شىمكەنتتە 21 جاستاعى ستۋدەنت نۇراي سەرىكبايدىڭ كىسى قولىنان قازا تابۋى ەلىمىزدەگى ستالكينگ ماسەلەسىنىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى دەڭگەيگە جەتكەنىن تاعى ءبىر مارتە كورسەتتى. وسى تراگەديالىق جاعدايدان كەيىن ستالكەرلەردىڭ اڭدۋىندا جۇرگەن بويجەتكەندەر ماسەلەنى اشىق تۇردە الەۋمەتتىك جەلىلەردە جازىپ، دابىل قاعىپ باستادى.
جالپى ستالكەر دەگەنىمىز كىم؟ مۇنداي ادامداردىڭ بارلىعىن پسيحولوگيالىق اۋىتقۋى بار دەۋگە بولا ما؟ ستالكەردىڭ قىسىمىنا تاپ بولعان جاعدايدا قالاي قورعانۋ كەرەك؟ MNU Newsroom ءتىلشىسى ستالكينگكە تاپ بولعان قىز-كەلىنشەكتەرمەن جانە ماماندارمەن كەزدەسىپ، ماسەلەنىڭ شەشىمىن بىرگە ىزدەپ كوردى.
«نۇرايدىڭ وقيعاسى مەنىڭ باسىمنان دا ءوتىپ جاتىر»
قىزىلوردا قالاسىنىڭ تۇرعىنى جازيرا قۋانىشباي الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا جارتى جىلدان بەرى بەيتانىس ادامنىڭ ءوزىن اڭدىپ جۇرگەنىن جازىپ، شۇعىل كومەك سۇرادى. ايتۋىنشا، قۇزىرلى ورگاندار ارىزىن قابىلداماعان.
«قازىر كوشەگە جالعىز شىعۋعا قورقامىن. باراتىن جەرىمە كوبىنە تانىستارىممەن بىرگە بارۋعا تىرىسامىن نەمەسە 102 نومىرىنە حابارلاسامىن. الايدا قۇزىرلى ورگانداردان ءجيى ەستيتىن جاۋابىم – “ازىرگە قاۋىپ جوق، ءتىرىسىز عوي”»، – دەيدى ول.
جازيرا قۋانىشباي «e-Otinish» ارقىلى ەكى رەت شاعىم جولداعانىن، پوليتسيا مەن پروكۋراتۋراعا بارىپ بارلىق دالەلدى ۇسىنعانىن ايتتى. الايداسوڭعىسى، ياعني قاداعالاۋشى ورگان مۇنداي ىستەردىڭ قۇزىرەتىنە كىرمەيتىنىن ايتىپ، ءوتىنىشىن پوليتسياعا جولداعان. جازيرا پوليتسيا بولىمىنە بارىپ، اڭدۋ فاكتىسىن دالەلدەيتىن زاڭ نورمالارىن كورسەتكەنىن، سونداي-اق كۇدىكتى ادامنىڭ دەرەكتەرىمەن قاتار فوتو جانە ۆيدەو ايعاقتاردى تاپسىرعانىن جەتكىزدى. سوعان قاراماستان، ءىس «قىلمىس قۇرامىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى» جابىلعان.
«سوندا مەن دە نۇراي سياقتى قايعىلى جاعدايدى كۇتىپ وتىرۋىم كەرەك پە؟ مەن قاشان قورىقپاي، ەركىن جۇرە الامىن؟ بۇل جاعداي جارتى جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. بەلگىسىز ادام كۇن سايىن ءۇيىم مەن جۇمىسىمنىڭ ماڭىنا كەلىپ تۇرادى. مەنى تانيتىن ادامداردىڭ كوبى ونى دا تانىپ قالدى. مەنىڭ جالعىز تىلەگىم - ۇيىمە امان-ەسەن، قورىقپاي ورالۋ»، - دەءيدى نۇراي.
ەڭ قىزىعى، جازيرا الەۋمەتتىك جەلىدە جاعدايدى اشىق بايانداعان سوڭ عانا قوعامدىق رەزونانس تۋىنداعان كەزدە عانا بارىپ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ارىزدى قابىلدادى. اقىرى، وسى جايت بويىنشا تەكسەرۋ جۇمىستارى باستالدى.
ستالكينگ رومانتيكا ەمەس
كوپشىلىگىمىز «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» سەكىلدى رومانتيكالىق شىعارمالاردى وقىپ وستىك. ونداعى «قىزدىڭ “جوق” دەگەنى – ء“يا” دەگەنى» دەگەن تۇسىنىك باياعى سول جىلداردىڭ كوزقاراسى ەدى. «كونبەيتىن قىز بولمايدى، كوندىرە المايتىن جىگىت بولادى»، «قىمىزدى كىم ىشپەيدى، قىزعا كىم ءسوز سالمايدى» دەگەن تىركەستەر قازىر مۇلدەم اقىلعا قونىمسىز.
بۇگىنگى قوعامدا قىزدىڭ “جوق” دەگەنى – ناقتى ءارى تۇپكىلىكتى “جوق”. بىراق وسى قاراپايىم شىندىقتى قابىلداي الماي، «سەن ءبارىبىر مەنىكىسىڭ» دەپ سوڭىنان قالمايتىندار بار. مۇنداي ارەكەت رومانتيكا ەمەس، بۇل – ستالكينگ، ياعني جۇيەلى قۋدالاۋ. دالىرەك ايتقاندا، پسيحولوگيالىق قىسىم، جەكە باسىنا قاۋىپ ءتوندىرۋ، زاڭعا قايشى ارەكەت.
قاۋىپتى قاتىناستىڭ پسيحولوگيالىق ديناميكاسى
پسيحولوگ ۇلمەكەن ساندىبەكىزىنىڭ ايتۋىنشا، قارىم-قاتىناس كونتەكستىندە شەكتەن تىس قىزعانىش، باقىلاۋ، تۇراقتى حابارلاما جازۋ، اياق استىنان ءۇي نەمەسە جۇمىس ماڭىنان كورىنۋ سىندى ارەكەتتەردىڭ ارتىندا تەرەڭ پسيحولوگيالىق مەحانيزمدەر مەن قاۋىپتى پاتتەرندەر تۇرۋى مۇمكىن.
«پسيحولوگيادا ستالكەر (اعىلشىن تىلىندەگى to stalk - اڭدۋ سوزىنەن شىققان) – باسقا ادامنىڭ جەكە شەكاراسىن بۇزىپ، رۇقساتىنسىز ونى ماقساتتى تۇردە باقىلاپ، ىزدەپ، تۇراقتى تۇردە حابارلامالارمەن مازالاپ، پسيحولوگيالىق قىسىم كورسەتەتىن ادام. بۇل – ەڭ الدىمەن مىنەز-قۇلىق پاتتەرنى. ول كەي جاعدايدا تۇلعالىق ەرەكشەلىك دەڭگەيىندە (شەكارالىق، نارتسيسسيستىك، وبسەسسيۆتى تۇردە), ال كەيدە پسيحوپاتولوگيا اياسىندا كورىنۋى مۇمكىن. ياعني ماسەلە تەك «قاتتى جاقسى كورۋدە» ەمەس، باقىلاۋعا، يەلەنۋگە جانە جوعالتۋدان قورقۋعا بايلانىستى ىشكى قاجەتتىلىكتەردە جاتىر»، - دەيدى ۇلمەكەن ساندىبەكقىزى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، ستالكەردىڭ اففەكتيۆتى ەمپاتياسى كوبىنە تومەن بولادى. ياعني ول جابىرلەنۋشىنىڭ ەموتسيالىق اۋىرسىنۋىن تولىق سەزىنە بەرمەيدى. دەگەنمەن كوگنيتيۆتى ەمپاتياسى ساقتالۋى مۇمكىن: ول ءوزىنىڭ مازالاپ جۇرگەنىن، شەكارا بۇزىپ جاتقانىن تۇسىنەدى. بىراق ىشكى قاجەتتىلىگى - يەلەنۋ، باقىلاۋ، جوعالتۋدان قورقۋ – بارىنەن باسىم تۇسەدى. ىشكى جاۋاپكەرشىلىك پەن ەموتسياسىن رەتتەۋ داعدىسىنىڭ جەتىسپەۋى بۇل مىنەزدى توقتاتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى ەكەن.
«ستالكەر ءۇشىن «جوق» دەگەن جاۋاپ جاي عانا باس تارتۋ ەمەس. بۇل قابىلدانباۋ, قۇنسىزداندىرۋ تراۆمالارىن, نارتسيسسيستىك جارانى, باقىلاۋدىجوعالتۋ قورقىنىشىن قوزدىرادى. ارينە, ەگوعا سوققى بولادى. كەي تۇلعالاردا نارتسيسسيستىك بۇزىلىس بەلگىلەرى بايقالىپ, ولار «جوقتى» جەكە باسىنا جاسالعان شابۋىل رەتىندە قابىلداۋى مۇمكىن. سوندىقتان ناقتى شەكارا قويىلعان ساتتەن كەيىن ەسكالاتسيا كۇشەيۋى ىقتيمال», - دەيدى پسيحولوگ مامان.
نەگىزىندە تۇپتەپ كەلگەندە ماحاببات پەن يەلەنۋدى شاتاستىرۋ دا وسى تۇستان باستالادى. ستالكەر ماحابباتتى «تەك مەنىكى بولۋ» دەپ تۇسىنەدى. جاقىندىقپەن تەك باقىلاۋمەن جۇرسە عانا مازاسىزدىعى ازايىپ، ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنە باستايدى. كوپ جاعدايدا مۇنداي مىنەز تاستاپ كەتۋ تراۆماسىمەن، قابىلدانباۋ قورقىنىشىمەن نەمەسە باقىلاۋشى اتا-انامەن وسكەن تاجىريبەمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. الايدا پسيحولوگ اتاپ وتكەندەي، تراۆما مىنەزدىڭ ءتۇپ-تامىرىن ءتۇسىندىرۋى مۇمكىن، بىراق ونى اقتامايدى.
اجىراسقاننان كەيىنگى اڭدۋ
الماتى قالاسىنىڭ 22 جاستاعى تۇرعىنى گاۋحار كامزانىڭ ءومىرى ءتورت جىل بۇرىن تۇبەگەيلى وزگەرگەن. ول 18 جاسىندا الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تانىسقان جىگىتىمەن ارالاسا باستايدى. قارىم-قاتىناس جىلدام دامىپ، ءبىر كۇنى جىگىت ونى الىپ قاشادى. سول كەزدە جاس قىز اتا-اناسىنىڭ ۇيىنە قايتپاي، قالۋدى تاڭداعان. كەيىن ولار زاڭدى تۇردە نەكەسىن قيىپ، وتباسىلىق ءومىردى باستايدى.
«شىنىمەن دە وسى اداممەن ءومىرىمدى وتكىزەمىن دەپ سەندىم. باسىندا ءبارى جاقسى سياقتى كورىندى»، - دەيدى ول.
ءتورت جىل ىشىندە ولاردىڭ تۇڭعىشى دۇنيەگە كەلەدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك جيىلەپ، جانجال كوبەيە باستاعان. گاۋحار ءوزىن ەركىن سەزىنبەگەنىن، ۇنەمى پسيحولوگيالىق قىسىمدا جۇرگەنىن ايتادى.
«كوپ نارسەگە شىدادىم. وتباسىم عوي, ءبارى تۇزەلەدى دەپ ويلادىم. بىراق وتە قاتتى شارشادىم. كۇيەۋىم التى ايلاپ ۇيگە كەلمەيدى، مەنى تەك وتباسىنا قاراۋشى رەتىندە قالدىرىپ كەتكەندەي»، - دەيدى ول.
اقىرىندا گاۋحار اجىراسۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. وسىدان كەيىن جاعداي كۇردەلەنە تۇسكەن. بۇرىنعى كۇيەۋى قايتا قوسىلۋدى تالاپ ەتىپ، كۇنى-ءتۇنى تەلەفون سوعىپ، ءتۇرلى حابارلامالار جىبەرە باستاعان. ونىڭ قىسىمىنا قاراماستان كەلىنشەك جاڭا ءومىر باستاۋ ءۇشىن استاناعا جۇمىس ىستەۋگە كوشەدى. الايدا بۇرىنعى جۇبايى مازالاۋىن توقتاتپاي، باسقا بايلانىس نومەرلەر ارقىلى حابارلاسىپ، الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى دا جازۋىن جالعاستىرعان. ءتىپتى استاناداعى تۇراتىن مەكەنجايىن تاۋىپ الىپ، سوڭىنان كەلىپتى.
«ەسىك الدىندا تۇرعانىن كورگەندە قاتتى قورىقتىم. مەن تەك تىنىش ءومىر سۇرگىم كەلدى»، - دەيدى گاۋحار.
گاۋحاردىڭ وقيعاسى – قارىم-قاتىناس رەسمي تۇردە اياقتالسا دا، پسيحولوگيالىق قىسىم مەن باقىلاۋ توقتاماۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەتىن مىسالداردىڭ ءبىرى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ينتيمدىك ستالكينگ. ياعني بۇرىنعى سەرىكتەسىن جىبەرە الماي، قىزعانىشپەن باقىلاپ ءجۇرۋ. «سەن مەنىكىسىڭ» دەگەن پوزيتسيانى ۇستانۋ.
جالپى ستالكينگتىڭ مۇنان بولەك وبسەسسيۆتى ءتۇرى دە بولادى. كوبىنە ول شىنايى قارىم-قاتىناس بولماسا دا ستالكەردىڭ ءوز قيالىندا ء«بىز بىرگە بولۋىمىز كەرەك» دەگەن ىشكى سەنىمى. ودان بولەك ستالكينگتىڭ كەك الۋ ماقساتىنداعى ءتۇرى دە بار. ول كوبىنە قارىم-قاتىناس ۇزىلگەننەن كەيىن قورقىتۋ، جالا جابۋ، ار-نامىسىنا تيەتىن ارەكەتتەر جاساۋعا ۇلاسادى. نۇرايدىڭ وقيعاسى مۇنىڭ ايقىن مىسالى. سونىمەن قاتار كيبەرستالكينگ ءتۇرى دە قازىر قوعامدا بەلەڭ الىپ بارادى. بۇل كوبىنە ءالەۋمەتتىك جەلىدە اڭدۋ, جالعان اككاۋنتتاردان جازۋ, ۇنەمى گەولوكاتسيانىباقىلاۋ سەكىلدى ارەكەتتەرمەن ەرەكشەلەنەدى.
جەكە شەكارانى بۇزۋدىڭ پسيحولوگيالىق سالدارى
پسيحياتر بيبارس بەكزاتۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ستالكينگ قۇبىلىسىن تەك قۇقىقتىق تۇرعىدان قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. مامان ونىڭ پسيحولوگيالىق تابيعاتىن ءتۇسىنۋ اگرەسسور ارەكەتىن الدىن الا بولجاۋعا جانە جابىرلەنۋشىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا كومەكتەسەتىنىن ايتادى. قوعام كەيدە «مازاسىز عاشىقتىڭ ارەكەتى» دەپ قابىلدايتىن قۇبىلىستىڭ استارىندا مىنەز-قۇلىقتىق نەمەسە كلينيكالىق اۋىتقۋلار جاتۋى مۇمكىن.
Cتالكينگ پسيحياتريالىق دياگنوز رەتىندە حالىقارالىق اۋرۋلار كلاسسيفيكاتسياسىندا جەكە كورسەتىلمەگەن. بۇل - ادامنىڭ بىرەۋدى ونىڭ ەركىنەن تىس قايتا-قايتا باقىلاۋ، اڭدۋ نەمەسە مازالاۋ تۇرىندەگى پاتولوگيالىق مىنەز-قۇلىق ۇلگىسى.ماماننىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي ارەكەتتەر كوبىنە پسيحيكالىق اۋىتقۋلاردىڭ بەلگىسى رەتىندە كورىنۋى مۇمكىن. ونىڭ پايدا بولۋىنا بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى. ءبىر جاعدايدا ادامدا پسيحوزدىق بۇزىلىستار بايقالىپ، ول ءوز ارەكەتىن «ول مەنى جاقسى كورەدى» دەگەن قاتە سەنىممەن (ەروتومانيا) اقتاۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاعدايدا تۇلعالىق مىنەز-قۇلىق اۋىتقۋلارى بولىپ, ادام باقىلاۋ ارقىلى ءوزىن ماڭىزدى سەزىنۋگە تىرىسادى.
«ستالكينگ تەك سىرتقى قاۋىپ ەمەس، ول ادامنىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايىنا تەرەڭ اسەر ەتەتىن اۋىر تراۆمالىق فاكتور بولۋى مۇمكىن. جابىرلەنۋشىلەردە كىنا سەزىمى، تۇراقتى قورقىنىش، ۇيقىنىڭ بۇزىلۋى، دەپرەسسيالىق كوڭىل كۇي جانە پوستتراۆمالىق سترەسس بەلگىلەرى پايدا بولۋى ىقتيمال»، - دەيدى پسيحياتر بيبارس بەكزاتۇلى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، ستالكينگ تۋرالى اقپاراتتىڭ جاريا بولۋى بۇرىن زورلىق-زومبىلىق كورگەن ادامداردا قوسىمشا ۇرەي تۋعىزۋى مۇمكىن. ولار «كەلەسى قۇربان مەن بولۋىم مۇمكىن» دەگەن قورقىنىش سەزىمىن باستان كەشىرەدى. پسيحياتريالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي، ستالكەرمەن ديالوگ ورناتۋ جاعدايدى ۋشىقتىرۋى مۇمكىن. سەبەبى اگرەسسور مۇنى ءۇمىتتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلداۋى ىقتيمال. سوندىقتان ەڭ ءتيىمدى ءتاسىل – بايلانىستى تولىق توقتاتۋ، جەكە شەكارانى قاتاڭ ساقتاۋ جانە بارلىق قىسىم فاكتىلەرىن قۇجاتتاپ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلاۋ.
قۋدالاۋ فاكتىسىن دالەلدەۋدىڭ قۇقىقتىق جولدارى
زاڭگەر ارمان ءشارىپوۆتىڭ ايتۋىنشا، ماسەلەنىڭ وزەگى – زاڭسىز قۋدالاۋ. مۇندا مىندەتتى تۇردە ۇرىپ-سوعۋ نەمەسە كۇش قولدانۋ بولماۋى مۇمكىن. دەگەنمەن ادامنىڭ تۇراقتى تۇردە ىزىنە ءتۇسۋى، بايلانىسقا ماجبۇرلەۋى، كۇتپەگەن جەردەن پايدا بولۋى، تىنىشتىعىن بۇزۋى – جابىرلەنۋشىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ەركىندىگىنە قول سۇعاتىن ارەكەتتەر.
"ەگەر ءوزىڭىزدى جابىرلەنۋشى رەتىندە سەزىنسەڭىز، ەڭ باستى قادام – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەر كەزىندە حابارلاسۋ. جاقىن ماڭداعى پوليتسيا بولىمىنە, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورعا نەمەسە پوليتسيا باسقارماسىنابارىپ ارىز جازۋ قاجەت. ارىزدىڭ ناقتى فورماسىجوق, الايدا ءمان-جايدى تولىق ءارى ناقتى كورسەتۋماڭىزدى: قۋدالاۋ قاشان باستالدى, قالاي كورىنىستاپتى, كۇندەلىكتى ومىرگە قالاي اسەر ەتتى دەگەن سىندىساۋالداردىڭ جاۋابىن تولىق قامتۋ قاجەت", - دەيدى.
ستالكينگكە قاتىستى داۋدا كوپ جاعدايدا شەشۋشى ماسەلە - دالەلدىڭ ساپاسى. زاڭگەر ارىزعا قوسا تىركەۋگە بولاتىن - ناقتى دالەلدەر پاكەتىن اتاپ ءوتتى:
-مەسسەندجەرلەردەگى حات الماسۋلار (سكرينشوت، چات تاريحى);
-قوڭىراۋلار تاريحى (كۇنى, ۋاقىتى, ءنومىرى);
-اۋديو/ۆيدەو حابارلامالار;
-بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ جازبالارى (ءۇي ماڭى, پودەزد، كەڭسە, قوعامدىق ورىندار);
- كۋاگەرلەردىڭ تۇسىنىكتەمەسى (كورشى, ارىپتەس, دوس, تۋىس – كەز كەلگەن كۋا).
"وسىنداي دالەلدەر بولىپ تۇرىپ، پوليتسيا ارىزدان كەيىن ءتيىستى شارا قولدانباسا، جابىرلەنۋشى پوليتسيا باسشىلىعىنا، مينيسترلىككە نەمەسە پروكۋراتۋراعا شاعىم تۇسىرۋگە قۇقىلى. شاعىمدا ارىزدىقابىلداماۋ, تىركەمەۋ, تەكسەرۋدى سوزۋ, ارەكەتسىزدىكسياقتى جايتتاردى ناقتى كورسەتۋ قاجەت", - دەپ قوستىزاڭگەر.
ەگەر اتالعان ارەكەتتەر بويىنشا ناقتى دالەلدەمەلەر ۇسىنىلماسا، وكىنىشكە قاراي، قۇقىقتىق قورعاۋ تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ قيىنعا سوعۋى مۇمكىن. سەبەبى زاڭ تالاپتارى بويىنشا كەز كەلگەن شاعىم نەمەسە ارىز ناقتى دالەلدەرگە سۇيەنۋى ءتيىس. دالەلدەر بولماعان جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءىستى تولىق ءارى وبەكتيۆتى باعالاي الماۋى ىقتيمال.
قورقىنىشسىز، تىنىشتىقتا ءومىر ءسۇرۋ – ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى. ءاربىر جان ءوز ۇيىنە سەنىممەن ورالىپ، كوشەدە الاڭسىز ءجۇرىپ، ۇرەيءدى ەمەس، ەركىندىكءتى سەزىنگىسى كەلەدى. ال ستالكينگ – تەك جەكە ادامنىڭ ەمەس، تۇتاس قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تالاپ ەتەتىن كۇردەلى الەۋمەتتىك جانە پسيحولوگيالىق ماسەلە. سول سەبەپتى ماماندار ستالكەرلەردى جازالاۋ شارالارىنىڭ كۇشەيتىلگەنىن جانە جابىرلەنۋشى ارىزىن قابىلداۋ پروتسەسىنىڭ ءالى دە جەتىلدىرىلگەنىن قالايدى.
اقەركە ازاتقىزى
