نەلىكتەن قازاقستاندا مىڭداعان بالا كومەكسىز قالىپ وتىر جانە جاعدايدى نە وزگەرتە الادى؟
«ديسلەكسيا» تەرمينى عىلىمدا سالىستىرمالى تۇردە جاقىندا پايدا بولدى. XIX عاسىردىڭ سوڭىندا ەۋروپالىق دارىگەرلەردىڭ ءبىرى جوعارى ينتەللەكتى مەن جاقسى فيزيكالىق دامۋىنا قاراماستان وقۋدى مەڭگەرە الماعان بالانى سيپاتتاعان. ول كەزدە بۇل قۇبىلىس «سوزدىك سوقىرلىق» دەپ اتالدى. كەيىن نەيروعىلىم دامىعان سايىن ديسلەكسيا ۇعىمى قالىپتاستى. عالىمدار بۇل جالقاۋلىق تا، زياتكەرلىك كەمشىلىك تە ەمەس، مي جۇمىسىنىڭ ەرەكشەلىگى ەكەنىن ءتۇسىندى.
قازىرگى تاڭدا الەمدە ديسلەكسيانى ءتۇسىندىرۋدىڭ ەكى نەگىزگى ءتاسىلى بار. ءبىرى — لوگوپەديالىق، ول تمد ەلدەرىندە كەڭ تارالعان. ەكىنشىسى — باتىستىق، نەيروپسيحولوگيالىق ءتاسىل، ول اقش-تا، ۇلىبريتانيادا جانە ەۋروپا ەلدەرىندە بەلسەندى قولدانىلادى.
حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ديسلەكسيا مامانى، استاناداعى ديسلەكسيا ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەلەنا دانيلوۆا بۇل ەكى كوزقاراستىڭ ايىرماشىلىعى تۇبەگەيلى ەكەنىن اتاپ وتەدى.
«قازاقستانعا حالىقارالىق ادىستەمەلەر كەلمەي تۇرىپ، ديسلەكسيانى تەك وقۋدىڭ قيىندىعى رەتىندە قابىلدادى. ناشار وقىسا — دەمەك ديسلەكسيا، ونىمەن تەك لوگوپەد جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەپ ەسەپتەلدى. ال باتىستىق تاسىلدە ماماندار الدىمەن بەلگىلەرگە ەمەس، بالانىڭ ميىندا نە بولىپ جاتقانىن زەرتتەي باستادى».
ميدىڭ وڭ جارتىشارى جانە مەكتەپتەگى قيىندىقتار
زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، ديسلەكسياسى بار بالالاردا اقپاراتتى قابىلداۋ كوبىنە ميدىڭ وڭ جارتىشارى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ول قيالعا، بەينەلىك ويلاۋعا، ەموتسيا مەن ەمپاتياعا جاۋاپ بەرەدى. بۇل — مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بارلىق بالالارعا ءتان قاسيەت. الايدا 6–7 جاسقا قاراي كوپشىلىگىندە قابىلداۋ سول جارتىشارعا اۋىسادى، ويتكەنى سول جارتىشار وقۋ داعدىلارىنا — وقۋ، جازۋ، ەسەپكە جاۋاپتى.
ديسلەكسياسى بار بالالاردا بۇل اۋىسۋ بولمايدى.
«بالا وڭ جارتىشارلىق قابىلداۋدا قالادى. ول ءارىپتى باسقاشا كورەدى، دىبىستى وزگەشە وڭدەيدى، ءماتىندى باسقاشا قابىلدايدى. سوندىقتان قيىندىق تەك وقۋدا ەمەس، جازۋدا، ماتەماتيكادا، تاپسىرمانى تۇسىنۋدە دە كورىنەدى»، — دەيدى ەلەنا دانيلوۆا.
وسى سەبەپتى باتىس ەلدەرىندە ديسلەكسيامەن لوگوپەدتەر ەمەس، پسيحولوگتار مەن نەيروپسيحولوگتار اينالىسادى، ال تۇزەتۋ باعدارلامالارى «جاتتاتۋعا» ەمەس، ويلاۋ مەن كوگنيتيۆتىك ستراتەگيالاردى وزگەرتۋگە باعىتتالادى.
دياگنوستيكا — تەك داۋىستاپ وقىتۋ ەمەس
كوپشىلىكتىڭ ويىنشا، ديسلەكسيانى بالادان ءماتىن وقىتقىزۋ ارقىلى انىقتاۋعا بولادى. شىن مانىندە، بۇل الدەقايدا كۇردەلى پروتسەسس.
بالا تەحنيكالىق تۇرعىدا جاقسى وقۋى مۇمكىن، بىراق وقىعانىن تۇسىنبەۋى ىقتيمال. نەمەسە ءماتىندى جاقسى ءتۇسىنىپ، ال ماتەماتيكادا قاتتى قينالۋى مۇمكىن. قازاق تىلىندە، مىسالى، بالا ك مەن ق ارىپتەرىن اجىراتا الماۋى مۇمكىن — «قۇيرىعىن كورمەيدى». بۇل ونىڭ نەمقۇرايدىلىعىنان ەمەس، دىبىستى مي دەڭگەيىندە قالاي وڭدەۋ كەرەكتىگىن تۇسىنبەۋىنەن تۋىندايدى.
«بالادا بىرقاتار بەلگىلەر بولۋى مۇمكىن، بىراق بۇل مىندەتتى تۇردە ديسلەكسيا دەگەن ءسوز ەمەس. دياگنوستيكا — كوگنيتيۆتىك فۋنكتسيالاردى، سويلەۋدى، ويلاۋدى، پسيحولوگيالىق جاعدايدى زەرتتەۋ. تەك وسى دەرەكتەردىڭ جيىنتىعى ناقتى قورىتىندى بەرەدى»، — دەيدى مامان.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا TOD ادىستەمەسى ەنگىزىلۋدە. ول تەك وقۋ داعدىسىن عانا ەمەس، كوگنيتيۆتىك فۋنكتسيالاردى، سترەسس دەڭگەيىن، بالانىڭ ەموتسيالىق كۇيىن دە زەرتتەيدى. بۇل وتە ماڭىزدى، ويتكەنى ديسلەكسياسى بار بالالاردىڭ كوبى ۇنەمى پسيحولوگيالىق قىسىمدا ءومىر سۇرەدى.
ءار سىنىپ — قاۋىپ ايماعىندا
حالىقارالىق ستاتيستيكا بويىنشا، الەمدە ادامداردىڭ 17–23%-ىندا ديسلەكسيا بار. قازاقستان جاعدايىندا بۇل — ءار سىنىپتا كەمىندە 2–3 بالادا ديسلەكسيا بەلگىلەرى بار دەگەن ءسوز. كوبىنە بۇل — سوڭعى پارتادا وتىراتىن، ۇلگەرىمى تومەن، وزىنە سەنىمىن جوعالتا باستاعان بالالار.
ديسلەكسيا ۋاقىت وتە ء«وزدىگىنەن كەتپەيدى».
«بۇل كوزدىڭ ءتۇسى سياقتى. ونى وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس، بىراق تۇزەتۋ مەن الدىن الۋ ارقىلى ءومىردى جەڭىلدەتۋگە بولادى»، — دەيدى ەلەنا دانيلوۆا.
«مەن بۇل تۋرالى تەك مامان رەتىندە عانا ەمەس، ديسلەكسياسى بار ءۇش بالانىڭ اناسى رەتىندە ايتىپ وتىرمىن».
ديسلەكسيانىڭ گەنەتيكالىق نەگىزى بار. ەگەر اتا-انانىڭ بىرىندە بولسا، بالادا دا كورىنۋى مۇمكىن. ال ونى «وياتىپ جىبەرەتىن» فاكتورلار ءارتۇرلى: مۇعالىممەن قارىم-قاتىناس، وقۋ ءتىلىنىڭ اۋىسۋى، قازاقستانعا ءتان بيلينگۆيزم.
گادجەتتەر مەن كليپتىك ويلاۋ
قوسىمشا قاۋىپ فاكتورى — تسيفرلىق ورتا. گادجەتتەر بەينەلىك، كليپتىك ويلاۋدى كۇشەيتىپ، وڭ جارتىشاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى.
«ديسلەكسياسى بار بالالارعا ۆيرتۋالدى الەم جەڭىلىرەك. ولار سول جەردە قيالدايدى، قۇراستىرادى، ءينتۋيتيۆتى ارەكەت ەتەدى. بىراق تۇزەتۋ بولماسا، بۇل مەكتەپ جۇيەسىمەن اراداعى الشاقتىقتى ۇلعايتادى»، — دەيدى ساراپشى.
سونىمەن بىرگە، ۋاقتىلى كومەك كورسەتىلسە، ءدال وسى ديسلەكسياسى بار بالالار تابىستى كاسىپكەر، IT-مامان، جازۋشى، شىعارماشىل تۇلعاعا اينالا الادى.
ماسەلەنى «مىنەزبەن» شاتاستىرۋ
ديسلەكسيا كوبىنە سويلەۋ ەرەكشەلىكتەرىمەن قاتار جۇرەدى: سوزدىك قورىنىڭ كەدەيلىگى، تۇرمىستىق اڭگىمەدە شاتاسۋ، ال سۇيىكتى تاقىرىپتا وتە ساۋاتتى سويلەۋ. كەيدە موتورلىق بەلگىلەر دە بولادى — ءجاسوسپىرىم كەزدە اياق كيىم باۋىن بايلاي الماۋ، داپتەردە جولدى كورمەۋ، ءارىپ ولشەمدەرىنىڭ اركەلكىلىگى.
الايدا مەكتەپتە مۇنداي بالالاردى كوبىنە «زەيىنسىز»، ء«السىز» دەپ قابىلدايدى.
«مۇعالىمدەردى بۇعان ۇيرەتپەيدى. لوگوپەدتەر ءۇستىرت بىلەدى. ال پسيحولوگتار، وكىنىشكە قاراي، ديسلەكسيا تۋرالى مۇلدە بىلمەيدى، بۇل — ولاردىڭ تىكەلەي سالاسى بولسا دا»، — دەيدى دانيلوۆا.
الەم تاجىريبەسى جانە قازاقستان شىندىعى
كەيبىر ەلدەردە، سونىڭ ىشىندە ءۇندىستاندا، وقۋعا قابىلداۋ كەزىندە-اق بالالاردىڭ وقۋ قيىندىقتارىنا دياگنوستيكا جاسالادى. ديسلەكسيا قاۋپى بار بالالار بەيىمدەلگەن ادىستەمەمەن وقىپ، 4-سىنىپقا قاراي نەگىزگى سىنىپقا قوسىلادى.
قازاقستاندا مۇنداي جۇيە ءالى جولعا قويىلماعان. ديسلەكسيا ۇعىمى ناقتى قالىپتاسپاعان، ال كومەك — شەكتەۋلى.
دياگنوستيكالىق جانە تۇزەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن ديسلەكسيا ورتالىعى استانا قالاسىندا 2018 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيدى. وسى ۋاقىت ىشىندە 2000-نان استام بالا دياگنوستيكادان ءوتتى، 500-دەن استامى تۇزەتۋ باعدارلاماسىنان ءوتتى. جاعدايلاردىڭ شامامەن 80%-ىندا ديسلەكسيا راستالدى. ورتالىق رونالد دەيۆيس ادىستەمەسى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى جانە رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق پەداگوگيكالىق فورۋمدارعا قاتىسىپ كەلەدى.
ەلەمەۋدىڭ قۇنى
حالىقارالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە وتىرعان بالالاردىڭ 83%-ىندا ديسلەكسيا بار. بۇل ديسلەكسيا قىلمىسقا اكەلەدى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل — كومەكسىز قالعان بالانىڭ قوعامنان شەتتەپ، پسيحولوگيالىق تۇرعىدا كۇيرەۋىنىڭ سالدارى.
ورتالىققا كەلگەن 29 جاستاعى IT-مامان ءومىر بويى ءوزىن «اقىماقپىن» دەپ ويلاعان.
«تۇزەتۋدەن كەيىن ول كوزىمنەن پەردە كەتكەندەي بولدى دەدى. التى ايدان سوڭ تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسا الدى، سەبەبى ءبىلىمىن جازباشا تۇردە جەتكىزە الاتىن دەڭگەيگە جەتتى»، — دەيدى مامان.
بولاشاققا قاتىستى ماسەلە
ديسلەكسيانىڭ الدىن الۋ شامامەن جارتى جىلدى الادى، ال تۇزەتۋ جۇمىسى دەڭگەيىنە قاراي ەكى جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. بۇل ءاردايىم جەكە ءتاسىلدى تالاپ ەتەدى. بىراق ناتيجە — تەك وقۋ جەتىستىگى ەمەس، بالانىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋى، پسيحيكالىق ساۋلىعى مەن تولىققاندى ءومىرى.
ديسلەكسيا — كەمشىلىك تە، ۇكىم دە ەمەس. بۇل — ويلاۋدىڭ نەيروبيولوگيالىق ەرەكشەلىگى. ال قوعامنىڭ ونى قالاي قابىلداپ، قالاي جۇمىس ىستەيتىنى مىڭداعان قازاقستاندىق بالانىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى.
