Ǧylym salasynda barlyǧy jaqsy ma? Sandyq körsetkışterdıŋ artynda sapalyq serpılıs boldy ma? Būl sūraq jüielı taldaudy qajet etedı.
Statistikalyq körsetkışter men institusionaldyq erekşelıkterdı taldau nätijesınde san jaǧynan ösudıŋ «syrtqy körınısı» men ǧylymi nätijeler şekteulı «ışkı» transformasiiasy sapasynyŋ özgeruı arasyndaǧy jüielı qaişylyqtar anyqtaldy
JETISTIKTER ŞERUI: SANDAR SYRY QANDAI?
Biylǧy säuır aiy jarqyn oqiǧalarǧa toly boldy. Menıŋ oiymşa, olardyŋ eŋ maŋyzdysy – Qazaqstan ǧylymi qyzmetkerlerınıŋ käsıbi merekesı. Memleket basşysynyŋ qatysuymen ıs-şaralar öttı, ǧalymdar memlekettık nagradalarmen, jas ǧalymdar päterlermen marapattaldy, köptegen konferensiialar men jetıstıkter turaly esepter ūiymdastyryldy.
Soŋǧy jyldary memleket ǧylymi salaǧa nazaryn küşeittı: şeteldık universitetterdıŋ filialdary aşyldy, jas ǧalymdarǧa granttar men äleumettık qoldau engızıldı. Prezident janyndaǧy Ūlttyq ǧylym akademiiasy qalpyna keltırıldı.
Ǧylym salasynyŋ qarjylandyruy, Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyŋ ǧylym qyzmetkerlerın marapattau kezındegı baiandamasy boiynşa, «soŋǧy bes jylda alty ese östı». 2025 jyly ol şamamen 550 mln AQŞ dollaryn qūrady. 2026 jyl – sifrlandyru jäne jasandy intellekt jyly dep jariialandy.
Qazır ǧylymi sala qyzmetkerlerınıŋ sany 28 myŋnan asty, onyŋ ışınde 13,5 myŋnan astamy – jas ǧalymdar. 430-dan astam ǧylymi ūiym men zertteu instituty jūmys ısteidı.
Qazaqstan älem boiynşa ǧylymi maqalalar sany jaǧynan 59-72 orynǧa şyqty. Joǧary kvartildı jurnaldardaǧy maqalalar ülesı 44,9% qūrady, älemdık deŋgei - 52,7%. Qazaqstanda ǧylym şynymen damyǧan jekelegen salalar bar: matematika, himiia, IT, fizika jäne energetika. Būl – jalpy jaǧdaimen salystyrǧanda naqty nätije körsetıp otyrǧan oşaqtar
Osylaişa, körsetkışter senımdı körınedı. Bıraq ǧylymi salada barlyǧy jaqsy ma? Sandyq körsetkışterdıŋ artynda sapalyq serpılıs boldy ma? Būl sūraq jüielı taldaudy qajet etedı.
ÖSIMSIZ SERPILIS: ǦYLYMDAǦY JÜIELI ALŞAQTYQ
Ǧylymǧa bölıngen qarjyny halyqaralyq kontekske audarsaq, mäselenıŋ mänısı edäuır auyrlai tüsedı.
Qazaqstanda ǦZTKJ-ǧa jūmsalatyn şyǧyndardyŋ JIÖ-degı ülesı nebärı 0,14-0,16%. Älemdık ortaşa deŋgei – 0,43%, EYDŪ elderınde – 2-4%, al ǦZTKJ-ǧa İzrail men Oŋtüstık Koreiada - 5,5% jäne 5%. Iаǧni, Qazaqstan tehnologiialyq köşbasşy elderge qaraǧanda ǧylymǧa 10-20 ese az investisiia salady.
Bıraq basty problema – kölemde emes, qarjylandyru qūrylymynda. Salystyrmaly türde ülken investisiialar äzırge maŋyzdy nätije bermei otyr. Sonymen qatar, biudjetten tys investisiialar kölemı jetkılıksız. Qazır ǧylymǧa jūmsalatyn şyǧyndardyŋ 80%-dan astamy – memlekettık qarajat, biznes būl proseske ıs jüzınde qatyspaidy. Bölıngen qarajattyŋ 50-70%-y ǧylymi qyzmetkerlerdıŋ jalaqysyna ketedı.
Damyǧan elderde jaǧdai kerısınşe – ǧylymnyŋ negızgı investory jeke sektor. Būl – basty aiyrmaşylyq. Sondyqtan biznes ǧylymǧa müddelı bolmaiynşa, kommersiialandyru jaily aitu artyq.
Qarjylandyrudyŋ ösuıne qaramastan, ǧylymnyŋ Qazaqstan ekonomikasyna qosqan ülesı minimaldy. Negızgı sebepter: ǧylymnyŋ öndırıspen älsız bailanysy, industriia tarapynan sūranystyŋ bolmauy, täjıribelık-konstruktorlyq äzırlemelerge jūmsalatyn şyǧyndardyŋ öte tömendıgı, kommersiialandyrudyŋ älsızdıgı, tehnologiialyq önımderdıŋ bolmauy jäne, ärine, biznestıŋ passivtılıgı men oqşaulanuy. Nätijesınde ǧylym öz aldyna, ekonomika öz aldyna ömır sürıp, qoǧam ömırınde şeşuşı röl atqarmaidy.
Is jüzınde «zertteu – tehnologiia – naryq» tızbegı üzılgen. Qazır ǧylym köbıne strategiiasyz jeke jobalar jiyntyǧy retınde qabyldanady, al ǧalym zertteuşıden görı äkımşıge ūqsaidy.
Maidandaǧan ǧylymi kadrlardyŋ boluy naqty ǧylymi qauymdastyqtyŋ syndarly massasyn qalyptastyrmady. Qosymşa problema – ūrpaqtar alşaqtyǧy. Zeinet jasyndaǧy ǧalymdardy yǧystyru saiasaty ǧylymi mektepterdı būzady. Älemdık täjıribede ǧalymnyŋ önımdılıgınıŋ şyŋy köbıne 50-70 jasta bolady. Damyǧan elderde, kerısınşe, aǧa ǧalymdar zertteulerdıŋ sabaqtastyǧy men sapasyn qamtamasyz etedı, al jas ǧalymdar – jaŋa baǧyttardyŋ draiverı.
Qazaqstan ǧylymy jiı formaldı körsetkışterge – maqalalar sanyna, bazalarǧa indeksteluge, eseptık «engızulerge» baǧyttalyp otyr. Būl maqalalar ǧylymi zertteuler nätijesın baǧalau emes, esep beru formasyna ainaldy. Nätijesınde el būrynǧy tanys ǧylymi mektepterınen aiyryldy.
Jas ǧalymdardyŋ sany öskenıne qaramastan, olardyŋ köbı jeke sektorǧa nemese şetelge ketuge daiyn. Olar ömır süruge emes, özın-özı ıske asyruǧa bolatyn ortany taŋdaidy. Būl – olardyŋ aqylǧa qonymdy taŋdauy. Nätijesınde Qazaqstan eŋ qūndysyn - bolaşaq ǧylymi elitany joǧaltuda. Qazır körnektı qazaqstandyq ǧalymdar köbıne AQŞ, Europa, Qytaida jūmys ısteidı. Bıraq olardyŋ tabysy, ökınışke qarai, otandyq ǧylymi jüiemen bailanysty emes.
ÄLSIZ AŞYQTYQ: ǦYLYMNYŊ İNSTİTUSİONALDYQ PARADOKSY
Qazırgı paradoks mynada: keŋestık ǧylym modelı (kemşılıkterıne qaramastan) küştı ǧylymi mektepterdı, ırgelı zertteulerdı, önerkäsıppen bailanysty qamtamasyz ettı. Qazaqstandyq model aşyǧyraq, bıraq talapşyldyǧy tömen jäne äldeqaida tiımsız. Nätijesınde zertteulerdıŋ tereŋdıgı men sapasy joǧaldy, al būrynǧy tiımdılıkke qol jetkızılmedı.
Formalizasiia elementterınıŋ baryn adal moiyndau kerek: «ösırılgen» körsetkışter men formaldı engızuler. Bıraq būl - jekelegen ǧalymdardyŋ problemasy emes, nätije yntalandyrylmaityn jüienıŋ saldary.
Qiyn sūraq qoiuǧa bolady: kım kınälı? Jauap öte qarapaiym: köbıne – bärımız! Memleket nätijeden görı eseptı basym körude, ǧylymi qauymdastyq formalizmge beiımdelude, biznes – ǧylymǧa sūranystyŋ bolmauynda. Būl jaǧdai – jekelegen adamdardyŋ qatelıgı emes, jüielı institusionaldyq daǧdarys.
Qazaqstan ǧylymy qazır ötpelı kezeŋdı keşırude. Qarjy men baǧdarlamalar bar, infraqūrylym paida boluda, bıraq bastysy joq – ekonomikaǧa integrasiialanǧan ǧylymi ekojüie. Ǧylym oqşaulanǧan küide tūrǧanda kez kelgen tabys jergılıktı jäne uaqytşa sipatta bolady.
Qazır mynany anyq aituǧa bolady: Qazaqstanda ǧylym damuy bar, bıraq naqty ǧylymi serpılıs joq. Sala «transformasiiasyz modernizasiia» küiınde ūzaqqa sozylǧan, mūnda körsetkışterdıŋ ösuı älı sapanyŋ ösuıne ainalǧan joq. Qazaqstandyq ǧalymdar men zertteuler ǧylymi kün tärtıbın älı qalyptastyrmaidy, olarǧa ideia közı retınde sılteme jasalmaidy, degenmen naqty äleuet bar.
MATEMATİKANY RİTORİKAMEN ALMASTYRǦANDA
Säuırdıŋ basynda Şymkentte Qazaqstan matematikterınıŋ Bırınşı kongresı öttı. Būl – ǧylymi qauymdastyqqa äleumettık-ekonomikalyq damudyŋ tiımdı mındetterı aiasynda baǧyt-baǧdar bergen maŋyzdy ıs-şara. Fundamentaldy jäne qoldanbaly ǧylymnyŋ damu baǧyttary aiqyndaldy.
Is-şara qajettı, uaqtyly jäne senımdı boldy. Bıraq bır alaŋdatarlyq tendensiia baiqaldy - ǧylymdy saiasi-äkımşılık ritorikamen almastyru. Ǧylym memlekettıŋ aǧymdaǧy mındetterın oryndau qūraly emes, al matematika odan da emes ekenın tüsınu kerek. Būl – ışkı logika boiynşa damityn ırgelı bılım salasy, tapsyrmalar men jol kartalary boiynşa emes. Ony «şeşımderdı qamtamasyz etuge», «basqarudy qoldauǧa» jäne «Jİ-ekonomikaǧa qyzmet etuge» ainaldyru – ädıstemelık qatelık qana emes, strategiialyq qatelık.
Matematika – ǧylymi qūral jäne bılımdı formalizasiialau tılı, ekonomikalyq ösımnıŋ subektısı emes.
Köptegen köterıŋkı mälımdemeler aityldy: jüz myŋdaǧan oqytylǧan studentter, jüzdegen Jİ-şeşımder, qūzyrettılıkterdıŋ derlık tolyq sifrlandyryluy. Bıraq būl sandardyŋ artynda bastysy aitylmady – ǧylymi nätije qaida? Älemdık deŋgeidegı maqalalar qaida? Tanylǧan ǧylymi mektepter qaida? Ǧlobaldy matematikaǧa qosqan üles qaida? Bız ǧylymdy sanaudy üirendık, bıraq ony jasaudy üirenbedık.
Jİ-dı barlyq problemanyŋ panaseiasy retınde «qūdailandyru» erekşe alaŋdatady. Ol teorema däleldeuden bastap, memlekettı basqaruǧa, zaŋdar men normativtık qūqyqtyq aktılerdı jazuǧa deiıngı barlyq sūraqtarǧa universaldy jauap retınde qarastyrylady. Bıraq qazırgı ǧylym mūndai jeŋıldetuden asyp ketkelı qaşan. Jİ – tek quatty taldau qūraly, basqaru jäne NQA (normativtı qūqyqtyq aktıler) jazu qūraly emes. Ol oilaudy almastyrmaidy, däleldeudı almastyrmaidy jäne qabyldanatyn şeşımder üşın jauapkerşılıktı alyp tastamaidy.
Memlekettık saiasat deŋgeiınde «basqarudy algoritmdendıru» ideiasy basym bola bastasa, būl endı ǧylym mäselesı emes – täuekel mäselesı. Kürdelı äleumettık-ekonomikalyq prosesterdı olardyŋ şekteulerın tüsınbesten matematikalyq modeldermen almastyru illiuziialyq baqylauǧa jäne qate şeşımderge äkeledı.
Taǧy bır prinsiptı problema – fundamentaldy jäne qoldanbaly ǧylymnyŋ aiyrmaşylyǧyn dūrys tüsınbeu. Nätijesınde matematika bırden qoldanbaly nätije beruı kerek degen modelder ūsynylady. Al däl ırgelı ǧylym, aǧymdaǧy qysymnan bos, ūzaq merzımdı perspektivada memleketter men ǧylymi qauymdastyq maqtanatyn tehnologiialardy jasaidy. Ǧylym tarihy körsetedı: ǧalymdardy äkımşılık tapsyrmalardyŋ oryndauşysyna ainaldyrǧan jerde aşyqtyq joǧalady.
Tıptı qauıptı tendensiia baiqalady – kün tärtıbın joǧarydan qalyptastyru. Ǧylymi qauymdastyqqa talqylauǧa, daulasuǧa, ızdeuge emes, aldyn ala berılgen baǧyttarǧa («Jİ, kriptografiia, sifrlyq egızder» t.b.) «kırıgu» ūsynylady. Bıraq ǧylym būiryqpen damymaidy. Ol erkındık, bäsekelestık jäne syn arqyly damidy.
Ǧylymi qauymdastyq mūndai signaldarǧa ünsız qalmauy kerek dep oilaimyn. Ünsızdık kelısımdı bıldıredı. Al kelısım – ǧylymdy imitasiialyq institutqa ainaldyru joly, onda aşylular emes, populizm maŋyzdy.
Qazır, menıŋ oiymşa, qajet:
- ǧylymi jäne äkımşılık kün tärtıbın naqty ajyratu;
- ǧylymdy baǧalaudaǧy sandyq fetişizmnen bas tartu;
- naqty baza bolmasa «sändı baǧyttardy» taŋu täjıribesın toqtatu;
- qoldanbalyny tömendetpei, ırgelı zertteulerdıŋ basymdyǧyn qalpyna keltıru;
- naqty, deklarativtı emes akademiialyq erkındıktı qamtamasyz etu.
Ǧylymnyŋ basty körsetkışı – yqpaly boluy kerek. Passivtı qatysu emes, köşbasşylyq. Qatysu emes, ǧylymi kün tärtıbın qalyptastyru qabıletı. Mıne, osynda Qazaqstanda älı serpılıs joq.
Eger būl bolmasa, Qazaqstan özınıŋ ǧylymi mektebın qalyptastyru mümkındıgın tüpkılıktı joǧaltyp, basqalardyŋ bılımı men tehnologiialaryn tūtynuşy rölınde qalady. Ǧylymǧa köterıŋkı mälımdemelerdıŋ keregı joq. Oǧan adaldyq, tereŋdık jäne ölşem sezımı kerek, al būl qazır aiqyn tapşy.
IRGETASSYZ Jİ: TEHNOLOGİIаLYQ ÜMITTERDIŊ ŞEKARASY
Jasandy intellekttı damytu basym baǧyttardyŋ bırı retınde qarastyrylady. Degenmen ony engızu öte salmaqty közqarasty talap etedı. Tehnologiialyq şeşımderge şekten tys baǧyttalu olardyŋ şekteulerın eskermese, kürdelı prosesterdı jeŋıldetuge jäne qabyldanatyn şeşımder sapasynyŋ tömendeuıne äkeluı mümkın.
Qazır Jİ-dıŋ ainalasynda qauıptı illiuziia qalyptasyp keledı. Jİ kursyn jariialasaq boldy - el avtomatty türde tehnologiialyq damyǧan bolady degen äser tuady. Bıraq «Jİ-dı engızu» jaŋa memlekettık baǧdarlamany engızgendei bolmaidy. Jİ-ekonomikalyq serpılıske jyldam jol degen pıkır – jeŋıldetılgen közqaras qana emes, jüielı qatelık.
Jİ özdıgınen ömır sürmeidı. Onyŋ ırgetasy – matematika: algebra, matematikalyq logika, yqtimaldyq teoriiasy, matematikalyq statistika, aqparat teoriiasy jäne optimizasiia. Būl – mamandardy daiarlauǧa ketetın ondaǧan jyldardy qajet etedı.
Nätijesınde ūǧymdar almastyrylady. İnterfeistı körıp, jüienı tüsınemız dep oilaimyz. Jauap alyp, maşina «oilaidy» dep sanaimyz. Şyn mänınde Jİ oilamaidy da, tüsınbeidı - ol derekter negızınde yqtimaldyqtardy esepteidı, al derekter köbıne senımdı emes. İä, būl quatty, jyldam, rutindık esepteuler tez, bıraq būl müldem basqa närse. Eŋ qauıptısı – illiuziia memlekettık şeşımderdıŋ negızıne ainalǧanda.
Eger saiasatty Jİ – panaseia degen tüsınıkke qūrsaq, üş saldar sözsız. Bırınşıden, baǧdarlamalar, esepter, «jasandy intellekt» ortalyqtary paida bolady, bıraq olardyŋ artynda ǧylymi mektep joq. Būl qozǧalys illiuziiasyn tudyrady. Ekınşıden, täueldılık: el öz tehnologiialaryn tüsınbesten basqalardyŋ tehnologiialaryn paidalanady. Maŋyzdy sätte olardy ärı qarai damyta almaidy, tıptı tolyq baqylai almaidy. Üşınşıden – alşaqtyqtyŋ küşeiuı. Öz qūzyrettılıkterın damytu ornyna tūtynuşy rölı bekıtıledı.
Jİ şynymen ekonomikany küşeite alady – bıraq ol jerde küştı baza bar boluy qajet: bılım, injeneriia jäne injenerlık mektep, ǧylym, industriia. Ol prosesterdı jyldamdatady, bıraq nölden jasamaidy, küştılerdı küşeitedı, älsızderdı qūtqarmaidy. Sondyqtan bügıngı basty sūraq – «Jİ-dı qalai engızu» emes, «ony jūmys ısteitın ırgetasymyz bar ma?» Bız ädettegıdei soŋynan bastaimyz: aldymen engızu, sosyn ırgetasty quyp jetu.
Eger bılım beru jüiesınde küştı matematika bolmasa, universitetter zertteuşıler daiarlamasa, injenerlık mädeniet älsız bolsa, eşqandai Jİ strategiiasy nätije bermeidı. Eŋ jaqsy jaǧdaida – pilottyq jobalar, eŋ jamany – qymbat qatelıkter.
Osydan mamandar men populister arasyndaǧy basty qaişylyq tuady. Maman: matematikalyq bılımdı, oqytuşylardy daiarlaudy, zertteu ortalyqtaryn qūrudy, injenerlık mädeniettı qalyptastyrudy talap etetın 10-15 jyldyq jüielı jūmys kerek deidı.
Populist: Jİ-dı tez engızu, ortalyq qūru, strategiia jazu, nätije körsetu kerek deidı.
Bırınşı jol – kürdelı, ūzaq jäne jauapkerşılıktı talap etedı. Ekınşısı - jyldam, tüsınıktı jäne saiasi yŋǧaily. Bıraq däl ekınşı jol – qauıpke toly, öitkenı tehnologiialar ūrannan tumaidy! Olardy «taǧaiyndauǧa» bolmaidy! Olardy tek ösıruge bolady!
Tura aitsaq, basty problema - Jİ-dıŋ joqtyǧy emes, onyŋ ne ekenın tereŋ tüsınbeu. Sondai-aq memlekettık basqaru jüiesınde tüsınuge degen niettıŋ joqtyǧy.
Qazaqstan jaǧdaiynda būl qaişylyqtar küşeiedı. Sondyqtan mūndai jaǧdaida Jİ ekonomikany qūtqarmaidy, bılımdı almastyrmaidy, älsız instituttardy ötemeidı. Bıraq dūrys közqaraspen ol bar küştı jaqtardy küşeitkış bola alady. Eger bız naqty damudy maqsat etsek, eseptılık emes, onda basymdyqtar basqa boluy kerek: aldymen – matematika jäne bılım, sosyn – injeneriia, bazalyq elementter retınde, jäne tek sosyn – Jİ nadstroika retınde.
Äitpese, el Jİ turaly aityp, bıraq onyŋ mänın tüsınbeitın, demek, ony basqara almaityn jaǧdaida qalady.
ORYNDALMAǦAN ÜMITTER TARİHY
Jİ strategiialarda, baiandamalarda, jaŋalyqtarda belsendı aitylady. El tehnologiialyq serpılıs tabaldyryǧynda tūr degen äser qalyptasady. Bıraq kötermelengen tūjyrymdardy alyp tastap, şyndyqqa qarasaq, maŋyzdy sūraq tuady: bız būrynnan tanys ssenariidı qaitalap jatqan joqpyz ba, ümıtter mümkındıkterden ozyp ketkende?
Qazaqstan alǧaş ret masştabty bastamalardy serpılıs uädesımen ıske qospaidy. QR ÜİİDMB-sy (Üdemelı-industrialdy innovasiialyq damu memlekettık baǧdarlamasy) arqyly industriialandyru boldy. Zauyttar salyndy, jobalar ıske qosyldy, jaŋa önerkäsıp saiasaty qalyptasty, industriialandyru kartasy jasaldy. Bıraq käsıporyndar memlekettık qoldausyz tūraqty bolmady, köbı jabyldy.
Klasterlık damuǧa stavka jasaldy. Biznes bırıgıp, bırın-bırı küşeitıp, sinergiia jasaidy dep oilady. Şyn mänınde klasterler äkımşılık konstruksiia küiınde qaldy, tırı ekonomikalyq jüiege ainalmady.
Öŋırler men auyldardy damytu baǧdarlamalary, sonyŋ ışınde «Auyl – el besıgı» qabyldandy. İnfraqūrylym jaqsardy, bıraq halyqtyŋ ketuı men ekonomikalyq alşaqtyq joiylmady.
Auyz su boiynşa masştabty maŋyzdy jobalar, mysaly «Aq būlaq» baǧdarlamasy kürdelı oryndalyp, uaqtyly logikalyq aiaǧyna jetpedı.
Tıptı logistikada, Qazaqstannyŋ «Jaŋa Jıbek joly» jobasynda obektivtı artyqşylyǧy bolǧanyna qaramastan, tabysqa avtomatty türde emes, köptegen faktorlarǧa bailanysty qol jetkızıldı.
Osynyŋ bärın eskergende ortaq qorytyndy bır: baǧdarlamalar jyldam ıske qosyldy, ümıtter joǧary boldy, bıraq jüielı effekt köbıne jariialanǧannan äldeqaida qarapaiym boldy.
Jİ-men de sol logika men jüielı qatelıkter qaitalana bastady. Jİ universaldy şeşım retınde qabyldanyp, ūsynylady. Bıraq Jİ baǧdarlama da, saiasat ta emes. Būl – ırgelı pänderdıŋ damuynyŋ nätijesı. Osynyŋ bolmasa Jİ joq, tek basqalardyŋ qūraldaryn paidalanu ǧana bar.
Ädıldık üşın aita ketken jön: Qazaqstanda Jİ dep jiı aldyn ala berılgen ssenariilermen chat-bottardy, avtomattandyru jüielerın, bazalyq derekter analitikasyn jäne şeteldık şeşımderdı integrasiialaudy tüsınedı. Būl paidaly, bıraq būl tehnologiialyq serpılıs emes. Äzırleu turaly aitamyz, ıs jüzınde daiyndy paidalanamyz. Bügın bız üşın däl osy alşaqtyq basty problema.
ǦYLYMDY KÜŞKE AINALDYRATYN ŞARTTAR QANDAI?
Qazır ǧylym salasyndaǧy reformalar turaly adal äŋgıme qajet. Öitkenı eŋ qauıptı qatelık – artta qalu emes, negızsız «quyp jetemız» degen senım. Osyǧan bailanysty mynalardy ūsynamyn:
Bırınşı. Sandyq körsetkışterdı fetişizasiialaudan bas tartu kerek. Maqalalar maŋyzdy, bıraq öz maqsaty bola almaidy. Sapa men damuǧa yqpal därejesı basty kriterii boluy kerek.
Ekınşı. Ǧylymi köşbasşylyqtyŋ paida boluyna jaǧdai jasau. Būl – resurstardy küştı toptarǧa şoǧyrlandyrudy, ūzaq merzımdı zertteulerdı qoldaudy jäne qarjylandyrudy teŋestırıp ülestıruden bas tartudy bıldıredı.
Üşınşı. Ǧylym men ekonomikanyŋ naqty integrasiiasy qajet. Biznes jäne memleket tarapynan kürdelı zertteulerge sūranys bolmasa, ǧylym formaldy küide qalady jäne reformalardan tys qalady.
Törtınşı. Aşyq bäsekelestık, kadrlardy jaŋartu, aǧa ūrpaq ǧalymdarǧa - ǧylymi mektepter men dästürler saqtauşylaryna qūrmet maŋyzdy. Osynyŋ bolmasa jüie sözsız degradasiiaǧa ūşyraidy.
Besınşı. Qazaqstan naqty, deklarativtı emes tabysqa jete alatyn bırneşe basym baǧytqa stavka jasau kerek.
Altynşy. Ǧylymi etikany qalpyna keltıru qajet. Osynyŋ bolmasa kez kelgen reforma eleulı özgerısterge äkelmeidı.
Tūraqty damuǧa ötu üşın qosymşa:
- ǧylymdy qarjylandyruda jeke sektordyŋ rölın küşeitu;
- kommersiialandyru mehanizmderın qarapaiym jäne tüsınıktı etu jaǧyna jetıldıru, tüsındıru jūmystaryn jürgızu;
- ırgelı zertteulerdı naqty qoldau;
- ǧylymi qyzmettı baǧalau jüiesın jetıldıru;
- akademiialyq erkındık pen ideialar bäsekelestıgın qamtamasyz etu.
Tūtas ǧylymi ekojüie qalyptastyrǧanda ǧana ūzaq merzımdı effekt jäne ǧylymnyŋ el damuyna qosqan ülesın arttyru mümkın bolady.
Ǧylym ūrandar men merekeler arqyly damymaidy. Ol adal baǧalau, problemalar men qatelıkterdı moiyndau jäne olardy joiuǧa daiyndyq arqyly damidy. Ǧylym problemalary äkımşılık märtebe käsıbi saraptamany almastyrǧanda bastalady.
Şeneunık matematik, injener nemese biolog boluǧa mındettı emes. Onyŋ mındetı – ǧylymdy tüsındıru emes, onyŋ damuyna jaǧdai jasau. Sondyqtan biurokrattyŋ mındetı – «käsıbi qauymdastyqty qoldau jäne onyŋ saraptamasyna süienu» prinsipı boluy kerek. Şeneunık ǧylymnyŋ bolaşaǧyn anyqtamauy kerek, kerısınşe ǧylymi qauymdastyqtyŋ äleumettık-ekonomikalyq damuǧa, halyqtyŋ äl-auqaty men ömır sapasyn arttyruǧa qosatyn ülesıne senımdı boluy kerek.
Men osyny käsıbi jäne jetılgen memlekettık basqarudyŋ belgısı dep sanaimyn.
Edıl Mamytbekov
akademik
