قىمىزمۇرىندىق – كوشپەندى تۇركىلەر مەن موڭعولداردىڭ جاز ايىندا وتكىزىلەتىن مەيرامى. بۇگىنگى كۇنگە سارقىنى عانا جەتكەن ءارى ۇمىتىلا باستاعان مەرەكەلەردىڭ ءبىرى بولعانىمەن ەرتەرەكتە كەڭىنەن تويلاناتىن ۇلى مەيرامدار قاتارىندا بولعان.
كوشپەندىلەردىڭ ءتول مەرەكەلەرىندە ارىدا عۇن زامانىندا، ونان تۇركىگە جالعاسقان مامىر ايىندا وتكىزىلەتىن «ارۋاقتاردى ەسكە الۋ كۇنى» ەڭ دابىرالى مەرەكە ءارى حالىقتىق عۇرىپ بولعان. كەيىن شىڭعىس حان زامانىندا جانە التىن وردا زامانىندا «تولعان اي مەرەكەسى» دەگەن مەرەكە بولعان.
الايدا قازىرگى قازاقتار سالتاناتتى تۇردە وتكىزەتىن ناۋرىز بەن موڭعولداردىڭ نادام مەرەكەسى تۋرالى 12-14 عاسىرلارداعى دەرەكتەردە ەشتەڭە ايتىلماعان. كەرىسىنشە، قىمىزمۇرىندىق تۋرالى دەرەكتەر ساقتالعان. 1250 جىلداردىڭ ورتاسىندا موڭعول يمپەرياسىنىڭ سول كەزدەگى استاناسى بولعان قاراقورىم قالاسىنا كەلىپ قايتقان ساياحاتشى رۋبرۋك موڭكە قاعاننىڭ ورداسىندا وتكەن قىمىزمۇرىندىق مەرەكەسى تۋرالى ايتادى.
«9 مامىر كۇنى ولار وڭكەي اقبوز جىلقى سويىپ توي جاسادى، ءوز سالتتارى بويىنشا ول كۇنى قىمىزمۇرىندىق بولاتىن... ولار ەت جەيدى، ولاردىڭ جەگەنىن باسقا حالىق جەسە اۋپىرىمدەپ قانا ءتىرى جۇرەر ەدى، ولار ءبىر شارشى بۇلعا قولدارىن سۇرتەدى. تاباقتاعى ەتتى بىرەۋلەر تۋراپ جاتسا، ەكىنشىسى ۇلەستىرىپ جاتادى. وتىرعانداردىڭ بەدەلىنە قاراي سىباعاسى دا ءار ءتۇرلى بولادى. ىدىستى سورپامەن شايادى. تاماقتى، سۋسىندى ىسىراپ ەتۋدى ۇلكەن كۇنا سانايدى. ولار قىمىز ىشەدى، قوي، سيىر، جىلقى سۇتىنەن ءتۇرلى تاعامدار جاسايدى... قىمىز قۇيىلعان سوڭ ءبىر قىزمەتشىنىڭ «ەحە» دەگەن يشاراسىمەن كۇي تارتىلادى، قوناقاسىداعىلار ساز ىرعاعىمەن بىرگە تەربەلىپ قول سوعىپ وتىرادى. قىمىزدى ىشكەن سايىن قوناق يەلەرى اندەتىپ قوشامەت كورسەتەدى، باستەسۋ ويىندارىدا بولىپ، جەڭىلگەنى بي بيلەپ قۇرمەت كورسەتەدى»،- دەلىنگەن رۋبرۋكتىڭ «شىعىسقا ساپار» ەستەلىگىندە. ال كارپيني بىلاي سۋرەتتەيدى: «ولاردا كيىزدەن ادام پىشىندەس ەتىپ جاسالعان قۋىرشاقتار بولادى، ونى ءۇيدىڭ ەكى بوساعاسىنا قويىپ قويادى. بيەدەن العاش ساۋىلعان ءسۇتتى الدىمەن سولاردىڭ الدىنا قويىپ اۋىزدارىن تيگىزۋ جورالعىسىن جاسايدى.»
1270 جىلداردان كەيىن موڭعول يمپەرياسىن، اسىرەسە ونىڭ وڭ قاناتى يۋان يمپەرياسىندا 20 جىلدان استام ۋاقىت تۇرعان ماركو پولو شىعىستاعى موڭعولداردىڭ قۇبىلاي حان تۇسىندا قازىرگى قىتاي حالقىنىڭ «كوكتەم مەرەكەسىن» مەملەكەتتىك دارەجەدە تويلاعانىن جازادى، بىراق قىمىزمۇرىندىق تۋرالى ەشتەڭە جازباپتى. ەسەبى بۇل تاراپتا كونە تۇركى- موڭعول ءداستۇرى جاقسى ساقتالماسا كەرەك. 1264-1301 جىلدارى قۇبىلاي- قايدۋ سوعىسىندا قايدۋ موڭعولدىڭ ءداستۇرىن بەرىك ساقتاۋدى ۇران ەتكەندىكتەن ونى قولداۋشىلار جاپپاي باتىسقا اۋدى، ولاردىڭ كەيىنگى قۇرعان ۇلىسى «موڭعول ۇلىسى» دەپ پارسىشا «مۇعۇلستان» اتاندى، وسى ەلدەگى موڭعولدار دەپ اتالاتىن حالىق كوشپەندىلىككە قاتتى ءمان بەرىپ سالتتارىن جاقسى ساقتادى، موعولستاندا قىمىزمۇرىندىق مەرەكەسى جىلىنا تويلانىپ تۇرعان. بۇل سالت تۋرالى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ءوزىنىڭ «تاريحي راشيدي» كىتابىندا بايانداعان، قازاقتا بەرتىنگە دەيىن «قىمىز ءىشۋ تويى» دەپ تويلانىپ كەلگەن.
«اكەمنەن تالاي رەت ەستىگەنىمدەي موعولستاننىڭ ايگىلى ايماعى كۇلتوبەدە ەرتە كوكتەمدە بيە بايلانىپ، العاشقى قىمىز اشىتىلىپ، موعولدىڭ ەجەلگى ءداستۇرى بويىنشا قىمىز ءىشۋ تويى باستالادى. ءامىر قۇدايدات قىمىز قۇيىلعان كەسەنى حان الدىنا بەرگەن كەزدە مەملەكەتتىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرى ءامىر تەمىردىڭ ەلشىسى كەلگەندىگىن حابارلادى»، - دەلىنگەن «تاريحي راشيدي» كىتابىندا.
قىمىزمۇرىندىق مەملەكەتتىك دارەجەدە اتاپ وتىلگەن، الايدا وسى داۋىردە موعولستان حاندارى دەرلىك مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداعان، ءارى كوشپەندى موعولدار اراسىنادا كەڭ تاراي باستاعانىنا قاراماستان قۇربان ايت پەن ورازا ايت مەيرامى وتكىزىلگەنى تۋرالى «تاريحي راشيدي» كىتابىندا ەش دەرەك كەزىكپەيدى. موعولستان ىدىراپ ونىڭ ەڭ نەگىزگى كوشپەندى حالقى قازاقتارعا قوسىلىپ، ۇلى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ رۋلارىن قۇرادى. 1507-1508 جىلدارى قازاقتاردىڭ ەل شەتىنە كەلىپ قايتقان ءارى قازاقتار تۋرالى كولەمدى دەرەك قالدىرعان روزبيحان يسفاحاني ءوز ەڭبەگىندە بىلاي جازادى: ء«بىر سوزبەن ايتقاندا، قازاقتار كوكتەم كەلىپ پايدا بولعاندا قىمىزدى ىدىسقا قۇيىپ ىشپەسەتەن بۇرىن بەتتەرىن كۇنگە قاراتىپ، قىمىزدىڭ ءبىر ۇرتتامىن شىعىس جاققا قاراپ كوككە بۇركىپ، بارلىعى تەز ارادا كۇنگە تاعزىم ەتەدى. بۇل كۇنگە جىلقىنى قورەكتەندىرىپ، قىمىزدىڭ پايدا بولۋى ءۇشىن ءشوپ وسىرگەنىنە ايتقان العىسى بولار. وتكەن كەزدەردە دىننەن بەزگەن قازاقتار بارلىق الدامشى زاتتارعا تاعزىم ەتكەن، كۇنگەدە تاعزىم ەتەتىن بولعان»،- دەيدى ول «بۇحارا قوناعىنىڭ ەستەلىگى» جازباسىندا.
دەمەك، بۇل دەرەكتە قىمىزمۇرىندىق مەرەكەسى ايتىلىپ تۇرعانىنا شۇبالانۋعا بولمايدى، ۇيتكەنى قازاق ءار كۇنى قىمىز ىشكەندە كۇنگە قاراتىپ قىمىز شاشۋ ءراسىمىن جاساپ وتىرمايتىنى انىق. ال كۇنگە تاعزىم ەتۋ – سوناۋ ساق، عۇن زامانىنان كەلە جاتقان سالت، كۇندى بارشا تىرشىلىكتىڭ قامقورشىسى، اسىراۋشىسى دەپ قۇرمەتپەن قاراعان. الايدا 16 عاسىردىڭ سوڭى مەن 17 عاسىردا قازاق ەليتاسىنىڭ يسلامعا تەرەڭدەي كىرۋى مەن حالىق اراسىنادا تاراۋىنا بايلانىستى قىمىزمۇرىندىقتاعى كەيبىر عۇرىپتار قىسقارعان، مىسالى كۇنگە قاراپ تاعزىم ەتۋ مەن قىمىز شاشۋ يسلامدا قۇدايعا شيرىك قوسۋ سانالادى.
سودان بىلاي قىمىزمۇرىندىقتى مەملەكەتتىك دارەجەدە ەمەس، ەل ىشىندە اۋىل-اۋىل نەمەسە ءبىر رۋ ءوز ىشىندەدە وتكىزە بەرگەن، الايدا بۇرىنعى زامانداعىداي سالتاناتتى، دابىرالى ەمەس، بۇرىندارى الامان بايگە، كوكپار، اقىندار ايتىسى، بالۋان سالۋ، جامبى اتۋ قاتارلى ۇلتتىق سپورت پەن ساۋىق قاتار وتكىزىلگەن.
الدىمەن ەل اعالارى بولىپ قىمىزمۇرىندىقتىڭ بولاتىن ۋاقىتىن اقىلداسىپ شەشەدى، سوندىقتان مەرەكەنىڭ تۇراقتى وتەتىن كۇنى ءار جىلى ءار ءتۇرلى، سونىمەن قاتار ءار ءوڭىردىڭ كليماتى ارقالاي بولعاندىقتان، اۋا رايىنىڭ ساتىنە قاراي وتكىزىلەدى. مەرەكەدەن بۇرىن ءبىرىنشى كۇنى بيەنى بايلاعاندا باسىنا قۋلىق بيە بايلانىپ سوڭىنا ەڭ جاقسى بيە بايلانعان، ونىڭ ساۋىرىنا ماي جاعىلعان، تاعى جانىنداعى قازىق تا مايلانعان، ايعىردىڭ دا ساۋىرىنا ماي جاققان. بيەباۋدىڭ باسىنا داستارقان جايىلىپ مال سويىلادى، بيەباۋدىڭ قازىعىنا جانە قازىققا اق شۇبەرەك بايلاۋ، ايعىردىڭ باسىنا ايران جاعۋ ءراسىمى دە بولادى.
بيەباۋدىڭ باسىنا كەلگەن ۇلكەندەر كوپكە تىلەك ارناپ باتالار بەرگەن، وسى كۇندى «بيەباۋ» دەپ اتاعان.
اشىتىلعان قىمىز ۇلكەن سابالارعا جينالادى، كەيىنە قىسقى سوعىمنىڭ سۇرلەنگەن جامباسى، قازىسى الدىنالا ايرانعا شىلانادى. مايى وتكەن سوڭ سول ايراننان الىپ قىمىزعا ارالاستىرادى، وسىلاي دايىندالعان مول قىمىز بەلگىلەنگەن ۇيگە اپارىلىپ جينالادى. ارينە، ءبىر ءۇي جەتكىلىكسىز، سوعان قاراي ول ءۇيدىڭ ماڭىنا كوپتەپ ءۇي تىگىلەتىن بولعان.
مەرەكە كۇنى اقبوز جىلقى سويىلىپ، ۇلكەندەردىڭ اق باتاسى، ەل-جۇرتقا تىلەگەن ىزگى تىلەكتەرىنەن كەيىن مەرەكە باستالادى، داستارحان جايىلىپ تاباقتاپ ەت تارتىلادى، جاسىنا، مارتەبەسىنە قاراي سىباعالى جىلىكتەرىدە ءار ءتۇرلى بولادى. ەتتەن كەيىن قىمىز قۇيىلىپ، ءان شىرقالىپ، كۇي شەرتىلەدى، ءار ءتۇرلى قىزىق ويىندار بولادى، باستەسىپ قىمىز ءىشۋ، ماي اساۋ، ءبىر قويدى ءبىر-اق جەۋ، جىلىك سىندىرۋ ت.ب جورالعىلار بولادى. سىرتتا جاستاردا التىباقان ونان وزگە قۇنان بايگە، تەڭگە ءىلۋ، كوكپار، قىز قۋار، جامبى اتۋ، بالۋان سالۋ، تاز جۇگىرتۋ سىندى ۇلتتىق ويىنداردىڭ ءتۇر ءتۇرى بولادى. كەش باتا توي مارەسىنە جەتىپ جۇلدەگەرلەر وزىنە لايىقتى سىيىن الىپ جاقسى تىلەكتەر ايتىسىپ، قوشتاسىپ تارايدى.
زامان وتە كەلە، اسىرەسە، قازاق ورداسى قۇلاپ ەل ەركىندىگىنەن ايىرىلعان زاماندا دا وسى مەرەكە بۇرىنعى مارتەبەسىنە جەتە الماسا دا، ءوز قادارىنشا وتكىزىلىپ جاتتى. اقىرى 20 عاسىردىڭ باسىنداعى سۇمدىق قاسىرەتتەر ورىن الىپ، حالىقتىڭ ۇلكەن بولىگى اشتىق پەن سوعىستىڭ قۇربانى بولىپ، كۇشتەپ وتىراقتاستىرىلىپ، كوشپەندىلىكتى كۇشپەن توقتاتقاننان كەيىن بۇل مەرەكە دە جالپى حالىقتىق دەڭگەيىنەن ايىرىلىپ، ازداعان شەتكەرى ايماقتاردا عانا تويلاناتىن ەسكەرۋسىز شاعىن توي دەڭگەيىنە ءتۇسىپ قالىپ وتىر. قىتاي مەن موڭعوليادا كوشپەندىلىك ءومىر جالعاسقانىمەن، ونداعى كوممۋنيزمنىڭ ىزعارى كوپتەگەن سالت- ءداستۇردى ماجبۇرلەپ توقتاتتى، سونىمەن ول جاقتادا ۇمىت بولا باستادى.
تاياۋ جىلدارى تەك كەشەگى موعولستاننىڭ جەرى كەگەن، نارىنقولدا شاعىن سيپاتتا تويلانعان، ەندىگى جەردە تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاقتارى اتا ءداستۇرىن جاڭعىرتىپ ءتول مەرەكەمىزدى قايتادان بۇكىل ەل كولەمىندە تويلاسا نۇر ۇستىنە نۇر بولعالى تۇر.
قىمىزمۇرىندىقتى تەك قازاق حالقى عانا ەمەس تۋىسقان قىرعىز ەلى مەن موڭعول حالقى دا تويلايدى. ارينە، ول جاقتادا بۇرىنعىداي ەمەس، وڭىرلىك شاعىن كولەمدە عانا.
قىرعىز حالقى قىمىز فەستيۆالىن «كۋمۋزمۋرەندوك» دەپ اتايدى. ول جىل سايىن جازدىڭ باسىندا، ياعني قىرعىز گريگوريان كۇنتىزبەسىنىڭ ءۇشىنشى ايىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە نەمەسە باتىس كۇنتىزبەسى بويىنشا 22 مامىردا اسپاندا ەگىزدەر شوقجۇلدىزى العاش رەت پايدا بولعاننان كەيىنگى كۇنى وتكىزىلەدى. بۇل كەزدە جايىلىمدار، كوبىنەسە، جاسىل تۇسكە ەنەدى، ال بيەلەر تولدەي باستايدى، بۇل فەستيۆالگە جاقسى جاعداي جاسايدى. وسى كۇننەن باستاپ مالشىلار بيە ءسۇتىن ساۋىپ، تۇتىنا باستايدى. مەرەكە كۇنى جايلاۋدا بەلسەندىلىك قىزۋ جۇرە باستايدى، تاڭەرتەڭ ەرتە ءار ۇيدەن ەرلەر، ايەلدەر جانە بالالار ەڭ جاقسى مەرەكەلىك كيىمدەرىن كيىپ، جىلقىلارى بايلانعان جەرگە قۋانا جينالىپ، ءراسىم وتكىزەدى. ول اقساقالداردىڭ جىلقىنىڭ جالىن ۇستاپ تۇرىپ اۋا رايىنىڭ قولايلى بولۋىن، مولشىلىق پەن بارلىق وتباسىلارعا مولشىلىق تىلەۋىنەن باستالادى. سودان كەيىن ۇلكەن ايەلدەر بيەنى ساۋا باستايدى، بالانىڭ كۇشتى جانە ساۋ بولىپ، باقىتتى بولاشاعى بولادى دەپ ۇمىتتەنىپ، وتباسىنداعى ەڭ كىشى بالاعا العاشقى ىدىسپەن ءسۇت بەرەدى.
راسىمنەن كەيىن ادامدار قوي سويىپ، ەتىن پىسىرە باستايدى، قوناقتارعا اشىتىلعان قىمىز، ءتۇرلى ءسۇت ونىمدەرىن جانە قۋىرىلعان تاعامداردى ۇسىنادى. تۇستەن كەيىن جايىلىمداعى مالشىلار ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاۋ ءۇشىن توپ-توپ بولىپ اتقا ءمىنىپ، جازدىڭ باسىنان بەرگى دايىندالعان قىمىزدىڭ العاشقى توستاعانىنان ءدام تاتادى. سودان كەيىن ولار قوي ەتىن جانە باسقا دا ءتۇرلى تاعامداردى جەيدى، مۋزىكالىق اسپاپتاردا ويناپ، جايىلىمداعى جاڭا ءومىر تۋرالى اندەر ايتادى، ادامدار مەن مالعا مولشىلىق تىلەيدى جانە تاعى دا مول ءونىم الۋعا ۇمىتتەنەدى. كەيبىر اۋدانداردا قىمىز فەستيۆالىنە ات جارىسى مەن ەشكى اۋلاۋ ويىندارى دا كىرەدى. فەستيۆال ادەتتە ءۇش كۇنگە سوزىلادى، بۇل ادامدارعا جازعى مال شارۋاشىلىعىنا كوبىرەك كوڭىل بولۋگە جانە كەلەسى جىلى ودان دا كوپ ءونىم الۋعا تىرىسۋعا كوبىرەك كۇش بەرەدى.
قىمىز فەستيۆالى – بيە سۇتىنەن جاسالعان شاراپتى ىشۋگە نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى موڭعول فەستيۆالى. ول نەگىزىنەن ىشكى موڭعوليانىڭ سيلين گول ليگاسى مەن وردوس مال شارۋاشىلىعى ايماقتارىندا تويلانادى جانە ادەتتە اي كۇنتىزبەسى بويىنشا تامىز ايىنىڭ سوڭىندا ءبىر كۇنگە سوزىلادى. قوجايىن (مەرەكەنى ۇيىمداستىرۋشى ادام) الدىمەن قولايلى كۇندى تاڭداپ، ونى الدىن الا جاريالايدى. فەستيۆال كۇنى جاقىن ماڭداعى مالشىلار قاتىسۋعا كەلەدى. فەستيۆالدەن ەكى-ءۇش كۇن بۇرىن قوجايىن اينالاداعى بىلىكتى جىلقى جاتتىقتىرۋشىلارىن شاقىرىپ، جىلقىلاردى جيناپ، بارلىق قۇلىنداردى ارقانمەن بايلاپ، ساۋىپ، بيە سۇتىنەن شاراپ جاساۋدى باستاۋ ءۇشىن ولاردى ارقانعا بايلايدى. اسپان مەن جەرگە قۇرباندىق شالادى. قوجايىن «ساچانى» داۋىستاپ ماداقتايدى. سودان كەيىن توپ ءراسىمدى اياقتاۋ ءۇشىن اۋماقتى ءۇش رەت اينالىپ شىعادى. سودان كەيىن ايعىر مەن قورعاسىن قۇلىنعا حادا (سالتاناتتى ورامال) ىرىكتەۋ راسىمىندە بايلانادى.
فەستيۆالدىڭ تاڭەرتەڭىندە مالشىلار ەڭ جاقسى كيىمدەرىن كيىپ، بيە سۇتىنەن جاسالعان شارابىن جانە ءسۇت ونىمدەرىن ۇسىناتىن ارنايى ورىنعا جينالادى. ولار ءىرى قارا مەن قوي سويىپ، قولمەن تارتىلعان قوي ەتىن پىسىرەدى. سالتاناتتا اق اتقا مىنگەن توعىز شاباندوز قىمىز تولى اعاش شەلەكتەردى ارقانمەن كوتەرىپ، قىمىزدى اعاش وجاۋلارمەن سەبەدى ("ساچا لي" دەپ اتالاتىن ءراسىم). ولار سونداي-اق قۇدايلارعا قۇرباندىق شالىپ، ءان ايتادى ، سودان كەيىن قۇنانداردىڭ بايگەسى وتەدى. تويعا مورينحۋر (ات باسىنداعى سكريپكا), ولەڭ وقۋ، قۇرباندىق شالۋ جانە ءان-بي ءىس-شارالارى كىرەدى.
مەرەكەدە ادامدارعا دا، مالعا دا دەنساۋلىق، باقىت، ساتتىلىك جانە مولشىلىق تىلەيدى. بۇل كۇنى مالشىلار ءار تاڭ سايىن ەرتە تۇرىپ، مەرەكەلىك كيىمدەرىن كيىپ، كۇشتى اتتارىنا ءمىنىپ نەمەسە اربالارعا، كولىكتەرگە نەمەسە تىركەمەلەرگە ءمىنىپ، بيە سۇتىنەن جاسالعان شارابىن جانە باسقا دا تاعامداردى بەلگىلەنگەن جەرگە اپارادى. وسى ۋاقىتتا بىرنەشە قۇرمەتتى اقساقالدار ماداقتاۋ مەن باتا ايتادى، قولايلى اۋا رايى، ءشوپتى جايىلىمدار، مول مال جانە مول ءسۇت ءونىمى ءۇشىن دۇعا ەتەدى. جيىندا ءار كىم وزىنشەتوست كوتەرۋمەن جانە ساتتىلىك تىلەۋمەن ءورىلىپ، تىنىش جايىلىم ادامداردىڭ قۋانىشىمەن قۋانىشپەن بيلەپ جاتقانداي كورىندى. كەشكى ساۋلە كوتەرىلگەندە، ادامدار مەرەكەنىڭ نۇرىن كوتەرىپ، ءۇي ۇيلەرىنە تارايدى.
قىمىز وتە قۇنارلى، دەنساۋلىققا وتە پايدالى جانە اسقازان-ىشەك جولدارى مەن جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا ەمدىك اسەر ەتەدى. سوندىقتان قازاق، قىرعىز، موڭعول مالشىلارى بيە ءسۇتىن ءىشۋدى ارقاشان جوعارى باعالاپ، ءلاززات العان. بيە ساۋ – فيزيكالىق تۇرعىدان اۋىر جۇمىس. جىلقىلار ونداعان، ءتىپتى جۇزدەگەن شاقىرىم قاشىقتىققا دەيىن جايىلۋى مۇمكىن. بيە ساۋ كۇنىنە ءۇش-ءتورت رەت، تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جۇرگىزىلەدى، سوندىقتان بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن مالشىلاردىڭ ىنتىماقتاستىعى قاجەت. بۇل بيە ءسۇتى فەستيۆالىن تەك ۇلكەن شارا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار كوپشىلىك جينالاتىن ورىنعا اينالدىرادى. بۇل ءبىر-بىرىنەن الىستاۋ وتىراتىن كوشپەندى حالىقتى بەرەكەگە شاقىرۋعا اسا پايدالى.
ەرزات كارىباي
