Foto: Jİ kömegımen
Qazaqstan Prezidentı Qasym-Jomart Toqaev Kaspii teŋızınıŋ tartyluyna qarsy küresıp, bırtūtas ekojüienı saqtau üşın jaǧalaudaǧy memleketterdı ortaq şeşımder qabyldauǧa şaqyrdy. Būl turaly ol Kaspii ekologiia sammitınde aitty, dep habarlaidy "Adyrna".
Memleket basşysy sammittı ötkızu bastamasyn kötergen Türkımenstan prezidentı Serdar Berdımūhamedovke alǧys bıldırıp, Kaspiidı saqtap qalu üşın aimaq memleketterınıŋ küş-jıgerın bırıktıru qajettıgın aitty.
"Kaspii – bıregei tabiǧi qazyna, milliondaǧan adamnyŋ tırşılık közı, küllı Euraziia qūrlyǧyndaǧy negızgı kölık jäne energetika toraby. Sondyqtan teŋız ekojüiesın saqtauǧa, eŋ aldymen, bızdıŋ memleketterımız müddelı boluy kerek. Osy oraida, mūny tek ekologiialyq daǧdarys emes, saldary öte qauıptı ekonomikalyq ahual dep baǧalaǧan İran Prezidentı Masud Pezeşkian myrzanyŋ pıkırın qūptaimyn. Eger qazır jedel ärı batyl şaralar qabyldanbasa, ekologiialyq jaǧdai kürt naşarlauy yqtimal. Būl Kaspii maŋynda ornalasqan elderdıŋ halqyna ǧana emes, älemdık qoǧamdastyqqa da zardabyn tigızedı. 2000 jyldan 2025 jylǧa deiın tartylǧan teŋız aumaǧy 16 myŋ şarşy şaqyrymnan asty. Jekelegen uchaskelerde su jaǧadan ondaǧan şaqyrymǧa deiın alystap ketken. Kaspiige kelıp qūiatyn özen suynyŋ azaiuy, klimattyŋ jylynuy, antropogendık jüktemenıŋ artuy näzık tabiǧi jüie men teŋızdıŋ bioaluantürlılıgıne öte jaǧymsyz äser etıp, orasan nūqsan keltıredı. Kaspii itbalyqtarynyŋ ahualy qatty alaŋdatady. Soŋǧy ǧasyrda olardyŋ sany 1 millionnan 270 myŋǧa deiın azaidy, – dedı Memleket basşysy.
Qazaqstan Prezidentınıŋ aituynşa, Kaspiidıŋ müşkıl halın aimaqtaǧy auqymdy klimattyq özgerısten bölıp qarauǧa bolmaidy. Qasym-Jomart Toqaev osy ǧasyrdyŋ soŋyna qarai öŋırdıŋ kei jerlerınde temperatura 5 gradusqa deiın köterıluı mümkın dep boljanǧanyn jetkızdı.
"Būl mūzdyqtardyŋ eruın tezdetıp, su tapşylyǧyna, quaŋşylyqqa jäne jerdıŋ tozuyna äkep soǧady. Düniejüzılık banktıŋ baǧalauynşa, 2050 jylǧa qarai öŋırdegı şamamen 2,5 million adam klimat faktorlarynyŋ äserınen qonys audaruǧa mäjbür boluy mümkın. Kaspii teŋızınıŋ tartyluy keme qatynasyna jäne port infraqūrylymyna, sondai-aq balyq şaruaşylyǧy, energetika, önerkäsıp siiaqty salalar men jaǧadaǧy eldı mekenderdıŋ ornyqty damuyna qater töndıredı. Äŋgıme saldary auyr, tıptı auqymdy ekologiialyq apatqa ūryndyratyn kürdelı syn-qaterler turaly bolyp otyr. Qazaqstan mūndai olqylyqtyŋ orny tolmaitynyn jaqsy tüsınedı. Aral qasıretı tabiǧatty jauapsyz paidalanudyŋ soŋy qaida aparyp soǧatynyn ūdaiy eske salady. Ondai jaǧdaidyŋ qaitalanuyna eşqaşan jol bermeu kerek. Bır kezderı "Ūly teŋız", "Qart Kaspii" dep ardaqtaǧan aidyndy saqtap qalu – zamandas memleket qairatkerlerı üşın jauapkerşılık qana emes, arymyzǧa syn. Keler ūrpaqqa ne qaldyramyz degen oi mazalaidy. Balalarymyz ben nemerelerımızdıŋ Kaspiidı qandai küide köretını bügıngı qabyldaityn şeşımderımızge tıkelei bailanysty", – dedı Memleket basşysy.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyŋ ekologiialyq tüitkılderge halyqaralyq jäne ūlttyq deŋgeide erekşe nazar audaryp otyrǧanyna toqtaldy.
"Bız tabiǧatty aialau qūndylyqtaryn nasihattau qajet dep oilaimyz. Būl qaǧidattardyŋ jaŋa Konstitusiiamyzda körınıs tabuy beker emes. Negızgı zaŋ azamattardy tabiǧat pen onyŋ bailyǧyna janaşyrlyqpen qarauǧa mındetteidı, sondai-aq adamdardyŋ tūrmysy men densaulyǧyna qolaily qorşaǧan ortany qorǧau ısınde memleketke jauapkerşılık jükteidı. "Taza Qazaqstan" jalpyūlttyq qozǧalysy millionǧa juyq volonterdı bırıktırıp, jaŋa ekologiialyq mädeniet qalyptastyrudyŋ naqty qūralyna ainaldy. Bız qarapaiym ärı ırgelı qaǧidattardy basşylyqqa alamyz. Iаǧni ekonomikalyq damu men tabiǧatty qorǧau özara qaişy emes, kerısınşe bır-bırın tolyqtyratyn maqsattar sanalady", – dedı Prezident.
Memleket basşysy orny tolmastai körıngen apattan keiın tabiǧatty qaita tületuge qatysty jarqyn mysaldar keltırdı.
"Bız Soltüstık Aral teŋızınıŋ aidynyn 36 paiyzǧa ūlǧaita aldyq. Sonyŋ nätijesınde sudyŋ sapasy jaqsaryp, balyq qory qaita qalpyna keldı. Teŋız maŋyndaǧy aumaqtardyŋ tūrmys-tırşılıgıne qan jügırdı. Bioaluantürlılıktı saqtau – ekologiialyq saiasatymyzdyŋ maŋyzdy baǧyty. Däiektı şaralardyŋ arqasynda kiık sany östı. Qar barysynyŋ populiasiiasy saqtalyp otyr. Januarlardyŋ sirek türlerı tabiǧi ortaǧa oraluda. Osy oŋ täjıribenı Kaspii teŋızınıŋ bıregei ekojüiesın saqtau üşın qoldanuǧa bolady dep oilaimyz. Bız Tūran jolbarysyn qalpyna keltırudı közdeitın arnaiy baǧdarlamany qolǧa aldyq. Osy oraida, bırneşe Amur jolbarysyn elımızge jersındıruge bergenı üşın Prezident Vladimir Putinge jäne Resei Federasiiasynyŋ Ükımetıne rizaşylyǧymdy bıldıremın. Qazır olar jergılıktı tabiǧat jaǧdaiyna oidaǧydai beiımdelude", – dedı Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident Kaspii yntymaqtastyǧynyŋ berık halyqaralyq qūqyqtyq jäne institusionaldyq negızı qalyptasqanyn mälımdedı.
"Tegeran konvensiiasynyŋ mänı zor. Biyl onyŋ küşıne engenıne 20 jyl toldy. BŪŪ Qorşaǧan orta baǧdarlamasy tabiǧatty qorǧau jūmysyna aitarlyqtai üles qosyp keledı. Qazaqstan premer-ministrlerdıŋ orynbasarlary deŋgeiınde Kaspii teŋızınıŋ tartyluyna qatysty ükımetaralyq komissiia qūru jönındegı Äzerbaijannyŋ ūsynysyn qoldaidy. Kaspii maŋyndaǧy elder Teŋızdıŋ su resursyn saqtau boiynşa memleketaralyq baǧdarlama äzırleu turaly Qazaqstannyŋ bastamasyn maqūldady. Barşa halyqaralyq serıktesımızdıŋ, äsırese, Kaspii ainalasyndaǧy körşılerımızdıŋ jūmysyn joǧary baǧalaimyz. Alaida qolǧa alynǧan şaralar äzırge jetkılıksız. Teŋızdıŋ tartylu saldaryn jeŋıldetıp, ekonomika men ekojüienıŋ özgerısterge beiımdeluıne kömektesu üşın üilesımdı äreketke köşetın uaqyt keldı", – dedı Memleket basşysy.
Qasym-Jomart Toqaev sammit qatysuşylarynyŋ nazaryn bırqatar negızgı baǧytqa audardy. Prezident ekologiialyq qauıp-qaterdı der şaǧynda anyqtap, aldyn alu üşın bırızdı ǧylymi täsıl kerek dep esepteidı.
"Kaspii maŋyndaǧy elderde derekterdıŋ, ǧylymi zertteuler men baqylaulardyŋ mol qory bar. Degenmen ol bıryŋǧai jüie retınde jūmys ıstese, anaǧūrlym tiımdı bolar edı. 2024 jyly Qazaqstan Kaspii teŋızı ǧylymi zertteu institutyn qūrdy. Keşendı zertteuler jürgızıp, beiımdeludıŋ ortaq josparyn äzırleu üşın Kaspii maŋy elderınıŋ ǧylymi ortalyqtary men osy instituttyŋ äleuetın tolyqtai jūmyldyrǧan jön", – dedı Qazaqstan Prezidentı.
Memleket basşysy Kaspii ekojüiesın basqaruǧa arnalǧan zamanaui tehnologiialardy qoldanudyŋ özektılıgıne basa män berdı.
"Su resurstarynyŋ jai-küiı, jaǧalaudyŋ özgeruı, bioaluantürlılık, lastanu, özen aǧyny jäne basqa da negızgı parametrler boiynşa mälımetterdı öŋdep, taldau üşın bıryŋǧai sifrlyq platforma qūru mümkındıgın qarastyrudy ūsynamyn. Sputniktık tehnologiialar, jasandy intellekt jäne boljam jasaudyŋ zamanaui jüielerı naqty uaqyt rejimınde monitoring jürgızuge, ekologiialyq syn-qaterlerdı uaqtyly anyqtap, retteuge mümkındık beredı. Mūndai platforma ǧalymdarymyzdyŋ, salalyq memlekettık organdardyŋ jäne halyqaralyq ūiymdardyŋ jūmysyna ortaq sifrlyq negız bolady", – dedı Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident Kaspiidegı bioaluantürlılıktı saqtau üşın qosymşa şaralardy qolǧa aludyŋ maŋyzyna toqtaldy. Onyŋ pıkırınşe, teŋızdıŋ tartyluy, tabiǧi ömır süru ortasynyŋ özgeruı, lastanu jäne antropogendık jüktemenıŋ artuy uyldyryq şaşatyn oryndardy qalpyna keltıru, sondai-aq özen aŋǧarlaryndaǧy ekojüienı, flora men faunanyŋ erekşe osal türlerın qorǧau jūmystaryn küşeitudı talap etedı.
"Soltüstık Aral täjıribesı injenerlık şaralar men tabiǧatqa baǧdarlanǧan ǧylymi täsılderdı ūştastyru su şaruaşylyǧyna qatysty jäne ekologiialyq mındetterdı tiımdı şeşuge mümkındık beretının körsettı. Sonymen qatar jaǧalaudaǧy aumaqtardy saqtap, klimattyq özgerısterdıŋ saldaryn jeŋıldetuge bolatynyn däleldedı. Zaŋsyz balyq aulauǧa jäne biologiialyq resurstardyŋ köleŋkelı ainalymymen küreske basa män beru qajet. Būl mäselenı ūjymdyq küş-jıger arqyly ǧana şeşuge bolady. Qūqyq qorǧau jäne tabiǧatty qorǧau organdary arasynda aqparat almasudy jandandyryp, bırlesken jedel ıs-şaralar ötkızu qajet. Sifrlyq monitoring qūraldaryn qoldanǧanymyz jön. Qazaqstan osy ortaq jūmysqa Kaspii itbalyǧy men onyŋ tırşılık etu ortasyn saqtau maqsatynda qūrylǧan memlekettık tabiǧi rezervat äleuetın jūmyldyruǧa äzır. İtbalyqtardyŋ tırşılık siklı üşın öte maŋyzdy aimaqtarda antropogendık äserdı barynşa azaitu maqsatynda ekologiialyq dälızderdı saqtau mäselesıne de basa män bergen jön. Saiyp kelgende, Kaspiidı itbalyqsyz elestetu mümkın emes. Elımız Bioaluantürlılıktı saqtau jönındegı halyqaralyq qor qūru jūmysyn qolǧa aldy. Onyŋ maqsaty – tabiǧatty qorǧau ısınde älemdık qoǧamdastyqtyŋ küş-jıgerın bırıktıru. Kaspii teŋızınıŋ bıregei ekojüiesı men sirek kezdesetın türlerdı qorǧau qor qyzmetınıŋ maŋyzdy baǧyttarynyŋ bırı bolady. Qor jūmysyna belsendı atsalysyp, bırlesken naqty jobalardy ıske asyruǧa şaqyramyn", – dedı Memleket basşysy.
Qasym-Jomart Toqaev Kaspii teŋızın saqtauǧa jäne anaǧūrlym perspektivtı jobalardyŋ pulyn qalyptastyruǧa halyqaralyq deŋgeide küş salu qajet ekenın atap öttı.
"Mūndai jobalar Kaspii akvatoriiasy men oǧan qūiatyn özenderdıŋ alaptaryn da qamtuǧa tiıs. Su aǧynyn, özen atyraulary men suly-batpaqty aumaqtardy qalpyna keltırıp, gidrotehnikalyq qūrylystardyŋ jaǧdaiyn jaqsartu kerek. Atalǧan jūmystardy granttar, jeŋıldetılgen nesie jäne klimattyq qarjylandyrudyŋ basqa da arnalary esebınen jürgızuge bolady. Solai boluǧa tiıs", – dedı Qazaqstan Prezidentı.
Būdan bölek, Memleket basşysy Tegeran konvensiiasynyŋ tūraqty Hatşylyǧyn tolyq jasaqtau öte maŋyzdy dep sanaidy.
"Bızge şeşımderdıŋ sabaqtastyǧyn qamtamasyz etıp, joǧary deŋgeide qol jetkızılgen uaǧdalastyqtardyŋ tolyq ıske asuyn qadaǧalaityn jäne qyzmetın üilestıretın pärmendı tetık kerek. Qazaqstan BŪŪ aiasynda Halyqaralyq su ūiymyn qūru bastamasyn jalǧastyrady. Öitkenı Kaspiidıŋ ekologiialyq jai-küiıne basa nazar audara otyryp, su resurstaryn jahandyq basqarudyŋ tiımdılıgın arttyru – barşaǧa ortaq mındet. Su qauıpsızdıgı azyq-tülık, energetikalyq jäne klimattyq qauıpsızdıkpen bırge halyqaralyq kün tärtıbınde laiyqty oryn aluǧa tiıs", – dedı Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident atap ötkendei, Kaspii – memlekettık şekaraǧa baǧynbaityn bırtūtas ekojüie. Sondyqtan halyqaralyq ūiymdar jäne qarjy naryqtary aiasynda üilesımdı ıs-äreket bolmasa, tabysqa jetu mümkın emes.
"Bızde jemıstı jūmys atqaruǧa qajettınıŋ bärı bar. Iаǧni saiasi dialog ornaǧan, halyqaralyq-qūqyqtyq baza, salalyq instituttar men aitarlyqtai ǧylymi äleuet qalyptasqan. Bırlesken küş-jıgerdıŋ arqasynda halyqtarymyzdyŋ tırşılık közı men baiandy bolaşaǧynyŋ kepılı sanalatyn Kaspii teŋızın saqtai alatynymyzǧa senımdımın", – dedı Memleket basşysy.
Sammitte Türkımenstan prezidentı Serdar Berdımūhamedov, Äzerbaijan prezidentı İlham Äliev, İran prezidentı Masud Pezeşkian jäne Resei prezidentı Vladimir Putin söz söiledı.
