حالىقارالىق «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ «500 عالىم» عىلىمي تاعىلىمداماسى اياسىندا UC Davis ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتۋ كەزىندە ساكرامەنتو قالاسىندا وتكەن «Enlightenment: The Latest Research on Autism» سەمينارىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگى تۋدى. سەمينار اۋتيزم ماسەلەسىن عىلىمي جانە قوعامدىق قىرىنان قاراستىرۋعا جول اشتى.
سەميناردى پسيحولوگيا، دامۋ جانە اۋتيزم سالاسىنداعى جەتەكشى عالىم، PhD دارەجەسىنىڭ يەگەرى Aubyn Stahmer جۇرگىزدى. ول اۋتيزم سپەكترىنىڭ بۇزىلۋىن (اسب) ەرتە دياگنوستيكالاۋ، بالالار مەن وتباسىلاردى قولداۋعا باعىتتالعان قوعاممەن جۇمىس، ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جانە كوۋچينگ جۇيەسىن دامىتۋ سالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. عالىم – 150-دەن استام عىلىمي ماقالانىڭ اۆتورى، اقش ۇلتتىق دەنساۋلىق ينستيتۋتى (NIH) قارجىلاندىراتىن ءىرى جوبالاردىڭ جەتەكشىسى ءارى UC Davis MIND Institute عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
UC Davis MIND Institute – نەيروارتۇرلىلىككە قاتىستى ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە زەرتتەيتىن عىلىمي-كلينيكالىق ورتالىق. مۇندا اۋتيزم، سدۆگ (ADHD), داۋن سيندرومى، تسەرەبرالدى سال اۋرۋى سياقتى دامۋ ەرەكشەلىكتەرى زەرتتەلىپ، بالالار مەن وتباسىلارعا ارنالعان ينتەرۆەنتسيالىق باعدارلامالار ىسكە اسىرىلادى. ينستيتۋتتىڭ باستى ۇستانىمى – عىلىمي ءبىلىمدى تەك تەوريا دەڭگەيىندە قالدىرماي، ونى ناقتى قوعامعا پايدالى پراكتيكالىق قۇرالعا اينالدىرۋ.
سەمينار بارىسىندا اۋتيزم ماسەلەسىنە قاتىستى بىرقاتار وزەكتى دەرەكتەر ۇسىنىلدى. سوڭعى جىلدارى اۋتيزم سپەكترىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ تارالۋى ايتارلىقتاي ارتقان. بۇرىن بۇل دياگنوز 500 بالانىڭ بىرىندە عانا انىقتالسا، بۇگىندە ءار 31 بالانىڭ بىرىندە كەزدەسەدى. ماماندار بۇل ءوسىمدى دياگنوستيكا ادىستەرىنىڭ جەتىلۋىمەن جانە قوعامداعى اقپاراتتاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىستىرادى.
الايدا ستاتيستيكانىڭ ارتۋى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن كۇشەيتە تۇسەدى. دياگنوز قويىلعان بالالار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا ۋاقىتىلى ءارى قولجەتىمدى كومەك كورسەتۋ – قوعام الدىنداعى ماڭىزدى مىندەت. سەميناردا مەديتسينالىق كومەكتەن بولەك، مەكتەپ، ءۇي جانە قوعام ورتاسىندا كورسەتىلەتىن قولداۋدىڭ تيىمدىلىگى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن جانە الەۋمەتتىك وسال توپتاعى وتباسىلاردىڭ قاجەتتى قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەنى ايتىلدى.
سونداي-اق، اۋتيزم سپەكترىنىڭ بۇزىلۋى بار ادامداردىڭ الەۋەتىن اشۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اسب-مەن ءومىر سۇرەتىن جاستارعا ومىرلىك داعدىلاردى مەڭگەرۋگە، دەربەس بولۋعا جانە قوعامعا بەلسەندى ارالاسۋعا مۇمكىندىك بەرۋ – ينكليۋزيۆتى قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى. قابىلداۋ مەن تۇسىنىستىك تەك الەۋمەتتىك قولداۋ عانا ەمەس، مادەني دامۋدىڭ دا ماڭىزدى كورسەتكىشى ەكەنى باسا ايتىلدى.
UC Davis MIND Institute قۇرامىندا گەنەتيكا، مي قىزمەتى، ەرتە ارالاسۋ باعدارلامالارى جانە قوعامدىق جوبالار باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن 60-تان استام عالىم ەڭبەك ەتەدى. ينستيتۋتتىڭ باستى ماقساتى – عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەسىن ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتاۋ. وسى تۇرعىدان العاندا، اشىق فورماتتاعى سەمينارلار عىلىم مەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋدىڭ ءتيىمدى جولى بولىپ تابىلادى.
بۇل سەمينار ءوزىنىڭ اشىق فورماتى، عىلىمي مازمۇنى جانە اۋديتوريانىڭ ارتۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. اتا-انالار، مۇعالىمدەر، ماماندار مەن عالىمداردىڭ ءبىر الاڭدا باس قوسۋى، ەركىن سۇراق-جاۋاپ فورماتى پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بەردى. عالىمنىڭ قاراپايىم ءارى حالىققا جاقىن ۇستانىمى شارانىڭ اسەرىن ارتتىرا ءتۇستى.
عالىم ءارى انا رەتىندە ءاۋتيزمنىڭ تارالۋى جانە وسى ادامداردىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلانباي قالۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى تاڭدا اسب-مەن ءومىر سۇرەتىن كوپتەگەن ادامداردىڭ ەڭبەك نارىعىنا تولىق كىرىگە الماۋى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا اكەلۋى ىقتيمال. بۇل ءوز كەزەگىندە وتباسىلارعا دا، جالپى قوعامعا دا سالماق تۇسىرەدى.
وسىعان بايلانىستى، قازاقستاندا قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىن عالىمدارمەن قاتار، اتا-انالار، مۇعالىمدەر جانە قوعام مۇشەلەرى اراسىندا اشىق تالقىلاۋ اسا ماڭىزدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ جانە ەكولوگيا سالالارىندا وسىنداي قولجەتىمدى فورماتتاعى سەمينارلاردى ءجيى وتكىزۋ قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ، ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتا تۇسەر ەدى.
رايحان ەركەباي،
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى،
«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى،
كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى، دەۆيس، اقش
