«قايتالاعان دەرت جامان، قايتا بۇزعان سەرت جامان»، - اراعا اي سالماي جاتىپ باتىس قازاقستاندا ء199ى جىلعى ورال كوتەرىلىسىنەن سوڭ وبلىس حالقىن ەلەڭ ەتكىزگەن ءبىر وقيعا تاعى قايتالاندى.
1991 جىلى قازاننىڭ 18-كۇنى ورال وبلىسى جالپاقتال اۋدانى «اقكول سوۆحوزىندا حالىق ەرەۋىلگە شىقتى. اۋداننىڭ ورتالىعىنا 4 مىڭداي ادام جينالدى.
وقيعا بىلاي بولعان ەدى. اۋدان باسشىلارى حالىقتىڭ كەلىسىمىنسىز تۋ سىرتىنان 4 مىڭ گا جەرىن سىرتتان كەلگەن ساراتوۆ قالاسىنىڭ «نارات» اكتسيونەرلىك قوعامىنا «ساۋىقتاندىرۋ ورنىن سالادى» دەگەن سىلتاۋمەن 60 جىلعا ساتىپ جىبەرەدى. اۋداندىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ ول كەزدەگى ءتورايمى بۇقاراعا بەلگىلى اقىن قىزىمىز داريعا مۇشتانوۆا ەدى.
«قوناق كەلسە قۇت، قاراقشى كەلسە جۇت»، الگى پىسىقايلار العان جەرلەرىن ساۋىقتاندىرۋ ەمەس، اڭ-قۇسىن، قابانىن اتىپ، بالىعىن اۋلايتىن جەكە قورىقتارىنا اينالدىرىپ، ءبىر كۇندە اۋدان حالقىنىڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرى وزەنى مەن اينالا توعايىنا قوجا بولىپ شىعا كەلەدى. باسىنعاندارى سونشالىق، اڭ-قۇسىن، بالىعىن رەسەيىنە تاسىپ قارىق بولىپ جاتادى. تىپتەن بارا-بارا كولگە كەلگەن مالىن ۇركىتىپ، اۋدان حالقىن دا جولاتپاي، مىلتىقپەن اتىپ قۋا باستايدى. ولاردىڭ مۇنىسى ءبىر كەزدەردە وتارشىلدارىڭ اڭ ورنىنا جازىقسىز قازاقتاردى مىلتىقپەن اتىپ قۋعانداي باسىنۋ ەدى. ايتاتىندارى: «بۇل جەر - رەسەيدىكى، بىزگە ساتىلعان. ەندىگى قوجاسى - ءبىز» - دەگەنگە دەيىن بارادى. كەلىمسەكتەردىڭ باسىنۋى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ىزا-كەگىن وياتىپ، اشىندىرسا كەرەك. مۇنىڭ ارتى جەرگىلىكتى جاستار مەن كەلىمسەكتەر اراسىندا توبەلەسكە ۇلاسىپ، ادامدار جاراقات الىپ، اۋرۋحاناعا تۇسكەن قاندى وقيعالارعا جالعاسادى.
ەكولوگيالىق، دەموگرافيالىق جانە وزگە دە زارداپتارعا اپارىپ سوقتىرۋى مۇمكىن كەز-كەلگەن كاسىپورىندار قۇرۋ، ونىڭ تابيعي رەسۋرستارىن پايدالانۋ تەك جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كەلىسىمىمەن عانا شەشiلۋi تيىستىگى، سونداي-اق اۋدان، اۋىل شەڭبەرىندەگى تابيعي رەسۋرستار ونىڭ سۋى، ورمان، جانۋارلار دۇنيەسى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تابىس كوزى بولىپ تابىلاتىنى جانە ونى يگەرۋ مەن يەلەنۋدە اۋدان حالقى باسىم مۇمكىندىككە يە ەكەندىگى جەر تۋرالى كودەكستىڭ 10-شى، 31-ءشى باپتارىندا انىق جازىلعان. وسىنداي باسىم قۇقىقتارعا يە بولا تۇرا، اۋدان باسشىلارىنىڭ زاڭدى بەلدەن باسىپ، حالىقتىڭ تۋ سىرتىنان بارماق باستى كەلىسىم جاساپ، جەردى كەلىمسەكتەردىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ، بەرۋ قىلمىسپەن پاراپار ەدى. قىركۇيەكتەن كەيىن وقيعانىڭ بۇلاي ەكىنشى رەت قايتالانۋى وبلىس، اۋدان باسشىلارىنا ارينە، وڭاي سوقپادى. ولار حالىقتىڭ سىن تەزىنە ۇشىراپ جاتتى.
«ازات» قوزعالىسى بۇل ماسەلەنى قىركۇيەك وقيعالارىنان ءبولىپ قارامايتىندىعىن ايتىپ، قوعامدىق احۋال ودان ءارى ۋشىعىپ كەتپەي تۇرعاندا، «تەكسەرۋ كوميسسياسىن» قۇرۋ قاجەتتىگىن سۇرادى.
قورىتا ايتقاندا، قاشان قازاقستاندا وتارسىزدانۋ ساياساتى تۇبەگەيلى جۇزەگە اسىپ، ونى جۇزىندە عانا ەمەس، ءىس جۇزىندە دە ءوز جەرىنە تولىققاندى ۇلت رەتىندە ەش كۇمانسىز جانە الاڭسىز يە بولمايىنشا، جەر ماسەلەسىندە ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك. ۇلتتىق، ساياسي، ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرى مۇقيات ەسكەرىلىپ ەشقانداي داۋ-داماي، قاقتىعىستارعا جول بەرمەيتىن مەحانيزمى ناقتىلانبايىنشا، جەردى ساتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلۋعا ءتيىس ەمەس. ءبىر وقيعادان كەيىن جەر داۋىنىڭ ەكىنشى رەت قايتالانۋى «ساياسي ارانداتۋشىلىق» دەپ تۇسىنەمىز. جەردى ساتۋ ەلدى ساتۋمەن بىردەي. ۇلتاراقتاي جەر ساتىپ، ۇلتتىق ۇيانى بۇزۋعا باعىتتالعان ارەكەت زاڭمەن جازالانۋى ءتيىس ەدى.
بۇل كەزدە اۋداندا داۋ ۇلكەن حالىق تولقۋلارىنا ۇلاسىپ، سول كوتەرىلىستىڭ باستاۋىنا د.مۇشتانوۆا جەتەكشىلىك ەتكەن اۋداندىق قازاق ءتىلى قوعامى بەلسەندىلەرى ءجۇردى.
كەشە عانا كازاكتاردىڭ «جەر بىزدىكى» دەپ، اۆتونوميا جاريالاماق بولعان قوقان-لوققىسىنان ارەڭ قۇتىلىپ، ەندى اشۋى تارقاي باستاعان حالىققا بۇل وكتەمدىك جايدىڭ وعىنداي اسەر ەتتى. مۇمكىن بۇل جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ اۋداندى ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعارۋدىڭ وزدەرىنشە ويلاپ تاپقان ۇتىمدى پراكتيكالىق جولى بولار، ال كەلىمسەكتەردىڭ ويى كەرىسىنشە بولىپ، ماقساتى جەر ساتىپ الىپ، ونى بازار پۇلىنا اينالدىرۋ، پايدا تابۋ ەمەس، ءتۇپ دامەسىن بۇركەمەلەپ «كوكەيىمىزدى كوپتىڭ كوزى شالىپ قالماعاي ەدى»، - دەگەن قاۋىپتەن تۋىنداعان ەكىنشى ءبىر ساياسي ارەكەتتىڭ باستاۋى - بولىپ شىقسا قايتپەكپىز؟ اۋدان باسشىلارىنىڭ جەردى پايدالانۋداعى جىبەرگەن ورەسكەل بۇل قاتەلىكتەرى قالاي بولعاندا دا جەر داۋىن تۋعىزعان قارەكەت بولدى.
جالپاقتال وقيعاسىن حالقىمىزدىڭ ايتىسكەر اقىنى داريعا مۇشتانوۆا بىلاي دەپ ەسكە الادى: «...حالىق ۋ-شۋ. باستىقتار قامالىپ ىشتە وتىر. ءبىر كەزدە قازاقتىڭ قامىن ويلايتىن «قازاق ءتىلى» قوعامى قايدا؟ - دەپ، ەل ماعان ءشۇيىلدى. «نەگە شاقىرمايسىڭ؟ اكىمدەرگە ەلمەن تىلدەس دەپ نەگە ايتپايسىڭ؟» - دەپ جاتىر. وسى كەزدە شالاباەۆ تا ماشيناسىمەن كەلىپ توقتاي قالىپ ەدى، حالىق ونى ىشكە كىرگىزبەي ورتاعا الدى. جان-جاقتان اشۋلى سوزدەر، سۇراقتار بورادى.
«اقكولدەگى» ەرەۋىلدەگى جۇرتشىلىقتىڭ ءبىرازى جالپاقتالعا دا جەتىپ ۇلگەرگەن ەكەن. «مۇندا كەلىپ نە دەر ەكەن دەپ، ادەيى كەلدىك» دەپ ولار ءجۇر. «حالايىق، ابىرجىماڭدار جەردى ساتقان ەشكىم جوق. مەن قازىر سىزدەرگە تۇسىندىرەيىن، جانا عانا «اقكولگە» بارىپ، ونداعىلارعا ءتۇسىندىرىپ، تاراتىپ كەلدىم. ازعانتاي شوعىر عانا، ولار دا تارادى»، - دەپ اڭگىمە باستاي بەرگەن اكىمگە قاراي ارت جاقتان تاس زۋ ەتە قالدى. ءالى ەسىمدە، شالاباەۆتىڭ قاسىندا تۇرعان ۇزىن بويلى ءبىر اپايدىڭ ماڭدايىنا بارىپ تاس سارت ەتتى. شەكەسىنەن قان ساۋلاعان اپاي الاقانىنا ءسۇرتىپ الدى دا، ونى شالاباەۆتىڭ ءۇستى-باسىنا جاعۋعا تاپ بەردى. «بۇل تاس ماعان ەمەس، ساعان كوزدەلگەن! ءما، ساعان جەر ساتۋ، ءما، ساعان ەل ساتۋ» دەپ، باسقا-كوزگە توپەپ ءجۇر. ورىندىعىنان سەكىرىپ تۇسكەن اكىمىمىز «اپالاپ» باس ساۋعالاپ جاتىر. ىزاعا بۋلىققان كوپشىلىك شالاباەۆ كەلگەن سوڭ، مىسىق تابانداپ سىرتقا شىققان اكىمدەر توبىنا تاپ بەردى. سول ساتتە كوپشىلىكتىڭ اياعىنىڭ اراسىمەن قاشىپ بارا جاتقان شالاباەۆتى كورىپ قالدىم.
يۋ-كيۋ ايعاي. ميليتسيونەرلەر دە ارالاسىپ ءجۇر. ازەر اللا دەپ، حالىقتى ءسوز تىڭداۋعا كوندىرىپ، «ەرتەڭ ميتينگىگە رۇقسات الايىق، سودان سوڭ وسى جەردە جينالىپ، سويلەسەرمىز» دەپ مامىلەگە كەلدىك. ۋشىعىپ العان جۇرتشىلىق «ەشكىمگە سەنبەيمىز»، "وسى جەردەن تارامايمىز الدايدى بۇلار!» دەپ شۋلاپ جاتىر. اقىرى «جەر يەسى - حالىق» دەپ ەرەۋىلگە ات قويىپ، وزدەرى سەنگەن توعىز ادامنان شتاب-كوميتەت قۇردى. «قازاق ءتىلىنىڭ» قازاق ءتىلى ەكەنى راس بولسا، قىزمەتىمىزگە ءجۇر!» دەگەن امىرمەن مەنى سول شتابتىڭ جەتەكشىسى ەتىپ بەكىتتى. ەل جايلاپ-جايلاپ تارادى. ال ءبىز، الگى توعىزىمىز، وبلىستىق كەڭەس جانە اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ن.ەسقاليەۆكە، وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىنە، وبلىستىق تەلەۆيدەنيەگە ءمان-جايدى بايانداپ، جەدەلحات جولداپ، ەرتەڭ ميتينگىگە كاتىسۋعا شاقىردىق.
ەرتەڭگى باستالعان ميتينگتە اۋدان باسشىلارى كەزەك-كەزەك ءسوز الىپ، ءوز قىلىقتارىن تۇسىندىرسە، قاراپايىم ازاماتتار ولاردىڭ ەلگە جاسال وتىرعان الىمجەتتىكتەرىن، ادىلەتسىزدىكتەرىن بەتتەرىنە سوعىپ، سويىپ جاتتى. «كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى استامشىلىقتارىن از بولعانداي، جەرىمىزگە نەگە قول سالدىڭدار؟ «الپىس جىلعا جالعا الدىق، بۇل جەر بىزدىكى، بالىعى دا، قۇسى دا، ءشوبى دە ءبىزدىڭ بيلىكتە جولاماندار!» - دەپ مىلتىق اتىپ، قۋىپ جۇرگەن رەسەيلىكتەر ەندى الپىس جىلدان كەيىن ۇرپاعىمىزدى تۇگەل بۇل جەردەن قۋىپ شىقپاي ما؟..»
سول كۇنى ەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن سوزىلعان ميتينگىدە حالىق ىشتەن تىنعان اشۋ-ىزاسىن ءبىر-اق اقتاردى. «جەر داۋى» دەگەننىڭ جولىنداعىنىڭ ءبارىن قوپاراتىن وزەكتى جارا ەكەنىن مەن سول كۇنى ءتۇسىندىم. ءسويتىپ، قاپەلىمدە قانشا قينالسا دا، قوزعالمايتىن حالىقتىڭ «جەر دەگەندە» جانى كۇيەتىنىنە كۋا بولدىم. قازاقتا «جەرىڭ تارىلماسىن» دەگەن ءسوز بار. بابالاردان قالعان دارحان مۇرا - جازيرا جەرگە ابدەن باۋىر باسقان، كەڭدىككە ۇيرەنگەن قازاق، ءۇشىن ماسەلە جەر-انا ەكەن. ءسويتىپ، حالىق مۇنى دالەلدەپ، جەر-سۋىن، شابىندىعى مەن ەمدىك سورلارىن قورعاپ قالدى. «اقكول - انا، اناسىن ساتقان بالا ەلگە پانا بولمايدى» دەگەن بولاتىن سول جورىقتا جاۋلىقتارىن تۋ ەتىپ العا شىققان انالار» - دەپ جازدى د.مۇشتانوۆا ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە.
ناتيجەسىندە جالپاقتال وقيعاسىن زەرتتەيتىن كوميسسيا قۇرىلدى. حالىقتىڭ تالابىمەن قۇرىلعان وبلىستىق كەڭەس جانىن قۇرىلعان تەكسەرۋ كوميسسياسى اۋدان باسشىلارى قازاق KCP جەر كودەكسىنىڭ 3-ءشى جانە 48 بابىنىڭ 2-ءشى تارماعىن تىكەلەي بۇزعان. وسى ماسەلەگە بايلانىستى الىنعان شەشىمدەر حالىقتىڭ كەلىسىمىنسىز جۇرگىزىلگەن دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ، اۋدان باسشىلارى ورنىنان بوساتىلدى. «وسى وقيعالاردىڭ تاعىلىمى قانداي» دەگەن سۇراققا: «...قازىرگىدەي كۇردەلى، كيىن كەزدە وتە ساق بولعان دۇرىس. حالىقتىڭ پىكىرىن، ويىن، مۇددەسىن، اسىرەسە زاڭ تالاپتارىن جاقسى ءبىلۋ، وسىعان ساي قيمىل جاساۋ كەرەك. ال، جالپاقتالداعى جايدا، وسى ەسكەرىلمەگەن»، - دەپ قورىتىندىلادى وبلىستىق كەڭەس قۇرعان كوميسسيا توراعاسى مەملەكەتتىك-قۇقىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ا.جامانباەۆ («ورال ءوڭىرى» 29.10.1991).
جالپاقتالداعى بۇل كوتەرىلىس تە 1991 جىلعى ورال كوتەرىلىسىنىڭ ءبىر پاراعى بوپ تاريحقا ەندى. (قاراڭىز: 1991, قىركۇيەك - “ورال وقيعاسى” كىتابى، 2001 جىل. 216-217-218-219-220-221 بەت).
