بۇگىن قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى، الاش قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ءارى كوسەمى، عالىم ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 160 جىل تولىپ وتىر، دەپ حابارلايدى «ادىرنا» ءتىلشىسى.
ءاليحان نۇرمۇحامەدۇلى 1866 جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسى، اقتوعاي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول XX عاسىردىڭ باس كەزىندە الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى، الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى بولدى. كورنەكتى تۇلعا مەن ونىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ باستاماسىمەن «قازاق» گازەتى اشىلدى، سول گازەتكە «قىر بالاسى» دەگەن اتپەن وزەكتى ماقالالار جازدى. قوشمۇحاممەد كەمەڭگەرۇلى «قازاق تاريحىنان» دەپ اتالاتىن تاريحي وچەركىندە: «ۇكiمەتتiڭ قارا قۋعىن جاساعان كۇندەرiندە ايداۋىنا دا، اباقتىسىنا دا شىداپ، ەل ءۇشiن باسىن قۇربان قىلعان ات توبەلiندەي عانا ازامات توبى بولدى. بۇل توپتى باۋلىعان – ءاليحان»، – دەگەن ەدى.
ءاليحان بوكەيحان - داڭقتى ەنتسيكلوپەديست عالىم. ونىڭ 2 جوعارعى ءبىلىمى بولعان. العاشقى ماماندىعى بويىنشا ورمانتانۋشى-عالىم، اگرونوم ءالى زاڭگەر، جادى مەن تابيعي دارىنى بويىنشا تاريحشى، ەكونوميست، ەتنوگراف، ادەبيەتتانۋشى، جۋرناليست، سونداي-اق جەر پايدالانۋ مەن مال شارۋاشىلىعى بويىنشا تەڭدەسسىز مامان بولاتىن. قازاق تاريحى، ەتنوگرافياسى، ادەبيەتى مەن فولكلورى تۋرالى جۇزدەگەن ماقالالار جازىپ، «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ»، «ەر تارعىن»، «ەر سايىن» سەكىلدى حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ بىرنەشە ۇلگىلەرىن جيناقتىپ، باسپا بەتىنە شىعارعان. ونىڭ وسى كۇنگە دەيىن تابىلىپ، جيناقتالعان عىلىمي-پۋبليتسيستكالىق مۇراسى 15 تومدى قۇرايدى.
جالپى ءاليحان نۇرمۇحامەدۇلىنىڭ نەگىزگى بەس ۇستانىمى بولعان. ونىڭ ءوزى جەكە باسىنا قاتىستى ەمەس، ەل مەن جەرگە قاتىستى ۇستانىم ەدى. ونى جازۋشى، تاريحشى تۇرسىن جۇرتباي بىلاي دەپ باياندايدى: ء«اليحان بوكەيحاننىڭ بەس ۇستانىمى بولدى. ەڭ ءبىرىنشى – الاش ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت بولۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن «جەر، جەر جانە جەر» بولۋى كەرەك. جەرسىز وتان جوق. بوكەيحاننىڭ ۇيعارىمى بويىنشا، قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن قاشان قازاقتىڭ ءوزى عىلىم مەن تەحنيكاعا سۇيەنىپ، تولىق يگەرمەيىنشە، جەر جەكەمەنشىككە، قونىس اۋدارۋشىلارعا بەرىلمەۋى كەرەك. ەكىنشى ۇستانىمى – الاش جەرىنىڭ استىنداعى، ۇستىندەگى، كوگىندەگى بارلىق بايلىق قازاقتىڭ وزىنە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. بوكەيحاننىڭ سوزىمەن ايتساق، «قازاقتىڭ ءاربىر تاسى قازاقتىڭ وڭىرىنە تۇيمە بولىپ تاعىلۋى ءتيىس». ءۇشىنشى ۇستانىمى – بوكەيحاننىڭ جوباسى بويىنشا، قازاقتىڭ جەرىندە وندىرىلگەن ءبىر ۋىس ءجۇن سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ كيىلۋى كەرەك. ياعني، مەملەكەت تولىقتاي ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى ءتيىس بولعان. ءتورتىنشى ۇستانىمى – قازاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءتىلى، ءدىنى، مەنتاليتەتى وزگە ۇلتتارعا قاراعاندا ۇستەم بولۋى كەرەك دەگەنگە سايدى. بۇل يدەولوگيالىق ۇستانىم بولاتىن. ال بەسىنشىسى – ەڭ نەگىزىگى ۇستانىمى بويىنشا عىلىمعا، سونىڭ ىشىندە تاۋەلسىز عىلىمعا، ۇلتتىق داستۇرگە نەگىزدەلگەن، زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ، جاپونيا ۇلگىسىندەگى ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرىلۋى كەرەك ەدى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بۇل ۇستانىمىنىڭ دۇرىستىعىنا سامۋرايلىق داستۇرگە نەگىزدەلگەن جاپون ۇلتىنىڭ بار-جوعى 20 جىلدىڭ ىشىندە ءبىرتۇتاس يمپەرياعا اينالىپ شىعا كەلۋى دالەل بولسا كەرەك».
قازاقستاندا بولشەۆيكتەر بيلىگى ورناعان سوڭ ول بىرنەشە رەت قاماۋعا الىنىپ، 1937 جىلى 71 جاسىندا اتىلعان. سۇيەگى ماسكەۋدەگى دون زيراتىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىمەن بىرگە جاتىر.
