فوتو: جي كومەگىمەن
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلۋىنا قارسى كۇرەسىپ، ءبىرتۇتاس ەكوجۇيەنى ساقتاۋ ءۇشىن جاعالاۋداعى مەملەكەتتەردى ورتاق شەشىمدەر قابىلداۋعا شاقىردى. بۇل تۋرالى ول كاسپي ەكولوگيا سامميتىندە ايتتى، دەپ حابارلايدى "ادىرنا".
مەملەكەت باسشىسى ءسامميتتى وتكىزۋ باستاماسىن كوتەرگەن تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆكە العىس ءبىلدىرىپ، كاسپيدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ايماق مەملەكەتتەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
"كاسپي – بىرەگەي تابيعي قازىنا، ميلليونداعان ادامنىڭ تىرشىلىك كوزى، كۇللى ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى نەگىزگى كولىك جانە ەنەرگەتيكا تورابى. سوندىقتان تەڭىز ەكوجۇيەسىن ساقتاۋعا، ەڭ الدىمەن، ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز مۇددەلى بولۋى كەرەك. وسى ورايدا، مۇنى تەك ەكولوگيالىق داعدارىس ەمەس، سالدارى وتە قاۋىپتى ەكونوميكالىق احۋال دەپ باعالاعان يران پرەزيدەنتى ماسۋد پەزەشكيان مىرزانىڭ پىكىرىن قۇپتايمىن. ەگەر قازىر جەدەل ءارى باتىل شارالار قابىلدانباسا، ەكولوگيالىق جاعداي كۇرت ناشارلاۋى ىقتيمال. بۇل كاسپي ماڭىندا ورنالاسقان ەلدەردىڭ حالقىنا عانا ەمەس، الەمدىك قوعامداستىققا دا زاردابىن تيگىزەدى. 2000 جىلدان 2025 جىلعا دەيىن تارتىلعان تەڭىز اۋماعى 16 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استى. جەكەلەگەن ۋچاسكەلەردە سۋ جاعادان ونداعان شاقىرىمعا دەيىن الىستاپ كەتكەن. كاسپيگە كەلىپ قۇياتىن وزەن سۋىنىڭ ازايۋى، كليماتتىڭ جىلىنۋى، انتروپوگەندىك جۇكتەمەنىڭ ارتۋى نازىك تابيعي جۇيە مەن تەڭىزدىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىنە وتە جاعىمسىز اسەر ەتىپ، وراسان نۇقسان كەلتىرەدى. كاسپي يتبالىقتارىنىڭ احۋالى قاتتى الاڭداتادى. سوڭعى عاسىردا ولاردىڭ سانى 1 ميلليوننان 270 مىڭعا دەيىن ازايدى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا، كاسپيدىڭ مۇشكىل ءحالىن ايماقتاعى اۋقىمدى كليماتتىق وزگەرىستەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ءوڭىردىڭ كەي جەرلەرىندە تەمپەراتۋرا 5 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن دەپ بولجانعانىن جەتكىزدى.
"بۇل مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىن تەزدەتىپ، سۋ تاپشىلىعىنا، قۋاڭشىلىققا جانە جەردىڭ توزۋىنا اكەپ سوعادى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋىنشا، 2050 جىلعا قاراي وڭىردەگى شامامەن 2,5 ميلليون ادام كليمات فاكتورلارىنىڭ اسەرىنەن قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولۋى مۇمكىن. كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى كەمە قاتىناسىنا جانە پورت ينفراقۇرىلىمىنا، سونداي-اق بالىق شارۋاشىلىعى، ەنەرگەتيكا، ونەركاسىپ سياقتى سالالار مەن جاعاداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ورنىقتى دامۋىنا قاتەر توندىرەدى. اڭگىمە سالدارى اۋىر، ءتىپتى اۋقىمدى ەكولوگيالىق اپاتقا ۇرىندىراتىن كۇردەلى سىن-قاتەرلەر تۋرالى بولىپ وتىر. قازاقستان مۇنداي ولقىلىقتىڭ ورنى تولمايتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. ارال قاسىرەتى تابيعاتتى جاۋاپسىز پايدالانۋدىڭ سوڭى قايدا اپارىپ سوعاتىنىن ۇدايى ەسكە سالادى. ونداي جاعدايدىڭ قايتالانۋىنا ەشقاشان جول بەرمەۋ كەرەك. ءبىر كەزدەرى "ۇلى تەڭىز", "قارت كاسپي" دەپ ارداقتاعان ايدىندى ساقتاپ قالۋ – زامانداس مەملەكەت قايراتكەرلەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قانا ەمەس، ارىمىزعا سىن. كەلەر ۇرپاققا نە قالدىرامىز دەگەن وي مازالايدى. بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ كاسپيدى قانداي كۇيدە كورەتىنى بۇگىنگى قابىلدايتىن شەشىمدەرىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى", – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق تۇيتكىلدەرگە حالىقارالىق جانە ۇلتتىق دەڭگەيدە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعانىنا توقتالدى.
ء"بىز تابيعاتتى ايالاۋ قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. بۇل قاعيداتتاردىڭ جاڭا كونستيتۋتسيامىزدا كورىنىس تابۋى بەكەر ەمەس. نەگىزگى زاڭ ازاماتتاردى تابيعات پەن ونىڭ بايلىعىنا جاناشىرلىقپەن قاراۋعا مىندەتتەيدى، سونداي-اق ادامداردىڭ تۇرمىسى مەن دەنساۋلىعىنا قولايلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ىسىندە مەملەكەتكە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. "تازا قازاقستان" جالپىۇلتتىق قوزعالىسى ميلليونعا جۋىق ۆولونتەردى بىرىكتىرىپ، جاڭا ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى قۇرالىنا اينالدى. ءبىز قاراپايىم ءارى ىرگەلى قاعيداتتاردى باسشىلىققا الامىز. ياعني ەكونوميكالىق دامۋ مەن تابيعاتتى قورعاۋ ءوزارا قايشى ەمەس، كەرىسىنشە ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن ماقساتتار سانالادى", – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ورنى تولماستاي كورىنگەن اپاتتان كەيىن تابيعاتتى قايتا تۇلەتۋگە قاتىستى جارقىن مىسالدار كەلتىردى.
ء"بىز سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ ايدىنىن 36 پايىزعا ۇلعايتا الدىق. سونىڭ ناتيجەسىندە سۋدىڭ ساپاسى جاقسارىپ، بالىق قورى قايتا قالپىنا كەلدى. تەڭىز ماڭىنداعى اۋماقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قان جۇگىردى. بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ – ەكولوگيالىق ساياساتىمىزدىڭ ماڭىزدى باعىتى. دايەكتى شارالاردىڭ ارقاسىندا كيىك سانى ءوستى. قار بارىسىنىڭ پوپۋلياتسياسى ساقتالىپ وتىر. جانۋارلاردىڭ سيرەك تۇرلەرى تابيعي ورتاعا ورالۋدا. وسى وڭ تاجىريبەنى كاسپي تەڭىزىنىڭ بىرەگەي ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ ءۇشىن قولدانۋعا بولادى دەپ ويلايمىز. ءبىز تۇران جولبارىسىن قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيتىن ارنايى باعدارلامانى قولعا الدىق. وسى ورايدا، بىرنەشە امۋر جولبارىسىن ەلىمىزگە جەرسىندىرۋگە بەرگەنى ءۇشىن پرەزيدەنت ۆلاديمير پۋتينگە جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتىنە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. قازىر ولار جەرگىلىكتى تابيعات جاعدايىنا ويداعىداي بەيىمدەلۋدە", – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت كاسپي ىنتىماقتاستىعىنىڭ بەرىك حالىقارالىق قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى قالىپتاسقانىن مالىمدەدى.
"تەگەران كونۆەنتسياسىنىڭ ءمانى زور. بيىل ونىڭ كۇشىنە ەنگەنىنە 20 جىل تولدى. بۇۇ قورشاعان ورتا باعدارلاماسى تابيعاتتى قورعاۋ جۇمىسىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. قازاقستان پرەمەر-مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلۋىنا قاتىستى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا قۇرۋ جونىندەگى ازەربايجاننىڭ ۇسىنىسىن قولدايدى. كاسپي ماڭىنداعى ەلدەر تەڭىزدىڭ سۋ رەسۋرسىن ساقتاۋ بويىنشا مەملەكەتارالىق باعدارلاما ازىرلەۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ باستاماسىن ماقۇلدادى. بارشا حالىقارالىق سەرىكتەسىمىزدىڭ، اسىرەسە، كاسپي اينالاسىنداعى كورشىلەرىمىزدىڭ جۇمىسىن جوعارى باعالايمىز. الايدا قولعا الىنعان شارالار ازىرگە جەتكىلىكسىز. تەڭىزدىڭ تارتىلۋ سالدارىن جەڭىلدەتىپ، ەكونوميكا مەن ەكوجۇيەنىڭ وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋىنە كومەكتەسۋ ءۇشىن ۇيلەسىمدى ارەكەتكە كوشەتىن ۋاقىت كەلدى", – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سامميت قاتىسۋشىلارىنىڭ نازارىن بىرقاتار نەگىزگى باعىتقا اۋداردى. پرەزيدەنت ەكولوگيالىق قاۋىپ-قاتەردى دەر شاعىندا انىقتاپ، الدىن الۋ ءۇشىن ءبىرىزدى عىلىمي ءتاسىل كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
"كاسپي ماڭىنداعى ەلدەردە دەرەكتەردىڭ، عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن باقىلاۋلاردىڭ مول قورى بار. دەگەنمەن ول بىرىڭعاي جۇيە رەتىندە جۇمىس ىستەسە، اناعۇرلىم ءتيىمدى بولار ەدى. 2024 جىلى قازاقستان كاسپي تەڭىزى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇردى. كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، بەيىمدەلۋدىڭ ورتاق جوسپارىن ازىرلەۋ ءۇشىن كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ عىلىمي ورتالىقتارى مەن وسى ينستيتۋتتىڭ الەۋەتىن تولىقتاي جۇمىلدىرعان ءجون", – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى كاسپي ەكوجۇيەسىن باسقارۋعا ارنالعان زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ وزەكتىلىگىنە باسا ءمان بەردى.
"سۋ رەسۋرستارىنىڭ جاي-كۇيى، جاعالاۋدىڭ وزگەرۋى، بيوالۋانتۇرلىلىك، لاستانۋ، وزەن اعىنى جانە باسقا دا نەگىزگى پارامەترلەر بويىنشا مالىمەتتەردى وڭدەپ، تالداۋ ءۇشىن بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. سپۋتنيكتىك تەحنولوگيالار، جاساندى ينتەللەكت جانە بولجام جاساۋدىڭ زاماناۋي جۇيەلەرى ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە مونيتورينگ جۇرگىزۋگە، ەكولوگيالىق سىن-قاتەرلەردى ۋاقتىلى انىقتاپ، رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي پلاتفورما عالىمدارىمىزدىڭ، سالالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا ورتاق تسيفرلىق نەگىز بولادى", – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت كاسپيدەگى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالاردى قولعا الۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ونىڭ پىكىرىنشە، تەڭىزدىڭ تارتىلۋى، تابيعي ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىنىڭ وزگەرۋى، لاستانۋ جانە انتروپوگەندىك جۇكتەمەنىڭ ارتۋى ۋىلدىرىق شاشاتىن ورىنداردى قالپىنا كەلتىرۋ، سونداي-اق وزەن اڭعارلارىنداعى ەكوجۇيەنى، فلورا مەن فاۋنانىڭ ەرەكشە وسال تۇرلەرىن قورعاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى.
"سولتۇستىك ارال تاجىريبەسى ينجەنەرلىك شارالار مەن تابيعاتقا باعدارلانعان عىلىمي تاسىلدەردى ۇشتاستىرۋ سۋ شارۋاشىلىعىنا قاتىستى جانە ەكولوگيالىق مىندەتتەردى ءتيىمدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار جاعالاۋداعى اۋماقتاردى ساقتاپ، كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋگە بولاتىنىن دالەلدەدى. زاڭسىز بالىق اۋلاۋعا جانە بيولوگيالىق رەسۋرستاردىڭ كولەڭكەلى اينالىمىمەن كۇرەسكە باسا ءمان بەرۋ قاجەت. بۇل ماسەلەنى ۇجىمدىق كۇش-جىگەر ارقىلى عانا شەشۋگە بولادى. قۇقىق قورعاۋ جانە تابيعاتتى قورعاۋ ورگاندارى اراسىندا اقپارات الماسۋدى جانداندىرىپ، بىرلەسكەن جەدەل ءىس-شارالار وتكىزۋ قاجەت. تسيفرلىق مونيتورينگ قۇرالدارىن قولدانعانىمىز ءجون. قازاقستان وسى ورتاق جۇمىسقا كاسپي يتبالىعى مەن ونىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىن ساقتاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆات الەۋەتىن جۇمىلدىرۋعا ءازىر. يتبالىقتاردىڭ تىرشىلىك تسيكلى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ايماقتاردا انتروپوگەندىك اسەردى بارىنشا ازايتۋ ماقساتىندا ەكولوگيالىق دالىزدەردى ساقتاۋ ماسەلەسىنە دە باسا ءمان بەرگەن ءجون. سايىپ كەلگەندە، كاسپيدى يتبالىقسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ەلىمىز بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق قور قۇرۋ جۇمىسىن قولعا الدى. ونىڭ ماقساتى – تابيعاتتى قورعاۋ ىسىندە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ. كاسپي تەڭىزىنىڭ بىرەگەي ەكوجۇيەسى مەن سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەردى قورعاۋ قور قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولادى. قور جۇمىسىنا بەلسەندى اتسالىسىپ، بىرلەسكەن ناقتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا شاقىرامىن", – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كاسپي تەڭىزىن ساقتاۋعا جانە اناعۇرلىم پەرسپەكتيۆتى جوبالاردىڭ پۋلىن قالىپتاستىرۋعا حالىقارالىق دەڭگەيدە كۇش سالۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
"مۇنداي جوبالار كاسپي اكۆاتورياسى مەن وعان قۇياتىن وزەندەردىڭ الاپتارىن دا قامتۋعا ءتيىس. سۋ اعىنىن، وزەن اتىراۋلارى مەن سۋلى-باتپاقتى اۋماقتاردى قالپىنا كەلتىرىپ، گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ كەرەك. اتالعان جۇمىستاردى گرانتتار، جەڭىلدەتىلگەن نەسيە جانە كليماتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ باسقا دا ارنالارى ەسەبىنەن جۇرگىزۋگە بولادى. سولاي بولۋعا ءتيىس", – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بۇدان بولەك، مەملەكەت باسشىسى تەگەران كونۆەنتسياسىنىڭ تۇراقتى حاتشىلىعىن تولىق جاساقتاۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايدى.
"بىزگە شەشىمدەردىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتىپ، جوعارى دەڭگەيدە قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ تولىق ىسكە اسۋىن قاداعالايتىن جانە قىزمەتىن ۇيلەستىرەتىن پارمەندى تەتىك كەرەك. قازاقستان بۇۇ اياسىندا حالىقارالىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ باستاماسىن جالعاستىرادى. ويتكەنى كاسپيدىڭ ەكولوگيالىق جاي-كۇيىنە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ، سۋ رەسۋرستارىن جاھاندىق باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ – بارشاعا ورتاق مىندەت. سۋ قاۋىپسىزدىگى ازىق-تۇلىك، ەنەرگەتيكالىق جانە كليماتتىق قاۋىپسىزدىكپەن بىرگە حالىقارالىق كۇن تارتىبىندە لايىقتى ورىن الۋعا ءتيىس", – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي، كاسپي – مەملەكەتتىك شەكاراعا باعىنبايتىن ءبىرتۇتاس ەكوجۇيە. سوندىقتان حالىقارالىق ۇيىمدار جانە قارجى نارىقتارى اياسىندا ۇيلەسىمدى ءىس-ارەكەت بولماسا، تابىسقا جەتۋ مۇمكىن ەمەس.
"بىزدە جەمىستى جۇمىس اتقارۋعا قاجەتتىنىڭ ءبارى بار. ياعني ساياسي ديالوگ ورناعان، حالىقارالىق-قۇقىقتىق بازا، سالالىق ينستيتۋتتار مەن ايتارلىقتاي عىلىمي الەۋەت قالىپتاسقان. بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا حالىقتارىمىزدىڭ تىرشىلىك كوزى مەن باياندى بولاشاعىنىڭ كەپىلى سانالاتىن كاسپي تەڭىزىن ساقتاي الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن", – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سامميتتە تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ، ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ، يران پرەزيدەنتى ماسۋد پەزەشكيان جانە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ءسوز سويلەدى.
