قازاقستاندا اعزا دونورلىعى جايلى ايتىلعاندا ءالى كۇنگە دەيىن ءتۇرلى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر مەن الىپ-قاشپا اڭگىمەلەر كوپ. ال شىن مانىندە بۇل – ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى نازىك شەكاراداعى تاڭداۋ.
2025 جىلعى 10 تامىزداعى مالىمەت بويىنشا، ەلىمىزدە 4 384 ادام ترانسپلانتاتسيانى كۇتىپ وتىر. ولاردىڭ ىشىندە 3890 ەرەسەك پەن 90 بالا بۇيرەككە، 201 ەرەسەك پەن 21 بالا باۋىرعا مۇقتاج. ال جۇرەك پەن وكپە كۇتەتىندەر سانى جۇزدەن اسادى. 2024 جىلى 335 ادام قاجەتتى اعزاسىنا قول جەتكىزە الماي كوز جۇمدى. بۇل سانداردىڭ ارتىندا ادامداردىڭ تاعدىرى، اتا-انانىڭ ءۇمىتى، بالالاردىڭ بولاشاعى تۇر.
دونورلىققا قاتىستى ەڭ ۇلكەن ستەرەوتيپتەردىڭ ءبىرى - «يسلامدا تىيىم سالىنعان». بىراق بۇل پىكىردىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن ءدىن وكىلدەرى دە ايتادى. شەيح كۋنتا قاجى مەشىتىنىڭ نايب يمامى دانيار بايدۋللاەۆ: «يسلام شاريعاتى بويىنشا ادام ءتانى اللانىڭ اماناتى بولىپ سانالادى. سوندىقتان ادامنىڭ دەنەسىنە ءتىرى كەزىندە دە، قايتىس بولعاننان كەيىن دە قۇرمەتپەن قاراۋ - ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. دەگەنمەن، قازىرگى زامان عالىمدارى مەن ءپاتۋا كەڭەستەرى بەلگىلى ءبىر شارتتارمەن مايىتتەن اعزا الۋعا رۇقسات بار ەكەنىن ايتادى. ول شارتتار مارقۇمنىڭ كوزى تىرىسىندە كەلىسىم بەرۋى نەمەسە تۋىستارىنىڭ رۇقساتى، اعزانىڭ ساتىلماۋى جانە بۇل ءىس باسقا ادامنىڭ ءومىرىن قۇتقارۋعا ناقتى سەبەپ بولۋى. ياعني، ەگەر دونورلىق ارقىلى ءبىر مۇسىلماننىڭ نەمەسە جالپى ادامنىڭ ءومىرىن امان ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگى بولسا، ول يگى امال رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل جەردە باستى ماقسات - جاندى ساقتاپ قالۋ»،- دەيدى يمام.
ايتۋىنشا، قۇراندا دا بۇل جايىندا انىق ايتىلعان: «كىمدە-كىم ءبىر ادامدى ءتىرى ەتسە، بارشا ادامدى ءتىرى ەتكەندەي بولادى» ء(«مايدا» سۇرەسى، 32-ايات). دەمەك، بارلىق شارتتارى ساقتالسا، قايتىس بولعاننان كەيىنگى دونورلىق يسلامعا قايشى ەمەس.
ترانسپلانتاتسيانى ۇيلەستىرۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ساۋلە شايسۋلتانوۆا ماسەلەنى تەك دارىگەرلەر ەمەس، قوعامنىڭ بارلىق مۇشەسى تالقىلاۋى كەرەكتىگىن ايتادى.
– كوپشىلىگى ءبىزدى دارىگەر بولعاندىقتان قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر دەپ ويلايدى. بىراق ەگەر بۇل تاقىرىپتى جاستار، قوعامدىق ۇيىمدار كوتەرسە، حالىق ونى باسقاشا قابىلدايدى. قازاق قاي كەزدە دە جاردەمدەسكەن حالىق. ال ترانسپلانتاتسياعا مۇقتاجدار بۇگىنگى كومەككە ءزارۋ ادامدار. سوندىقتان وسى قۇندىلىق ارقىلى ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك.
2020 جىلدان بەرى قازاقستاندا دونورلىق تەك ادامنىڭ ءتىرى كەزىندە جازباشا كەلىسىمى بولعان جاعدايدا عانا مۇمكىن. بىراق ساۋلە تالعاتقىزىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل فاكتور ترانسپلانتاتسيا سانىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتكەن جوق.
– بۇرىن، 2015-2017 جىلدارى بىزدە جىلىنا شامامەن 20 دونور بولعان كەزەڭدەر بولدى. كەيىن قوعامدا تەرىس اقپاراتتار تارالىپ، حالىقتىڭ سەنىمى ازايدى. قازىر كەلىسىم نەمەسە باس تارتۋ تىركەۋشىلەردىڭ سانى حالىقتىڭ 1%-ىنان دا از. ونىڭ ۇستىنە، كەلىسىم بەرگەننىڭ ءوزى كەيىن مەديتسينالىق قارسى كورسەتىلىمدەرگە بايلانىستى دونور بولا الماي قالۋى مۇمكىن، - دەيدى ساۋلە تالعاتقىزى.
2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى دا ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن دالەلدەيدى. وتكەن جىلى 86 ىقتيمال دونور انىقتالعانىمەن، ولاردىڭ تەك 10-ىنىڭ وتباسى كەلىسىم بەرگەن. مەديتسينالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا بار بولعانى 6 جاعداي عانا سايكەس كەلىپ، ناتيجەسىندە 23 ترانسپلانتاتسيا جاسالدى.
2025 جىلعى 22 شىلدەدەگى سوڭعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردە 4 384 ناۋقاس ترانسپلانتاتسيا كەزەگىندە تۇر ەكەن. ال 117 231 ادام ەرىكتى تۇردە كەلىسىم بەرگەن. سوعان قاراماستان، دونورلىق اعزا كۇتىپ ءجۇرىپ، ومىردەن ءوتىپ كەتىپ جاتقانداردىڭ سانى ءالى دە جوعارى. دونورلىق - جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس، ول انىقتاۋدان باستاپ ترانسپلانتاتسياعا دەيىنگى ادام ءومىرىن ساقتاپ قالاتىن شەشۋشى فاكتور.
كوللاج: كەنجەباەۆا ارۋجان
قايتىس بولعاننان كەيىنگى دونورلىق جۇيەسىندە الەم ەلدەرى ەكى ءتۇرلى مودەلدى قولدانادى. ءبىرىنشىسى opt-in جۇيەسى، ياعني ادامنىڭ اعزالار مەن جاسۋشالاردى الۋعا تەك ول ءتىرى كەزىندە رەسمي تۇردە كەلىسىمىن بىلدىرگەن جاعدايدا عانا رۇقسات بەرىلەدى. مۇنداي كەلىسىم دونورلىق رەەسترگە تىركەلۋ نەمەسە ارنايى قۇجاتقا قول قويۋ ارقىلى جاسالادى. ەگەر ادام مۇنداي شەشىم قابىلداپ ۇلگەرمەسە، قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ اعزالارى مەن جاسۋشالارىن الۋ ءۇشىن تۋىستارىنىڭ رۇقساتى تالاپ ەتىلەدى. Opt-in جۇيەسى گەرمانيا، اقش، قازاقستان سياقتى ەلدەردە ەنگىزىلگەن. ال ەكىنشى مودەل opt-out نەمەسە كەلىسىم پرەزۋمپتسياسى جۇيەسى. بۇل جاعدايدا ءاربىر ازامات قايتىس بولعاننان كەيىن دونور بولۋعا ومىرىندە رەسمي تۇردە باس تارتپاعان بولسا اۆتوماتتى تۇردە كەلىسىم بەردى دەپ ەسەپتەلەدى، ياعني، ادام الدىن الا قارسىلىق بىلدىرمەسە، ونىڭ اعزالارى ترانسپلانتاتسيا ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن. كەيبىر مەملەكەتتەردە تۋىستارىنىڭ قارسى شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرىلسە («جۇمساق پرەزۋمپتسيا»), باسقالارىندا مۇنداي قۇقىق بەرىلمەيدى («قاتاڭ پرەزۋمپتسيا»). يسپانيا، فرانتسيا جانە اۆستريا وسى ۇلگىنى قولداناتىن ەلدەر قاتارىنا جاتادى.
ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا ءبىز حالىق اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزدىك. ونىڭ قورىتىندىسى كورسەتكەندەي، ادامداردىڭ باسىم بولىگى قايتىس بولعاننان كەيىن اعزالارىن دونورلىققا بەرۋدەن باس تارتۋىن ەڭ الدىمەن ءدىني جانە مادەني سەبەپتەرمەن تۇسىندىرەدى. كوپتەگەن ساۋالناماعا قاتىسۋشىلار ءۇشىن بۇل ماسەلە ءداستۇرلى نانىم-سەنىمدەرمەن جانە «دەنەنى ءبۇتىن ساقتاۋ» ۇعىمىمەن بايلانىستى بولىپ شىقتى. سونىمەن قاتار، كەيبىر ازاماتتار دونورلىققا قاتىستى ءدىني كوزقاراستاردىڭ قوعامدا تولىق تۇسىندىرىلمەگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇدان بولەك، سەنىمسىزدىك پەن اقپاراتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى دە ءجيى كەزدەسەتىن سەبەپتەردىڭ قاتارىندا. دەمەك، نەگىزگى تۇيتكىل ءدىني-مادەني فاكتورلار مەن حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىنىڭ السىزدىگى.
حالىقارالىق تاجىريبەگە كوز جۇگىرتسەك، دامىعان ەلدەردە اعزا دونورلىعىنا قوعامنىڭ كوزقاراسى الدەقايدا وڭ. ماسەلەن، يسپانيا سوڭعى ون جىل بويى دونورلىق پەن ترانسپلانتاتسيا سالاسىندا الەمدىك كوشباسشى بولىپ وتىر: بۇل ەلدە ميلليون تۇرعىنعا شاققاندا 40-تان استام دونور كەلەدى. ال قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش الدەقايدا از. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جاريالاعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، وڭتۇستىك كورەيا، اقش، فرانتسيا سياقتى ەلدەردە دونورلىق مادەنيەتى قوعامعا كەڭىنەن ءسىڭىپ، ترانسپلانتاتسيا ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان. ال ءبىزدىڭ ەلدە بۇل باعىتتاعى باستى كەدەرگىلەردىڭ قاتارىندا ءدىني-مادەني كوزقاراستارمەن قاتار، قۇقىقتىق جانە اقپاراتتىق ولقىلىقتار دا بار.
ارۋجان كەنجەباەۆا
