқанға байлайды. Аспан мен жерге құрбандық шалады. Қожайын «сачаны» дауыстап мадақтайды. Содан кейін топ рәсімді аяқтау үшін аумақты үш рет айналып шығады. Содан кейін айғыр мен қорғасын құлынға хада (салтанатты орамал) іріктеу рәсімінде байланады.
Фестивальдің таңертеңінде малшылар ең жақсы киімдерін киіп, бие сүтінен жасалған шарабын және сүт өнімдерін ұсынатын арнайы орынға жиналады. Олар ірі қара мен қой сойып, қолмен тартылған қой етін пісіреді. Салтанатта ақ атқа мінген тоғыз шабандоз қымыз толы ағаш шелектерді арқанмен көтеріп, қымызды ағаш ожаулармен себеді ("Сача Ли" деп аталатын рәсім). Олар сондай-ақ құдайларға құрбандық шалып, ән айтады , содан кейін құнандардың бәйгесі өтеді. Тойға моринхур (ат басындағы скрипка), өлең оқу, құрбандық шалу және ән-би іс-шаралары кіреді.
Мерекеде адамдарға да, малға да денсаулық, бақыт, сәттілік және молшылық тілейді. Бұл күні малшылар әр таң сайын ерте тұрып, мерекелік киімдерін киіп, күшті аттарына мініп немесе арбаларға, көліктерге немесе тіркемелерге мініп, бие сүтінен жасалған шарабын және басқа да тағамдарды белгіленген жерге апарады. Осы уақытта бірнеше құрметті ақсақалдар мадақтау мен бата айтады, қолайлы ауа райы, шөпті жайылымдар, мол мал және мол сүт өнімі үшін дұға етеді. Жиында әр кім өзіншетост көтерумен және сәттілік тілеумен өріліп, тыныш жайылым адамдардың қуанышымен қуанышпен билеп жатқандай көрінді. Кешкі сәуле көтерілгенде, адамдар мерекенің нұрын көтеріп, үй үйлеріне тарайды.
Қымыз өте құнарлы, денсаулыққа өте пайдалы және асқазан-ішек жолдары мен жүрек-қан тамырлары ауруларына емдік әсер етеді. Сондықтан қазақ, қырғыз, моңғол малшылары бие сүтін ішуді әрқашан жоғары бағалап, ләззат алған. Бие сауу – физикалық тұрғыдан ауыр жұмыс. Жылқылар ондаған, тіпті жүздеген шақырым қашықтыққа дейін жайылуы мүмкін. Бие сауу күніне үш-төрт рет, таңертеңнен кешке дейін жүргізіледі, сондықтан бұл міндетті орындау үшін малшылардың ынтымақтастығы қажет. Бұл бие сүті фестивалін тек үлкен шара ғана емес, сонымен қатар көпшілік жиналатын орынға айналдырады. Бұл бір-бірінен алыстау отыратын көшпенді халықты берекеге шақыруға аса пайдалы.
Ерзат Кәрібай
