Halyqaralyq «Bolaşaq» baǧdarlamasynyŋ «500 ǧalym» ǧylymi taǧylymdamasy aiasynda UC Davis universitetınde taǧylymdamadan ötu kezınde Sakramento qalasynda ötken «Enlightenment: The Latest Research on Autism» seminaryna qatysu mümkındıgı tudy. Seminar autizm mäselesın ǧylymi jäne qoǧamdyq qyrynan qarastyruǧa jol aşty.
Seminardy psihologiia, damu jäne autizm salasyndaǧy jetekşı ǧalym, PhD därejesınıŋ iegerı Aubyn Stahmer jürgızdı. Ol autizm spektrınıŋ būzyluyn (ASB) erte diagnostikalau, balalar men otbasylardy qoldauǧa baǧyttalǧan qoǧammen jūmys, inkliuzivtı bılım beru jäne kouching jüiesın damytu salasynda ūzaq jyldar boiy zertteu jürgızıp keledı. Ǧalym – 150-den astam ǧylymi maqalanyŋ avtory, AQŞ Ūlttyq densaulyq instituty (NIH) qarjylandyratyn ırı jobalardyŋ jetekşısı ärı UC Davis MIND Institute ǧylymi ortalyǧynyŋ direktory.
UC Davis MIND Institute – neiroärtürlılıkke qatysty mäselelerdı keşendı türde zertteitın ǧylymi-klinikalyq ortalyq. Mūnda autizm, SDVG (ADHD), Daun sindromy, serebraldy sal auruy siiaqty damu erekşelıkterı zerttelıp, balalar men otbasylarǧa arnalǧan intervensiialyq baǧdarlamalar ıske asyrylady. İnstituttyŋ basty ūstanymy – ǧylymi bılımdı tek teoriia deŋgeiınde qaldyrmai, ony naqty qoǧamǧa paidaly praktikalyq qūralǧa ainaldyru.
Seminar barysynda autizm mäselesıne qatysty bırqatar özektı derekter ūsynyldy. Soŋǧy jyldary autizm spektrınıŋ būzyluynyŋ taraluy aitarlyqtai artqan. Būryn būl diagnoz 500 balanyŋ bırınde ǧana anyqtalsa, bügınde är 31 balanyŋ bırınde kezdesedı. Mamandar būl ösımdı diagnostika ädısterınıŋ jetıluımen jäne qoǧamdaǧy aqparattandyru deŋgeiınıŋ artuymen bailanystyrady.
Alaida statistikanyŋ artuy mäselenıŋ özektılıgın küşeite tüsedı. Diagnoz qoiylǧan balalar men olardyŋ otbasylaryna uaqytyly ärı qoljetımdı kömek körsetu – qoǧam aldyndaǧy maŋyzdy mındet. Seminarda medisinalyq kömekten bölek, mektep, üi jäne qoǧam ortasynda körsetıletın qoldaudyŋ tiımdılıgı erekşe atap ötıldı. Äsırese auyldyq jerlerde tūratyn jäne äleumettık osal toptaǧy otbasylardyŋ qajettı qyzmetterge qol jetkızu mümkındıgı şekteulı ekenı aityldy.
Sondai-aq, autizm spektrınıŋ būzyluy bar adamdardyŋ äleuetın aşu mäselesıne erekşe nazar audaryldy. ASB-men ömır süretın jastarǧa ömırlık daǧdylardy meŋgeruge, derbes boluǧa jäne qoǧamǧa belsendı aralasuǧa mümkındık beru – inkliuzivtı qoǧam qalyptastyrudyŋ negızgı şarttarynyŋ bırı. Qabyldau men tüsınıstık tek äleumettık qoldau ǧana emes, mädeni damudyŋ da maŋyzdy körsetkışı ekenı basa aityldy.
UC Davis MIND Institute qūramynda genetika, mi qyzmetı, erte aralasu baǧdarlamalary jäne qoǧamdyq jobalar baǧytynda jūmys ısteitın 60-tan astam ǧalym eŋbek etedı. İnstituttyŋ basty maqsaty – ǧylymi zertteuler nätijesın adamdardyŋ ömır sapasyn jaqsartuǧa baǧyttau. Osy tūrǧydan alǧanda, aşyq formattaǧy seminarlar ǧylym men qoǧam arasyndaǧy bailanysty nyǧaitudyŋ tiımdı joly bolyp tabylady.
Būl seminar özınıŋ aşyq formaty, ǧylymi mazmūny jäne auditoriianyŋ ärtürlılıgımen erekşelendı. Ata-analar, mūǧalımder, mamandar men ǧalymdardyŋ bır alaŋda bas qosuy, erkın sūraq-jauap formaty pıkır almasuǧa mümkındık berdı. Ǧalymnyŋ qarapaiym ärı halyqqa jaqyn ūstanymy şaranyŋ äserın arttyra tüstı.
Ǧalym ärı ana retınde autizmnıŋ taraluy jäne osy adamdardyŋ bolaşaǧy turaly oilanbai qalu mümkın emes. Qazırgı taŋda ASB-men ömır süretın köptegen adamdardyŋ eŋbek naryǧyna tolyq kırıge almauy äleumettık-ekonomikalyq qiyndyqtarǧa äkeluı yqtimal. Būl öz kezegınde otbasylarǧa da, jalpy qoǧamǧa da salmaq tüsıredı.
Osyǧan bailanysty, Qazaqstanda qoǧamdyq densaulyq saqtau mäselelerın ǧalymdarmen qatar, ata-analar, mūǧalımder jäne qoǧam müşelerı arasynda aşyq talqylau asa maŋyzdy. Densaulyq saqtau, bılım beru jäne ekologiia salalarynda osyndai qoljetımdı formattaǧy seminarlardy jiı ötkızu qoǧamnyŋ jauapkerşılıgın arttyryp, özara tüsınıstıktı nyǧaita tüser edı.
Raihan Erkebai,
medisina ǧylymdarynyŋ kandidaty,
«Bolaşaq» baǧdarlamasynyŋ stipendiaty,
Kaliforniia universitetı, Devis, AQŞ
