Qymyzmūryndyq – köşpendı türkıler men moŋǧoldardyŋ jaz aiynda ötkızıletın meiramy. Bügıngı künge sarqyny ǧana jetken ärı ūmytyla bastaǧan merekelerdıŋ bırı bolǧanymen erterekte keŋınen toilanatyn ūly meiramdar qatarynda bolǧan.
Köşpendılerdıŋ töl merekelerınde aryda ǧūn zamanynda, onan türkıge jalǧasqan mamyr aiynda ötkızıletın «aruaqtardy eske alu künı» eŋ dabyraly mereke ärı halyqtyq ǧūryp bolǧan. Keiın Şyŋǧys han zamanynda jäne Altyn Orda zamanynda «tolǧan ai merekesı» degen mereke bolǧan.
Alaida qazırgı qazaqtar saltanatty türde ötkızetın Nauryz ben moŋǧoldardyŋ Nadam merekesı turaly 12-14 ǧasyrlardaǧy derekterde eşteŋe aitylmaǧan. Kerısınşe, qymyzmūryndyq turaly derekter saqtalǧan. 1250 jyldardyŋ ortasynda Moŋǧol imperiiasynyŋ sol kezdegı astanasy bolǧan Qaraqorym qalasyna kelıp qaitqan saiahatşy Rubruk Möŋke qaǧannyŋ ordasynda ötken qymyzmūryndyq merekesı turaly aitady.
«9 mamyr künı olar öŋkei aqboz jylqy soiyp toi jasady, öz salttary boiynşa ol künı qymyzmūryndyq bolatyn... Olar et jeidı, olardyŋ jegenın basqa halyq jese äupırımdep qana tırı jürer edı, olar bır şarşy būlǧa qoldaryn sürtedı. Tabaqtaǧy ettı bıreuler turap jatsa, ekınşısı ülestırıp jatady. Otyrǧandardyŋ bedelıne qarai sybaǧasy da är türlı bolady. Ydysty sorpamen şaiady. Tamaqty, susyndy ysyrap etudı ülken künä sanaidy. Olar qymyz ışedı, qoi, siyr, jylqy sütınen türlı taǧamdar jasaidy... Qymyz qūiylǧan soŋ bır qyzmetşınıŋ «ehe» degen işarasymen küi tartylady, qonaqasydaǧylar saz yrǧaǧymen bırge terbelıp qol soǧyp otyrady. Qymyzdy ışken saiyn qonaq ielerı ändetıp qoşamet körsetedı, bästesu oiyndaryda bolyp, jeŋılgenı bi bilep qūrmet körsetedı»,- delıngen Rubruktyŋ «Şyǧysqa sapar» estelıgınde. Al Karpini bylai suretteidı: «Olarda kiızden adam pışındes etıp jasalǧan quyrşaqtar bolady, ony üidıŋ ekı bosaǧasyna qoiyp qoiady. Bieden alǧaş sauylǧan süttı aldymen solardyŋ aldyna qoiyp auyzdaryn tigızu joralǧysyn jasaidy.»
1270 jyldardan keiın Moŋǧol imperiiasyn, äsırese onyŋ oŋ qanaty Iýan imperiiasynda 20 jyldan astam uaqyt tūrǧan Marko Polo Şyǧystaǧy moŋǧoldardyŋ Qūbylai han tūsynda qazırgı qytai halqynyŋ «köktem merekesın» memlekettık därejede toilaǧanyn jazady, bıraq qymyzmūryndyq turaly eşteŋe jazbapty. Esebı būl tarapta köne türkı- moŋǧol dästürı jaqsy saqtalmasa kerek. 1264-1301 jyldary Qūbylai- Qaidu soǧysynda Qaidu moŋǧoldyŋ dästürın berık saqtaudy ūran etkendıkten ony qoldauşylar jappai batysqa audy, olardyŋ keiıngı qūrǧan ūlysy «Moŋǧol ūlysy» dep parsyşa «Mūǧūlstan» atandy, osy eldegı moŋǧoldar dep atalatyn halyq köşpendılıkke qatty män berıp salttaryn jaqsy saqtady, Moǧolstanda qymyzmūryndyq merekesı jylyna toilanyp tūrǧan. Būl salt turaly Mūhammed Haidar Dulati özınıŋ «Tarihi Raşidi» kıtabynda baiandaǧan, qazaqta bertınge deiın «qymyz ışu toiy» dep toilanyp kelgen.
«Äkemnen talai ret estıgenımdei Moǧolstannyŋ äigılı aimaǧy Kültöbede erte köktemde bie bailanyp, alǧaşqy qymyz aşytylyp, moǧoldyŋ ejelgı dästürı boiynşa qymyz ışu toiy bastalady. Ämır Qūdaidat qymyz qūiylǧan kesenı han aldyna bergen kezde memlekettıŋ basşy qyzmetkerlerı Ämır Temırdıŋ elşısı kelgendıgın habarlady», - delıngen «Tarihi Raşidi» kıtabynda.
Qymyzmūryndyq memlekettık därejede atap ötılgen, alaida osy däuırde Moǧolstan handary derlık mūsylman dının qabyldaǧan, ärı köşpendı moǧoldar arasynada keŋ tarai bastaǧanyna qaramastan Qūrban ait pen Oraza ait meiramı ötkızılgenı turaly «Tarihi Raşidi» kıtabynda eş derek kezıkpeidı. Moǧolstan ydyrap onyŋ eŋ negızgı köşpendı halqy qazaqtarǧa qosylyp, ūly jüz ben orta jüzdıŋ rularyn qūrady. 1507-1508 jyldary qazaqtardyŋ el şetıne kelıp qaitqan ärı qazaqtar turaly kölemdı derek qaldyrǧan Rozbihan İsfahani öz eŋbegınde bylai jazady: «Bır sözben aitqanda, qazaqtar köktem kelıp paida bolǧanda qymyzdy ydysqa qūiyp ışpeseten būryn betterın künge qaratyp, qymyzdyŋ bır ūrttamyn şyǧys jaqqa qarap kökke bürkıp, barlyǧy tez arada künge taǧzym etedı. Būl künge jylqyny qorektendırıp, qymyzdyŋ paida boluy üşın şöp ösırgenıne aitqan alǧysy bolar. Ötken kezderde dınnen bezgen qazaqtar barlyq aldamşy zattarǧa taǧzym etken, küngede taǧzym etetın bolǧan»,- deidı ol «Būhara qonaǧynyŋ estelıgı» jazbasynda.
Demek, būl derekte qymyzmūryndyq merekesı aitylyp tūrǧanyna şübalanuǧa bolmaidy, üitkenı qazaq är künı qymyz ışkende künge qaratyp qymyz şaşu räsımın jasap otyrmaityny anyq. Al künge taǧzym etu – sonau saq, ǧūn zamanynan kele jatqan salt, kündı barşa tırşılıktıŋ qamqorşysy, asyrauşysy dep qūrmetpen qaraǧan. Alaida 16 ǧasyrdyŋ soŋy men 17 ǧasyrda qazaq elitasynyŋ islamǧa tereŋdei kıruı men halyq arasynada tarauyna bailanysty qymyzmūryndyqtaǧy keibır ǧūryptar qysqarǧan, mysaly künge qarap taǧzym etu men qymyz şaşu islamda qūdaiǧa şirık qosu sanalady.
Sodan bylai qymyzmūryndyqty memlekettık därejede emes, el ışınde auyl-auyl nemese bır ru öz ışındede ötkıze bergen, alaida būrynǧy zamandaǧydai saltanatty, dabyraly emes, būryndary alaman bäige, kökpar, aqyndar aitysy, baluan salu, jamby atu qatarly ūlttyq sport pen sauyq qatar ötkızılgen.
Aldymen el aǧalary bolyp qymyzmūryndyqtyŋ bolatyn uaqytyn aqyldasyp şeşedı, sondyqtan merekenıŋ tūraqty ötetın künı är jyly är türlı, sonymen qatar är öŋırdıŋ klimaty ärqalai bolǧandyqtan, aua raiynyŋ sätıne qarai ötkızıledı. Merekeden būryn bırınşı künı bienı bailaǧanda basyna qulyq bie bailanyp soŋyna eŋ jaqsy bie bailanǧan, onyŋ sauyryna mai jaǧylǧan, taǧy janyndaǧy qazyq ta mailanǧan, aiǧyrdyŋ da sauyryna mai jaqqan. Biebaudyŋ basyna dastarqan jaiylyp mal soiylady, biebaudyŋ qazyǧyna jäne qazyqqa aq şüberek bailau, aiǧyrdyŋ basyna airan jaǧu räsımı de bolady.
Biebaudyŋ basyna kelgen ülkender köpke tılek arnap batalar bergen, osy kündı «biebau» dep ataǧan.
Aşytylǧan qymyz ülken sabalarǧa jinalady, keiıne qysqy soǧymnyŋ sürlengen jambasy, qazysy aldynala airanǧa şylanady. Maiy ötken soŋ sol airannan alyp qymyzǧa aralastyrady, osylai daiyndalǧan mol qymyz belgılengen üige aparylyp jinalady. Ärine, bır üi jetkılıksız, soǧan qarai ol üidıŋ maŋyna köptep üi tıgıletın bolǧan.
Mereke künı aqboz jylqy soiylyp, ülkenderdıŋ aq batasy, el-jūrtqa tılegen ızgı tılekterınen keiın mereke bastalady, dastarhan jaiylyp tabaqtap et tartylady, jasyna, märtebesıne qarai sybaǧaly jılıkterıde är türlı bolady. Etten keiın qymyz qūiylyp, än şyrqalyp, küi şertıledı, är türlı qyzyq oiyndar bolady, bästesıp qymyz ışu, mai asau, bır qoidy bır-aq jeu, jılık syndyru t.b joralǧylar bolady. Syrtta jastarda altybaqan onan özge qūnan bäige, teŋge ılu, kökpar, qyz quar, jamby atu, baluan salu, taz jügırtu syndy ūlttyq oiyndardyŋ tür türı bolady. Keş bata toi märesıne jetıp jüldegerler özıne laiyqty syiyn alyp jaqsy tılekter aitysyp, qoştasyp taraidy.
Zaman öte kele, äsırese, Qazaq ordasy qūlap el erkındıgınen aiyrylǧan zamanda da osy mereke būrynǧy märtebesıne jete almasa da, öz qadarynşa ötkızılıp jatty. Aqyry 20 ǧasyrdyŋ basyndaǧy sūmdyq qasıretter oryn alyp, halyqtyŋ ülken bölıgı aştyq pen soǧystyŋ qūrbany bolyp, küştep otyraqtastyrylyp, köşpendılıktı küşpen toqtatqannan keiın būl mereke de jalpy halyqtyq deŋgeiınen aiyrylyp, azdaǧan şetkerı aimaqtarda ǧana toilanatyn eskerusız şaǧyn toi deŋgeiıne tüsıp qalyp otyr. Qytai men Moŋǧoliiada köşpendılık ömır jalǧasqanymen, ondaǧy kommunizmnıŋ yzǧary köptegen salt- dästürdı mäjbürlep toqtatty, sonymen ol jaqtada ūmyt bola bastady.
Taiau jyldary tek keşegı Moǧolstannyŋ jerı Kegen, Narynqolda şaǧyn sipatta toilanǧan, endıgı jerde täuelsız eldıŋ ūrpaqtary ata dästürın jaŋǧyrtyp töl merekemızdı qaitadan bükıl el kölemınde toilasa nūr üstıne nūr bolǧaly tūr.
Qymyzmūryndyqty tek qazaq halqy ǧana emes tuysqan qyrǧyz elı men moŋǧol halqy da toilaidy. Ärine, ol jaqtada būrynǧydai emes, öŋırlık şaǧyn kölemde ǧana.
Qyrǧyz halqy qymyz festivalın «Kumuzmurendok» dep ataidy. Ol jyl saiyn jazdyŋ basynda, iaǧni qyrǧyz grigorian küntızbesınıŋ üşınşı aiynyŋ bırınşı künınde nemese batys küntızbesı boiynşa 22 mamyrda aspanda Egızder şoqjūldyzy alǧaş ret paida bolǧannan keiıngı künı ötkızıledı. Būl kezde jaiylymdar, köbınese, jasyl tüske enedı, al bieler töldei bastaidy, būl festivalge jaqsy jaǧdai jasaidy. Osy künnen bastap malşylar bie sütın sauyp, tūtyna bastaidy. Mereke künı jailauda belsendılık qyzu jüre bastaidy, taŋerteŋ erte är üiden erler, äielder jäne balalar eŋ jaqsy merekelık kiımderın kiıp, jylqylary bailanǧan jerge quana jinalyp, räsım ötkızedı. Ol aqsaqaldardyŋ jylqynyŋ jalyn ūstap tūryp aua raiynyŋ qolaily boluyn, molşylyq pen barlyq otbasylarǧa molşylyq tıleuınen bastalady. Sodan keiın ülken äielder bienı saua bastaidy, balanyŋ küştı jäne sau bolyp, baqytty bolaşaǧy bolady dep ümıttenıp, otbasyndaǧy eŋ kışı balaǧa alǧaşqy ydyspen süt beredı.
Räsımnen keiın adamdar qoi soiyp, etın pısıre bastaidy, qonaqtarǧa aşytylǧan qymyz, türlı süt önımderın jäne quyrylǧan taǧamdardy ūsynady. Tüsten keiın jaiylymdaǧy malşylar bır-bırın qūttyqtau üşın top-top bolyp atqa mınıp, jazdyŋ basynan bergı daiyndalǧan qymyzdyŋ alǧaşqy tostaǧanynan däm tatady. Sodan keiın olar qoi etın jäne basqa da türlı taǧamdardy jeidı, muzykalyq aspaptarda oinap, jaiylymdaǧy jaŋa ömır turaly änder aitady, adamdar men malǧa molşylyq tıleidı jäne taǧy da mol önım aluǧa ümıttenedı. Keibır audandarda qymyz festivalıne at jarysy men eşkı aulau oiyndary da kıredı. Festival ädette üş künge sozylady, būl adamdarǧa jazǧy mal şaruaşylyǧyna köbırek köŋıl böluge jäne kelesı jyly odan da köp önım aluǧa tyrysuǧa köbırek küş beredı.
Qymyz festivalı – bie sütınen jasalǧan şarapty ışuge negızdelgen dästürlı moŋǧol festivalı. Ol negızınen Işkı Moŋǧoliianyŋ Silin Gol ligasy men Ordos mal şaruaşylyǧy aimaqtarynda toilanady jäne ädette ai küntızbesı boiynşa tamyz aiynyŋ soŋynda bır künge sozylady. Qojaiyn (merekenı ūiymdastyruşy adam) aldymen qolaily kündı taŋdap, ony aldyn ala jariialaidy. Festival künı jaqyn maŋdaǧy malşylar qatysuǧa keledı. Festivalden ekı-üş kün būryn qojaiyn ainaladaǧy bılıktı jylqy jattyqtyruşylaryn şaqyryp, jylqylardy jinap, barlyq qūlyndardy arqanmen bailap, sauyp, bie sütınen şarap jasaudy bastau üşın olardy arqanǧa bailaidy. Aspan men jerge qūrbandyq şalady. Qojaiyn «sachany» dauystap madaqtaidy. Sodan keiın top räsımdı aiaqtau üşın aumaqty üş ret ainalyp şyǧady. Sodan keiın aiǧyr men qorǧasyn qūlynǧa hada (saltanatty oramal) ırıkteu räsımınde bailanady.
Festivaldıŋ taŋerteŋınde malşylar eŋ jaqsy kiımderın kiıp, bie sütınen jasalǧan şarabyn jäne süt önımderın ūsynatyn arnaiy orynǧa jinalady. Olar ırı qara men qoi soiyp, qolmen tartylǧan qoi etın pısıredı. Saltanatta aq atqa mıngen toǧyz şabandoz qymyz toly aǧaş şelekterdı arqanmen köterıp, qymyzdy aǧaş ojaularmen sebedı ("Sacha Li" dep atalatyn räsım). Olar sondai-aq qūdailarǧa qūrbandyq şalyp, än aitady , sodan keiın qūnandardyŋ bäigesı ötedı. Toiǧa morinhur (at basyndaǧy skripka), öleŋ oqu, qūrbandyq şalu jäne än-bi ıs-şaralary kıredı.
Merekede adamdarǧa da, malǧa da densaulyq, baqyt, sättılık jäne molşylyq tıleidı. Būl künı malşylar är taŋ saiyn erte tūryp, merekelık kiımderın kiıp, küştı attaryna mınıp nemese arbalarǧa, kölıkterge nemese tırkemelerge mınıp, bie sütınen jasalǧan şarabyn jäne basqa da taǧamdardy belgılengen jerge aparady. Osy uaqytta bırneşe qūrmettı aqsaqaldar madaqtau men bata aitady, qolaily aua raiy, şöptı jaiylymdar, mol mal jäne mol süt önımı üşın dūǧa etedı. Jiynda är kım özınşetost köterumen jäne sättılık tıleumen örılıp, tynyş jaiylym adamdardyŋ quanyşymen quanyşpen bilep jatqandai körındı. Keşkı säule köterılgende, adamdar merekenıŋ nūryn köterıp, üi üilerıne taraidy.
Qymyz öte qūnarly, densaulyqqa öte paidaly jäne asqazan-ışek joldary men jürek-qan tamyrlary aurularyna emdık äser etedı. Sondyqtan qazaq, qyrǧyz, moŋǧol malşylary bie sütın ışudı ärqaşan joǧary baǧalap, läzzat alǧan. Bie sauu – fizikalyq tūrǧydan auyr jūmys. Jylqylar ondaǧan, tıptı jüzdegen şaqyrym qaşyqtyqqa deiın jaiyluy mümkın. Bie sauu künıne üş-tört ret, taŋerteŋnen keşke deiın jürgızıledı, sondyqtan būl mındettı oryndau üşın malşylardyŋ yntymaqtastyǧy qajet. Būl bie sütı festivalın tek ülken şara ǧana emes, sonymen qatar köpşılık jinalatyn orynǧa ainaldyrady. Būl bır-bırınen alystau otyratyn köşpendı halyqty berekege şaqyruǧa asa paidaly.
Erzat Kärıbai
