Sziugo provinsiiasynda (sözbe-söz «Şarap elı» degendı bıldıredı) būryn-soŋdy bolmaǧan oqiǧa bolyp jatyr degen qaueset taraidy.
Mo Iаn – qazırgı zamanǧy ūly jazuşylardyŋ bırı, 2012 jyly ädebiet salasyndaǧy Nobel syilyǧyna ie bolǧan äigılı qytailyq romanist. Mo Iаn – jazuşy Guan Moienıŋ bürkenşık aty, «ünsız» degene maǧynany beredı. Jazuşynyŋ ekı qysqa novellasynyŋ jelısımen 1987 jyly Chjan İmou rejisserlık etken «Qyzyl qūmai» filmınen soŋ jazuşy tanymal bolady.
Üzındısı ūsynylyp otyrǧan şyǧarma jelısı bylai örbidı. Sziugo provinsiiasynda (sözbe-söz «Şarap elı» degendı bıldıredı) būryn-soŋdy bolmaǧan oqiǧa bolyp jatyr degen qaueset taraidy. Näreste balalar joǧalyp jatyr desedı. Provinsiialyq prokuraturanyŋ bas tergeuşısı Din Goverge şyndyqty aşudyŋ maŋyzdy missiiasy senıp tapsyryldy. Onyŋ keluın toilau üşın provinsiia bükıl älemge taraityndai tereŋ alkogoldık maskünemdıktıŋ bastaluyn belgıleitın ülken banket ötkızedı.
AUDARMAŞYDAN AŊDATPA
Bylyqpalyq pen ırıp-şıru jailaǧan zamanda, aǧaiyndar-au, bauyr et tuysqandaryŋdy aiyptamaŋdar!
(Bas keiıpker Şanşarmannyŋ qūlpytas jazuy.)
«Şarap elı» romanynda ekı negızgı qūrylymdyq jelı bar. Bırınşısı, avtordyŋ magiialyq (syrly) realizmdı qoldana otyryp baiandaǧan taŋqalarlyq oqiǧasy: Bas keiıpker Şanşarmannyŋ prokuratura būiryǧymen Şarap elı qalasyna baryp, kadrlardyŋ adam etın jeitını jäne «soiystyq bala» jönındegı oqiǧalardy tekseruı; Ekınşısı, avtor Mo Iаn men tanymal şarap mamany doktor Küreskerdıŋ özara alysqan hattary. Būl hattar romanǧa tūzdyq retınde şyǧarmanyŋ arqauyn şiratyp, nanymdylyǧyn arttyra tüsedı. Qoǧamdyq bylyqpalyqtardy aiyptaumen qatar, oqiǧanyŋ keibır özektı tūstary osy hattar arqyly aiparadai aşylyp otyrady. Şetel mamandarynyŋ Mo Iаnnyŋ osy şeberlıgıne täntı bolmaǧany kem de kem.
Qytai tılındegı ädebi şyǧarmalarda keide keiıpkerdıŋ familiiasy, keide aty, keide mansaby aitylyp, osy tılındegı şyǧarmalardy oquǧa ädettenbegen oqyrmanǧa qytai keiıpkerlerdıŋ atyn eske saqtau nedäuır qiyndyq äkeledı. Oqyrmandarymyzǧa tüsınıktı bolu üşın, keiıpkerlerdıŋ atyn qytaişa maǧynasyna juyqtatyp qazaqşa aldym. Mysaly, Diŋ-Guer atty bas keiıpker delo anyqtap, qylmyskerlerdı tüireimın dep jürıp, özı ıstıkke şanşylady. Sondyqtan onyŋ atyn Şanşarman dep aldym. Jin-Gaŋchjuen degen bastyq bar, Almaz būrǧy sekıldı, közdegen jerın tesıp te kesıp te kete beretın, su jūqpas bäle. Şüi-İ-chy – ergejeilı, restoran aşqan bai. Li-İ-dou ol ädıletsızdıkpen öz älınşe küresıp, keleŋsızdıkterdı äşkerelep kele jatqan azamat. Basqa keiıpkerler de osylai qazaqşa atpen atalady.
Diŋ-Guer – Şanşarman
Jin-Gaŋchjuen – Almazamby
Şüi-İ-chy–Myrtyqbai
Li-İ-dou–Küresker
Bırınşı tarau
1
Ölkelık prokuraturanyŋ erekşe ökılettı barlauşysy Şanşarman kömır tasyityn «Azattyq» markaly jük kölıgıne mınıp, qala maŋyndaǧy Loşan kömır kenıne özgeşe bır tekseruge jol tartty. Milyqtata kigen 58 nömırlı küreŋ şäpkesınıŋ myjyraiǧan künqaǧary taiqy maŋdaiyn daldalap, jol boiy oiy onǧa, sanasy sanǧa bölınıp kele jatty. Jaisyzdandy bılem, bas kiımın qolyna alǧany sol, şäpke jiegıne sıŋgen maily termen bırge älde bır külımsı iıs tanauyn jaryp jıbere jazdady. Jaǧymsyz iıske jüregı ainyp, öz alqymyn qaqpanşa qysa qoidy...
Besınşı tarau
1
Şanşarman äiel şoperdıŋ aş belınen qapsyra qūşaqtap, erının ernıne lyp etkızıp japsyra qoidy. Ol basyn olai-būlai būlǧaqtatyp alyp qaşqanymen, öŋmeŋdegen erkektıŋ basy da oǧan ılese jügırıp, erkıne jıberer emes. Osyndai jantalas kezınde ailaly erkek äieldıŋ dürdigen qalyŋ erının auyzyna salyp ta ülgerdı. Äiel şoperdıŋ:
– Sūmpaiy, ataŋa nälet, būzyq! – dep tūnşyǧa tıldegen dauysy qūddy bır tüpsız üŋgırge aiǧailaǧandai-aq, Şanşarmannyŋ auyzyna enıp, tıl men tıs, keŋırdegı arqyly ärı qarai jūtylyp ketıp jatty. Ailaly aŋşy Şanşarman töl täjıribesıne sai, būl jantalastyŋ ūzaqqa barmasyn, köp ūzamai onyŋ betı albyrap, tynysy jiılep, qūrsaq bölımı ottai qyzyp, mauyqqan mysyqşa miiaulap, qūşaǧyna qūlai ketetının topşylap ülgergen. «Ūrǧaşy atauly osylai». Bıraq, būl jolǧy oiynyŋ dalbasalyq ekenın, özınıŋ oŋbai qateleskenın sezdı. Äiel şoper mūnyŋ auzymen bergen narkozyna eseŋgıregennıŋ ornyna, barǧan saiyn qūtyryna jantalasyp, Şanşarmannyŋ arqasyn tyrnap, aiaǧyn myjyp, tızesımen ışınen teuıp älek saldy. Äieldıŋ kındık tūsynan taraǧan jylu men aşy şaraptyŋ uytyndai adamdy mas qylatyn ernınıŋ ǧajap dämıne emıne tüsken Şanşarmannyŋ taǧaty tausylyp, denesınıŋ auyrǧanyn elemei, tas keneşe jabysyp, sülıktei soryp älek. Endıgıde ol när ızdegen qyzyl tılın äieldıŋ auyzyna salyp jıberıp, sıresıp tūrǧan jaǧyn aşuǧa qam jasady. Qatelıktı ol däl osydan jıberıp aldy.
Äieldıŋ kürektei tısterı säl mümkındık jasap aşyla qalǧanda, tıske ǧana tırelıp, emırene entelep tūrǧan tılın lyp etkızıp sūǧa qoiǧany sol edı, anau saq etkızıp tıstep aldy. Ekı elı tılden eŋselı denege taraǧan auyrsynu oibai salǧan Şanşarmannyŋ tūla boiyna jaiylyp, aş belge jylanşa oralyp tūrǧan qoly sylq ete tüstı. «Baital tūrmaq bas qaiǧy», auyzyn basa, bır şetke ytqyp şyqty. Qannyŋ dämı keldı. «Bıttı, būl saldaqy tılımdı bölıp tastady» dep oilady jüike-jüikesı şymyrlaǧan prokuror. Suyq jürıs tarihyndaǧy eŋ aianyşty sätsızdıgı osy. «Äkeŋnıŋ, qyrşaŋqy qanşyq!» Auyz toly qandy tükırıp tastady. Tükırgenınıŋ qan ekenın bılse de, közı qarauytyp, basy zeŋıp, qannyŋ tüsın de anyq paryqtai almady. Şyrqyraǧan şybyn jany tılıne bailanyp, tısı men üstıŋgı ernın tılıne abailai tigızıp körıp edı, tılınıŋ qazırşe aman ekenın, ūşyna būrşaqtai ǧana bırdeme paida bolyp, qannyŋ sodan şyǧyp tūrǧanyn aŋǧardy.
Tılınıŋ bölınbegenı onyŋ arqasyn keŋıtıp, qai-qaidaǧy auyr oidan aryltty. Jantalasa öbudıŋ osynşalyq bodau bergenıne eptep aşuy kelgen. Onyŋ sazaiyn tarttyryp qoiuǧa oqtalsa da, qoly barmady.
Ekeuı bır-bırıne qarap tūr. Moiyn sozym jer. Äieldıŋ entıge dem alǧanyn, tıptı äuelı jūqa kiımınen syrtqa tepken jyly leptı de sezdı. Äiel būǧan ejıreie qarap qalǧan. Qolynda däu bır kılt. Sam jamyrap, jūldyzdar jymyŋdai bastady. Äieldıŋ aşudan albyrap tūrǧan jamalyn anyq kördı. Öŋınen balaǧa tän tentektık mūndalaidy. Şanşarman erıksız külıp jıberdı:
– Tısıŋ tısteuıkten qiyn eken.
– Qaita qatty tıstemedım-ǧoi, №10 bolat şybyqty da üzıp jıberetın tıs, būl! – dedı entıgı basylmaǧan äiel.
«Adam tıldeskenşe» degen ras. Şanşarman sabasyna tüsıp, tılınıŋ qan qaqsatqany da sap tiyla qaldy. Äieldı iyǧynan qaǧyp qoimaqqa beiımdelıp qolyn sozyp edı, ol artyna şegınıp, kılttı köterdı:
– Endı tietın bolsaŋ, osymen mylja-myljaŋdy şyǧaramyn!
– «Qasqyrdan hal ketkende eşkını apa deidı», apatai dep aiaǧyŋa jyǧylaiyn, qoişy boldy. Saǧan endı soqtyqpaimyn. Berekege keleiık.
– Susandyqqa su qūi,- dedı äiel kılttı jerge tastap.
Qaraŋǧy qoiulanyp keledı. Şanşarman özınıŋ eptep jauraǧanyn sezdı. Şelektegı sudy su sandyqqa qūiǧan kezde, motordan şyqqan ystyq lep betıne ūrylyp, qaltyrai bastaǧan denesı jylynǧandai boldy. Su sandyqqa «şūryldai» qūiylǧan sudyŋ dauysy qatty şölırkegen siyrdyŋ su ışkenı sekıldı. Aqqan jūldyz qūsjolyn endei öttı. Atyraptan jändıkterdıŋ yzyŋy, şalǧaidan teŋızdıŋ jaǧany ūrǧan dauysy qūlaqqa jetedı.
Kabinada aldaǧy Şarap elı qalasynyŋ samaladai jamyraǧan şamdaryna zer salyp otyrǧan Şanşarman jany qaradai jabyrqap, jalǧyzdyŋ küiın keşıp, özın tobynan adasqan qoŋyr qozydai sezınıp kele jatty.
*****
Äiel şoperdıŋ üiındegı divanda raqattanyp otyrǧan Şanşarmannyŋ köŋılı tym köterıŋkı. Ter men şarap müŋkıp tūrǧan mandam kiımderı şetsız-şeksız keŋıstıkke iıs taratyp, samaldyqta şaşylyp jatyr. Jūmsaq ärı keŋ-mol ūiqy kiımın kigen. Qolǧa ebdeilı janqūraly (tapanşa) men on neşe tal oǧy üstelde jatyr. Janqūraldan kökşıl, oqtardan sarǧyş säule şaşyraidy. Divanǧa şalqalai jatyp, közın säl jūmǧan ol, juynu bölmesınen şyqqan sudyŋ sarylyna qūlaq türe, şümekten tüsken sudyŋ äiel şoperdıŋ iyǧynan qūldap, qos almasyn boilai aqqanyn elestetıp ülgerdı.
Tılı tıstelgennen keiın auyz toltyryp aita qoiarlyq eşteŋe bolǧan joq. Ekeuı de ünsız. Motordyŋ bır kelkı gürılı, doŋǧalaq pen joldyŋ üikelısınen şyqqan dybysqa maqsatsyz qūlaq türıp kele jatty. Jüitkıgen maşina Şarap elı qalasyna da jettı. Baǧdar şam, būrma-būrma köşelerden ötıp, Şarap elı Araq aşytu Universitetınıŋ qaqpasynan kırıp, kömır tüsıretın alaŋǧa toqtaǧanda, äielmen bırge tüstı. Äiel jürse jürıp, toqtasa toqtap, qūddy onyŋ küieuı nemese syrlas dosy sekıldı erıp otyryp, körer közge beisauat sezılmei-aq onyŋ bosaǧasyn attaǧan. Äiel daiarlaǧan dämdı tamaqtardy obyrlana jep, jüzım şarabyn qūşyrlana jūtyp, tamaşa äşekeilengen bölmege köz tastap, onyŋ juynyp şyǧuyn kütıp otyrǧan betı.
Tılınıŋ anda-sanda auyrǧany mūny saqtyqqa jetelei beredı. «Mümkın, būl bır qastandyq şyǧar. Būl üide er adam da tūratyny belgılı. Eger qai bır bölmeden alpamsadai bır erkek tıptı ekı erkek şyǧa kelse qaituym kerek? Tıktım janymdy!» Stakandaǧy şarapty kömeiletıp jıberıp, tättı eleske tızgın ūstatty.
İınıne aqşyl tüstı ūiqy kiım, aiaǧyna qyzyl süiretpe ılıp, juynu bölmesınen şyqqan äieldıŋ mai böksesı bi bilegendei būltyŋ-būltyŋ etedı. Siyr jalaǧandai jyltyraǧan şaşy asqabaqtai domalaq basyna jabysyp, ūiqy kiım men şam jaryǧy şendesken sarǧyş säule ışınde dopşa qalqyp tūrǧandai. «Güldenıp-körkeiudı jebeu men zaŋsyz basylymdar men jezökşelık alapatyn (pornografiiany) alastaudy qatar jürgızu kerek» degen äbden jattandy bolǧan erqaşty ūran esıne sap ete qaldy. Äiel mūnyŋ aldyna kelıp taltaiyp tūra qaldy. Ūiqy kiımınıŋ beldıgı aǧytylyp ketuge şaq qap tūr. Balyq bauyr sanyndaǧy tüimedei meŋ töŋırektı jıtı baqylap tūrǧan köz spettı. Keudesı de appaq. Qos almasy ūiqy kiımdı teuıp tūr. Şanşarman közın syǧyraityp, selt etpei qadala qarap otyr. Eger qolyn säl sozyp, kındık tūsta şala bailanyp tūrǧan beldıktı tartyp qalsa, qatynnyŋ öz qūşaǧyna qūlai ketuge daiyndalyp tūrǧany dausyz. Däl osy beinesı tızgınmen jaǧalasqan şoper emes, sylaŋdaǧan bardam qatyndy elestetedı. Üi ışıne jaǧalai köz jügırtken prokuror onyŋ küieuınıŋ jai adam emesın tūspaldady. Äkkı tülkınıŋ şyrǧaǧa tastalǧan jemge zeiın salǧanyndai oilana otyryp, Şanşekeŋ taǧy bır tal temekı tūtatty.
– Tek köz qydyrtyp otyrudy ǧana bıletın senı qaityp bır tolymdy kommunist deuge bolady?! - dedı şamyrqanǧan äiel şoper.
– Jasyryn partiianyŋ äiel tyŋşylarǧa qoldanatyn täsılı osylai.
– Ras pa?
– Kinoda.
– Äkter boldyŋ ǧoi?
– Elıktep jürmın.
Äiel ūiqy kiımınıŋ beldıgın şeşıp, ekı iyǧyn qozǧap qalǧany sol, äreŋ tūrǧan kiımı susyp jerge tüstı. Prokurordyŋ esıne «Qūlyn müsın» degen teŋeu orala kettı.
– Qandai eken? - dedı äiel omyrauyn köterıp.
– Jaman emes.
– Endı qaitpeksıŋ?
– Köz suarudy jalǧastyramyn.
Äiel prokurordyŋ janqūralyn (tapanşasyn) alyp, taŋdaiyna oq basty da artqa ekı qadam şegındı. Şam säulesınen säl alystaǧanda, denesınıŋ älde bır bölegı altynmen aptaǧandai-aq jyltyrap körındı. Omyrauy qara küreŋdeu, qos ürpı ūsaq şylan jemısındei qyp-qyzyl. Äiel qolyn köterıp, prokurordyŋ basyn nysanaǧa aldy.
Prokuror säl selk etıp, kökşıl säule şaşyp tūrǧan janqūral men onyŋ üŋıreigen tütıgıne baqyraia qarady. Özı basqalardyŋ basyn qaraǧa alǧanda, qyraǧy mysyqtyŋ ötkır tyrnaǧyna ılıngen tyşqandy baqylaǧan qalpyn ünemı qoldanatyn. Ölımge döp kelgen «tyşqandardyŋ» köbı zäresı ūşyp, būttaryna jıberse, az sandaǧylary ǧana baisaldylyq tanytqandai bolǧanymen, dırıldegen qoldary men sözge ebı äreŋ keletın erınderınen ışkı qorqynyştaryn oŋai baiqauǧa bolatyn. «Alma kezek dünie». Äp-sätte, mysyq qapteserge, tergeuşı tergeluşıge ainalyp şyǧa keldı. Ol qūddy osy janqūral sekıldenıp öz tapanşasyna qadala qarap körmegen-tūǧyn. Janqūraldan şaşyraǧan kökşıl säule qyzyqty körıngenımen, sol säuleler üreige toly bır körkemdıktı ünsız sūlbalap tūr. Däl qazır Qūdai da, taǧdyr da, jandy jalmar jauyz da osy bäle. Äiel jalpaq alaqanymen janqūraldyŋ bederlı sabyn qysa ūstap, sausaqtaryn masaǧa tigızıp, basyp qalyp «tars» etkızuge daiyn tūr. Mūndai jaǧdaida, janqūraldyŋ sūp-suyq jai bır temır emes, qyl üstınde tūrǧan taǧdyrdyŋ qatal töreşısı ekenın būl anyq bıledı. «Janqūralda da ideia, sezım, mädeniet jäne moral bar, ön boiyna beimaza ruh jasyrynǧan. Ondaǧy ruh –– janqūraldy ūstap tūrǧan adamnyŋ ruhy». Sapyrylysyp kelgen san-sapalaq oilar prokurordyŋ älem-tapyryq köŋıl küiın saiabyrlatyp, oq atylyp şyǧuǧa saqadai sai tūrǧan üreilı tütıkten közın taidyryp, temekısın jailana bır soryp qoidy.
Aulada ainalsoqtap jürgen samal jel terezenıŋ jıbek perdesın jelpıp öttı. Juynu bölmesınıŋ töbesıne köterılgen bulardyŋ tamşyǧa ainalyp, vannaǧa tyrs-tyrs tamyp tūrǧan dybysy jettı. Suret saraiyndaǧy tamaşa bır keskındemege yjdaǧatpen nazar salǧan adamşa, janqūral ūstap tūrǧan äielge qyzyǧa qarady. Janqūral ūstap, özın atuǧa qamdanyp tūrǧan tyrdai jalaŋaş jas äieldıŋ näpsını mūnşalyqty qozdyraryn mülde oilap körmegen eken. Osy sättegı janqūral jai bır temır emes, jynystyq şabuylǧa daiyn tūrǧan müşe, qaqşiyp tūrǧan jynystyq qūral syŋaily.
Şanşarman myrza ūrǧaşyny körse, közın jūma qalatyn bosbelbeu erkek emes. Alda aitqanymyzdai, asa qylyqty köŋıldesı de bar. Bırneşe äielmen inelıktıŋ köl betıne qonaqtaǧanyndai jolyǧulary da bolǧan. Jai kez bolsa mūny ekı-aq büktep taqymyna basar edı-au, bırınşıden, Şarap elıne kelgelı syrly bır jūmbaq saraiǧa kırıp qalǧandai, qaradai esı şyǧyp adasqaq küide jür; ekınşıden, tılı tısıne tiıp ketse boldy, auyryp sala beredı. Qūtyrǧan qatyn aldynda tūrǧanda, äsırese maŋdaiyna jan alǧyş qūral töselgen asa qauıptı sätte öte sabyrly bolmasa mai ökşesıne jaqsy emesın äbden bıledı. «Būl qatynnyŋ masany (şürppenı) basyp qalmasyna kım kepıl? Ony basyp qalu bıreudı tıstegennen de oŋai şarua, ärı mädeniettı, ärı zamanaui, ärı taŋǧajaiyp romantikalyq tüske ie. Han saraiyndai säulettı üiı bar būl saldaqynyŋ mai-mai bolyp jük maşinasyn jürgızıp, it janyn qinap jürgenı adamdy qairan qaltyrady. Ony süiemın dep tılımnen aiyryla jazdadym, eger... Ūiatty jerınıŋ qauıpsız ekenıne de senım joq». Prokuror özınıŋ «burjuaziialylyq zinaqor ideiasyn» tejep, «proletariiattyq qataŋdyǧyn» saqtauǧa talpynyp, Teişan tauyndai melşiıp, mız baqpai otyrdy da qoidy. Aq sazandai jalaŋaş äiel men sūqtanyp tūrǧan janqūral aldynda mūndai baiyptylyq baiqatu neken-saiaq qaharmandarda ǧana bolatyn qasiet.
Äiel şoperdıŋ betı barǧan saiyn albyrap, qos almasynyŋ ekı ürpı jel qozǧaǧan itmūrynşa dır-dır ettı. Prokuror atylyp baryp tıstep-tıstep alǧysy kelıp edı, tılı auyryp sala berdı.
– Men baǧyndym,- dep äiel janqūraldy üstelge qoiyp, qos qolyn tık köterdı. – Men baǧyndym saǧan...
Qos qolyn joǧary köterıp, taltaiyp tūra qalǧanda, aşyluǧa asyǧyp tūrǧan klapany da saŋylaulanǧandai boldy...
– Ondai oiyŋ joq pa, menı qoraşsynyp tūrsyŋ ba?
– Jo, joq. Ädemısıŋ.
– Onda ne üşın, azban emes şyǧarsyŋ?
– Tısteuık mınezıŋnen qorqamyn.
– Erkek täuet ūrǧaşy täuettıŋ üstınde jan tapsyrady. Sony bıle tūra şaǧylysu oiynan qaitqan emes!
– Mūndai logikaŋdy qoi. Men erkek täuet emespın-ǧoi.
– Oi qortyq neme sol, - dep äiel artyna būryldy. – Sausaǧymmen-aq läzzattanaiyn.
Prokuror atyp tūryp, ony artynan qapsyra qūşaqtap, bır omyrauyn qarmady. Qūşaǧynda tūrǧan äiel basyn būryp, meiırlene qarady. Şydamy tausylǧan prokuror öbuge beiımdelıp, auyzyn aparǧany sol edı, tılı qatty auyryp, auyzyn qaita tartyp ala qoidy.
– Tıstemeimın, - degen äiel kerı būrylyp, mūnyŋ tüimelerın aǧyta bastady.
Prokurordyŋ kiımderın bır-bırlep sypyryp tastai bastady. Japdan jalǧyz kele jatyp äiel qaraqşyǧa tap bolǧan jan ıspettı, onyŋ erkıne könıp, ekı qolyn joǧary köterıp ünsız tūr. Mūnyŋ ūiqy kiımın sypyryp alyp tam ırgesıne qarai laqtyryp, lypasy men jiletın töbege qarai atty. Aspaşamnyŋ söresınde salaqtap tūrǧan kiımderın jerge alyp qoiǧysy kelıp, porkuror tık sekırıp edı, sausaqtary kiımge ılıne bere, qaita ornyna tüstı. Qaita sekıre bergenı sol edı, äiel mūny ışke bırdı teuıp, tyrapai asyrdy.
Prokuror esın jinap bolǧanşa äiel būǧan qarǧyp mınıp, ekı qūlaǧynan sap berıp ūstap, qarynyn mai böksesımen tüigıştedı-ai kelıp. Tūtas ışı bauyry-ezılıp bara jatqandai bolǧan Şanşarmen şydai almai baqyryp jıberdı. Esırgen qatyn şuaş sasyǧan bır baipaqty mūnyŋ auyzyna tyǧa qoidy. Äieldıŋ būl esırık äreketınen onyŋ näzık jandylyǧyn baiqau mülde mümkın emes edı. Prokuror baipaqtyŋ şuaşyna jüregı ainyp, qorlyqqa töze almai, «būl qaidaǧy jynystyq qatynas bolsyn, şoşqa soiǧanmen bırdei-ǧoi» dep oilady ıştei qan jalap jatyp. Äiel qasapty iterıp tastamaqşy bolyp edı, mūny seze qoiǧan qu qatyn qos qolyn bılezıgınen basa qoidy. Şanşarmannyŋ oiy qaişylyqqa toldy. Küşep atyp tūrǧysy kelse de, ūly denesı būlqynudy da qalamaǧan. Öitkenı, syzdaǧan jandy jerı ot bop ysyp, aidynyna qonaqtap, läzzatty saiyspen äbıger edı. «Allanyŋ basqa salǧanyn köreiın» dep rahattana közın jūmdy.
Osyndan keiın mynadai jaǧdai jüz berdı: alqyna entıgıp, qara terge şomǧan äiel şoper öz üstınde sazan balyqşa tulap jatqan sätte, qūlaǧyna kekesındı külkı ünı keldı. Şanşarman közın aşqany sol, köz ūialtar magni säule jarq-jūryq etıp, fotoapparat tüimeşesınıŋ «syrt» etken dauysyna qosa suret jazu lentasynyŋ «syr» etıp oralǧan dauysy şyqty. Ol basyn jerden jūlyp alyp, äiel şoperdı jūdyryqpen perıp kep qaldy. Däl osy soqqyny kütıp tūrǧandai-aq, magni säulesı ırkes-tırkes jarqyldai jöneldı. Tyrjalaŋaş äiel şalqalai qūlap, ekı iyǧy mūnyŋ taqyr jılınşıgın basa jyǧyldy. Apparat közınen atylǧan säuleler būl ekeuınıŋ şyrmauyqşa aiqasqan taptyrmas beinelerın lentaǧa jazyp ülgerdı.
*****
– Hoş, barlauşy Şanşarman myrza, dūrystap söileser kez jetkendei-au deimın, - dedı suret lentasyn qaltasyna salyp, aiaǧyn aiqastyryp, divanǧa şırene şalqaiǧan Almazamby kekesınmen. Bırdeme maltap otyrǧandai oŋ jaq şyqşytyn ädeiı bülkıldete söileuı Şanşarmannyŋ jynyna tidı.
Şanşarman äiel şoperdı iterıp tastap, tūruǧa qamdanyp edı, ekı aiaǧynan jan ketkendei küi keştı.
–Tamaşa, - dedı Almazamby şyqşytyn bülkıldetıp. – Barlau auyr mındetın arqalaǧan tekseruşı myrza qatty qaljyrap, belden tömen saldanaiyn degen eken.
Şanşarman onyŋ sonşalyqty tamaşa kütımdelıp, arşyǧan jūmyrtqadai bolǧan betıne qaraǧan sätte, keudesın kernegen aşu-yza alpys ekı tamyryn boilap denesıne tarap, san-myŋdaǧan qūrt-qūmyrsqa örmelep kele jatqandai, tūla boiy jybyrlap sala berdı. Jūdyryǧyn tüiıp, jan därmen ornynan tūrdy. Sıresıp qalǧan sıŋırlerı de qalpyna tüsken syŋaily. Ol dätke quat jaibyraqat beinege engendei bolyp, suyq terı men Şarap elı qalalyq partkom ügıt bölımınıŋ orynbasar bastyǧy Almazambynyŋ äielı iaki köŋıldesınıŋ öz qarnyna jūqtyrǧan appaq qoimaljyŋyn aspai-saspai sürte bastady.
– Qylmys jasamadym, tek qylmyskerler qazǧan orǧa tüstım, - dedı ol özınıŋ üreige berılıp, qaradai qaltyraǧanyna eptep ökıne tūryp. Oramaldy laqtyryp qalyp edı, oramal Almazambynyŋ aldyna baryp jalp ete tüstı. Şyqşyty qatty bülkıldep, betı lezde sazara qaldy. Şanşarman oǧan qadala qarady:
– Myna ūrǧaşyŋ qylyqty-aq eken, däl sendei sūmyraiǧa qoljaulyq bolǧany öte ökınıştı! Onyŋ ot alyp, qopaǧa tüsuın kütkenı dalbasalyq bolyp şyqty. Almazamby kerısınşe ışek-sılesı qata küldı. Onyŋ būl qylyǧyna jıp taǧa almaǧan Şanşarman qaradai abdyrap:
– Nesıne mäz bolasyŋ? - dedı zıldene. – Jelbuaz külkıŋ ışkı älsızdıgıŋdı bürkemelei almaidy!
Almazamby külkısın tiyp, qaltasynan şyt alyp, közınıŋ jiegın sürttı:
– Şanşarman joldas, sırä, kımnıŋ ışkı jan älemı älsız? Bıreudıŋ otbasyna basyp kırıp, onyŋ qatynyn zorladyŋ, dälel-fakty tolyq, - dep qaltasyndaǧy suret lentasyn qaǧyp qoiyp, sözın jalǧady. – Zaŋ atqaruşy bola tūra zaŋdy taptaǧanyŋa, ärine, auyr jaza taǧaiyndalary dausyz, - dep auyzyn şürşitıp, mysqyldai qarady. – Osyndai ahualda kımnıŋ jan älemı älsız bolu kerek?
– Qatynyŋ menı zorlady.
– Oi, täube, - dedı Almazamby şyqşytyn būltyŋdatyp. – Saiys önerge şeber, qūralaidy közden atatyn alpamsadai erkektı qolynda temırdıŋ synyǧy da joq bır şi būt äiel zorlaǧan boldy ma?!
Prokuror köz qiyǧyn äiel şoperge tastady. Töbege tıgılgen küiı, meŋ-zeŋ küide otyr. Mūrnynan qan aqqan. Şanşarmannyŋ jany aşyp kettı. Äieldıŋ ottai ystyq denesınen taraǧan läzzattıŋ qaldyǧy älı tolyq tarai qoimaǧan onyŋ közıne lyqsyp jas keldı. Özın äreŋ tejep aldy. Jerde jatqan ūiqy kiımınıŋ jeŋımen äieldıŋ mūrny men ezuındegı qandy sürttı. Qatty ūryp jıbergenıne ökınıp te qalǧan. Qolynyŋ syrtyna äieldıŋ közınen domalai jönelgen jas marjandary üzılıp tüse bastady.
Şanşarman äieldı köterıp tösekke jatqyzyp, körpe japty. Sosyn aspaşamda ılınıp tūrǧan ış kiımı men samaldyqta qalǧan şalbaryn kidı. Üstelde tūrǧan janqūralyn alyp, bılıne taǧynyp, mız baqpai qarap otyrǧan Almazambyǧa tıl qatty:
– Aşyǧyn aitysaiyq.
– Nenıŋ?
– Nesıne montansisyŋ?
– Montansymadym, nalyp otyrmyn.
– Nege?
– Partiialy kadrlarymyzdyŋ arasynan sendei bır azǧynnyŋ şyqqanyna.
– Jaraidy, qatynyŋnyŋ basyn ainaldyrǧan azǧyn bolaiyn-aq, bıraq keibıreuler närestelerdıŋ etın jedı, olar adam emes, naǧyz jyrtqyştar!
– Ha...ha.. – dep Almazamby qarqyldai küldı. – Baryp tūrǧan sandyraq, Şarap elı qalasynda erekşe dämge jäne jasampazdy quatqa ie bır as bar ekenı ras, ony joǧarǧy oryndaǧy şeneuıkter de, sen de jedıŋ. Adam etın jeu jyrtqyştyq sanalar bolsa, sen de sau siyrdyŋ boǧy emessıŋ!
Şanşarman suyq küldı:
– Köŋılıŋde jyn bolmasa, menı nege sūlu äiel arqyly şyrǧalaisyŋ?
– Prokuraturalaryŋdaǧy sūmyrailarda ǧana däl sendei taŋǧalarlyq oi-qiial bar. Men qazır saǧan qalalyq partkom men halyq ükımetı basşylarynyŋ pıkırın jetkızeiın: «aǧa prokuror Şanşarman myrzanyŋ qalamyzǧa kelıp tekseru jürgızuın qyzu qarsy alamyz ärı ol kısıge bar qolailylyqty jaratyp beremız».
– Menıŋ tekseruıme kese-köldeneŋ boluyŋa da bolady.
Almazamby qaltasyn qaǧyp qoidy:
– Aşalap aitar bolsam, ekeuıŋ suyq jürıske tüskenderıŋmen pälendei bır zaŋ būzuşylyq jasamadyŋdar. Taltaŋdap kelgen senı jautaŋdatyp qaitaruyma äbden bolady. Alaida, jeke tūlǧanyŋ müddesın ūjymdyq müdde üşın qūrban etu degen ūstanymymyz boiynşa, jalǧasty tekseru jürgızuıŋdı şektemeimın.
Almazamby şarap şkabyn aşyp, «Mautei» araǧyn alyp, ekı ülken stakanǧa teŋ bölıp qūidy. Bır stakandy Şanşarmannyŋ aldyna iterıp:
– Kel, tekseruıŋnıŋ sättı boluy üşın, – dedı de stakanyn Şanşarmannyŋ stakanyna soǧystyryp, jarty qūmyra şarapty qaǧyp salyp, bosaǧan stakanyn qolyna ūstaǧan küiı şyqşyty bülkıldep Şanşarmanǧa qadala qarap otyrdy. Onyŋ bülkıldep tūrǧan şyqşyty şiqanyna tūz sepkendei bolǧan Şanşarman yzadan jarylyp kete jazdap, möltıldep tūrǧan şarapty qyzyl kezeŋnen bır-aq asyrdy.
– Jaraisyŋ, naǧyz erkek osylai bolu kerek! - degen Almazamby şarap şkabynan jäne bırneşe qūmyra şarap alyp şyqty. Bärı äigılı markaly, – bügın senımen bır bästesıp köreiın. Ol qūmyranyŋ auyzyn lyp etkızıp aşyp, şarapty balyq közdendıre qūidy. Şarap köpırşıkterı stakan ışınde oiqastap, iısı atyrapqa aŋqydy. – Kım ışpese sol şatadan tuǧan bolady! – dedı ol şyqşyty bülkıldep. – Işe alasyŋ ba? Tek şatadan jaralǧandar ǧana ışe almaidy!
– Kım menı ışe almaidy deidı? – Şanşarman stakanyn alyp, şarapty kömeilettı. Sälden soŋ aspan ainalyp, köz aldy bualdyrlanyp, sezım-tüisıkterı köbelekşe kölbeŋdep, tılı kürmele bastady. – Işemız...Taq senderdıŋ jetı äkelerıŋdı... Jūt… Şarap elınıŋ şarabyn ışıp tauysamyn...
Qolyna qarap edı, qoǧadai qoly men aiqūş-ūiqūş sausaqtaryn kördı. Qolyn şarap qūmyrasyna sozdy. Şölmek bırese bır tal şegedei bolsa, bırde älde neşe ese ūlǧaiyp, kübıdei bolyp körındı. Aspaşam şyr ainalyp, köz aldynda qalyŋ köbelek kölbeŋdep jür. Tek sol bır bülkıldegen şyqşyt ǧana anyq körınedı. «Al, ış!» dedı özıne-özı. Aşy şarap bal tati bastady. Öŋeşı men qyzyl tılınıŋ şaraptan qabyldaǧan äserın tılmen jetkızu müşkıl. «Jūt!» dedı tılı kürmele. Şarapty qūmarlana sıltegen saiyn, möldıregen sūiyqtyŋ ireleŋdegen qoŋyrqai öŋeşınen ärı qarai syldyrai aǧyp bara jatqanyn anyq kördı. Adamǧa syilar läzzatyn-ai deseŋşı, şırkınnıŋ! Ūly denesıne erkın jaiylǧan tıl jetkısız läzzat üi ışın kezıp jür...
Altynamby elektr jaryǧynda baiau qozǧalǧandai bolyp, demde köz ılespes tezdıkpen aqqan jūldyzǧa ainaldy. Onyŋ keskın-kelbetı altyn sary tüske boialyp tūrǧan bölme keŋıstıgıne ötkır pyşaqpen keskendei jolaq-jolaq saŋylau qaltyryp, sol saŋylaular arasynda bır sät oiqastap jürdı de, ǧaiyp boldy.
Älgı teŋbıl köbelek şarşady bılem, qanat qaǧysy baiaulap, ön boiy balǧa şylanǧandai auyrlai bastady. Ol aspaşamnyŋ temır söresınde bır sät seltiıp otyryp, mūrtyn qinala jybyrlatyp, ruhsyz tänıne taŋǧala qaraǧan betı edenge «top» ete tüstı.
2
Mo Iаn ūstaz:
– Köpten berı sızden hat-habar ala almai alaŋ boldym. Aldyŋǧy jolǧy hatymda öte kösemsıp, oilanbai söilep, sızdı renjıtıp aldym-au deimın? «Aŋdamai söilegen auyrmai öledı» degen ras eken. Rasynda solai bolsa, men paqyryŋyzdy degdarlyqpen keşırıŋız. Sız özıŋız «Jaqsy kısınıŋ aşuy şai oramal kepkenşe», «Er jıgıttıŋ ışıne er-toqymdy at siiady», «Batyr adam paqyrmen eseptespeidı» degendı köp aituşy edıŋız, däl mendei basynyŋ dymy keppegen balaǧa renjıp ne qylasyz. Maǧan degen ūstazdyq meiırıŋızden qūr alaqan qalǧym kelmeidı. Būdan keiın men sızdı mındettı türde tyŋdaimyn. Aq degenıŋız alǧys, qara degenıŋız qarǧys. Syŋar ezulıkke äste baspauǧa uäde beremın.
Eger «Aidahar-samūryq saltanaty» taǧamynda erkınşıldık nysaiy bar dep sanasaŋyz, men ony «Esek köşesınen» alastaiyn. Ärı «Tapal» restoranyna baryp, Myrtyqbaiǧa jolyǧyp, as mäzırınen atyn öşırtıp tastauyma äbden bolady. Neşe künnıŋ aldynda oǧan sızdı aityp edım, közı jainap sala berdı.
– «Qyzyl gäulendı» jazǧan jazuşy ma? - dep sūrady.
– İä, ol kısı menıŋ ūstazym.
– Ol ūstazyŋ aitqanyn ıstei alatyn kezbe ǧoi, öte qūrmetteimın.
– Qadırmendı ūstazymdy nege kezbe dep tūrsyz? - dep aşuǧa bastym.
– Oǧan degen asa joǧary baǧam, – dedı Myrtyqbai. – «Syrty bütın, ışı tütın, salauatyn at kötere almaityn jalǧan ardagerler» köbeigen myna zamanda, «aitqany men etkenı bırdei kezbeler» altynnan da qymbat, - dedı ol. Ūstaz, qalypsyz adamdarǧa qalypty qaǧida mülde jürmeidı, Myrtyqbai degen būl nemenıŋ bet-beinesı qūbylmaly, qulyǧyna qūryq boilamaityn zändem, onyŋ būl sandyraǧyn köŋılıŋızge almaŋyz.
Sızdıŋ ol üşın ǧūmyrnama jazyp bermekşı bolǧanyŋyzdy da aittym. Ol öte quanyp:
– Menıŋ ǧūmyrnamamdy tek Mo Iаn ǧana jaza alady, – dedı.
– Nege olai deisız?
– Mo Iаn ekeuımız ūialastarmyz.
– Mo Iаn aty tanylǧan äigılı jazuşy, al sız bolsaŋyz oiy boiynan ozbaǧan toǧyşarsyz. Ol kısımen üzeŋgı qaǧystyra almaisyz, - dedım küiıp ketıp.
– Menımen qarailas degenım – qaita ony kötermelegenım. Qanşalaǧan adam maǧan ūqsai almai jür, - dep küldı.
Ūstaz, būl adammen bır qatarda tūrmauyŋyzdy ötınemın. Būl zaman, qoiu-süiyǧy aralasyp, qoiyrtpaqtalyp-aq tūr. Şarap elımızdegı eŋkeigen kärıden eŋbektegen balaǧa deiın bıletın «Şarap elınıŋ teŋdessız saipjamaly» atalǧan televiziianyŋ älgı bır baǧdarlama jürgızuşısı de onymen tösektes bolypty, Myrtyqbaidyŋ bälesın qarai-gör. Onyŋ aqşasy mol, ataǧy joq, al sızdıŋ ataǧyŋyz jer jarǧanymen, aqşaŋyz joq, ekı jarty bırıgıp bır bütın bolǧaly tūrsyzdar. «Qūrǧaq qasyq auyz jyrtady», tyrnaqtai paidasy joq qūr säulettı qoia tūryp, osy oraida onymen saudalasyp qalyŋyz. «Ǧūmyrnamamdy jazyp berse, razy qylamyn», - deidı. Ūstaz, sız osy jūmysty qoldan bermei, mol aqşa tauyp, sıŋırıŋız şyqqan jaǧdaiyŋyzdy dūrystap alǧan soŋ, qalǧanyn sodan keiın körmeisız be! Myrtyqbai sızge airyqşa qyzyǧyp otyrǧanda temırdı qyzuynda soǧyŋyz. Byrtyq boiy jarty metrge jetpeitın ergejeilı «Şarap elındegı aru bıtkendı taqymymda oinatamyn» dep keudesın ūryp otyr, tegı solai bolyp ta qaldy-au, şamasy. Būl arada tylsym jaǧdailar mol ärı adamdy oiǧa batyrady. Sızdıŋ qarymdy qalamyŋyz ben dara talantyŋyzdan tuyndaǧan «Myrtyqbaidyŋ ömırı» atty şyǧarmaŋyz ölmes tuyndy bolady dep senemın.
Myrtyqbaidyŋ maǧan aitqan sözın sızge qalpyn būzbai jetkızeiın: «ǧūmyrnamamdy jazuǧa kelısse, sen ol kısını Şarap elıne şaqyr. Barlyq jaǧdaiyn jasaimyn. Joǧary sortty qonaq üige ornalastyryp, ataqty araq, dämdı tamaq, qymbat temekı, keremet şai degenderdıŋ bärın üiıp-tögemın, – dep yrjalaqtady. – Eger basqalai bırdemelerge täbetı tartatyn bolsa, ony da oryndap bereiın.» Ūstaz, tabanymnan tozyp tılşılık jasauǧa qūlyqsyzbyn deseŋız, ol şaruany maǧan jükteŋız. Däl mūndai jūmysty şam alyp ızdeseŋız de tappaisyz, ekıūdai bolmauyŋyzdy ötınemın.
Ūstaz, sızdıŋ qyzyǧuyŋyzdy oiatyp, belsendılıgıŋızdı arttyru üşın, Myrtyqbai degen būzyqty sız bır qyrynan tüsıne bersın degen oimen «Myrtyqbai ardager» atty ocherık jazdym. Syn közben qararsyz. Eger Şarap elıne kelıp, onyŋ ǧūmyrnamasyn jazbaqşy bolsaŋyz, būl şyǧarmamdy basylymǧa bermeimın. Sızdıŋ maǧan bergen şeksız meiırıŋız ben ūstazdyq tärbieŋızge arnaǧan jai bır sauǧam bop qalǧai!
Qalamyŋyzǧa qarym, denıŋızge saulyq tıleimın!
Qūrmetpen şäkırtıŋız: Küresker
3
Küresker ınışek,
Jazǧan hatyŋ men ocherkıŋ «Myrtyqbai ardagerdı» aldym.
Aldyŋǧy hatyŋdy bükpesız jazypsyŋ, razy boldym, artyq oida bolma. Uaǧynda hat jaza almaǧan sebebım, syrt öŋırge ketkemın. Jazǧan äŋgımelerıŋnen älı habar joq, sabyrmen kütuıŋdı sūraimyn.
Aidahar-samūryq saltanaty» jai bır quyrmaş qoi, onda eşqandai taptyq sipat, erkınşıldık nysaiy joq. Ony «Esek köşesınen» de, «Tapal» restoranynyŋ as mäzırınen de alyp tastaudyŋ qajetı joq. Eger jol tüsıp Şarap elıne baryp jatsam, aty aŋyzǧa ainalǧan osy taǧamdy jegım keledı, alastasaŋ, qaidan tabamyz, janym-au? Onyŋ üstıne būl taǧamnyŋ horektıgı sonşa joǧary bolsa, ony jemeu baryp tūrǧan aqymaqtyq qoi, jeu kerek bolsa «Aidahar-samūryq saltanaty»-nan öter mädeniettı jeu täsılı joq dep bılem. Jäne de, ony as mäzırınen şyǧaryp tastaimyn degenıŋe Myrtyqbai qojaiyn da köne qoimas-au!
Myrtyqbai degen būl adamǧa şynynda täuır qyzyǧyp otyrmyn. Ǧūmyrnamasyn jazuǧa qazırşe kelısım beremın. Aqysyn ol özı bılsın. Qanşa berse sonşa alamyn, bermese sūramaimyn. Ǧūmyrnamasy jönınde menı qyzyqtyryp tūrǧan närse aqşa emes, onyŋ keşırmelerı. Myrtyqbai degen būl adam Şarap elınıŋ jan jüiesı spettı, ön boiynan däuırlık ruh aŋqyp tūrǧanyn paiymdadym. Ol jartylai perışte, jartylai albasty. Osyndai adamnyŋ ruhani älemın aiqara aşa alsam, bälkım ädebietke qosqan ülesım bolar. Myrtyqbaiǧa menıŋ aldyn ala bergen baǧamdy jetkızıp qoiarsyŋ.
«Myrtyqbai ardager» atty būl şyǧarmaŋa aiyzym qanbady. Ocherk depsıŋ, qoiyrtpaqtalǧan bırdeme eken, qūddy «Tapal» restoranyndaǧy esektıŋ ışek-qaryn, boq-jyny sekıldı. Şyǧarmaŋa maǧan jazǧan hatyŋdy, «Şarap elındegı hikmetterdı» jäne Myrtyqbaidyŋ oidan oryp, qyrdan qyryp söilegen sandyraqtaryn qosypsyŋ. Būl, alaşapqyn bolyp, būidasyz ketu. Neşe jyldyŋ aldynda bıreuler menı būidasyz kettı dep kınalap edı, menıkı saǧan qaraǧanda jylmaqtai eken. Qataŋ qaǧidaǧa baǧynatyn myna zamanda, şyǧarma jazuda qatty abai bolu kerek. «Auyzyn baqqan bi bolar». Sondyqtan būl şyǧarmaŋdy «Jūrtşylyq ädebietıne» bermei-aq qoi, dalbasalyq bolady. Qazırşe mende qala bersın, Şarap elıne barǧanda ala baramyn. Al, şyǧarmadaǧy detaldardy paidalanuym bek mümkın, peiılıŋe köp raqmet.
Taǧy bır şarua, «Şarap elınıŋ hikımetterı» sende barma? Bar bolsa maǧan dereu salyp jıberseŋ. Joǧalyp keter deseŋ, bır nūsqa köbeitıp al, aqşasyn barǧanda beremın. Sau-salamat bol! Qūrmetpen: Mo Iаn
4
«Myrtyqbai ardager»
– Şarap doktory, otyr, şeşılıp bır söileseiık, - dedı ol şyr ainalatyn arqaly oryndyqqa şalqalai süienıp, maǧan jyly lebızben. Bet-beinesı men söz mänerı najaǧaidyŋ būltyndai qūbylmaly. Ol bır äzezıl, saiyskerlık romandarynadǧy sūrqiialyq jolyna äbden dänıkken sūmyrai sekıldı, qaradai seskenıp qaldym. Abdyraǧan küiımdı sap-sapqa şaqyryp onyŋ qarsysyndaǧy divanǧa jaiǧastym.
– Sen, şi borbai, älgı Mo Iаn degen kökbūtpen qalai ūstaz-şäkırttık qatynas ornatyp jürsıŋ? - dep sūrady kekesınmen.
– Ol kısını ūstazy tūtamyn, jazuşylyq arqyly qarym-qatynas jasap tūramyz. Altyn didaryn älı köre almai ökınışte jürmın, – dedım mıŋgırlep. Dauysym balapanyna jem beruge beiımdelgen ana qarlyǧaştai şiqyldap şyqqandai boldy.
– Ol Mo Iаn degennıŋ familiiasy Mo emes, Guan, Guan Jūŋnyŋ (aud: Qytaidyŋ ertedegı qairatkerı) jetpıs segızınşı ūrpaǧymyn dep bösedı eken, bos söz, – dedı aramzalana külıp, –qazır tanymaly jazuşy boldym, myqtymyn dep astamsyp jürgen sekıldı, onyŋ ötken-ketkenın äbden bılemın, syry maǧan mälım neme.
– Ūstazymnyŋ ötken-ketkenın qalai bılesız?
– «Jaman atym şyqpasyn deseŋ jamandyqtan aulaq jür» degen. «Bolar bala boǧynan» dep, bala kezınde-aq būzyq bolatyn. Alty jasynda öndırısşılerdıŋ qoimasyn örtep jıbere jazdady. Toǧyz jasynda bır apaiyna ǧaşyq bolyp, köleŋkesınşe qalbaŋdap erıp kep jüretın. On bır jasynda qyzanaq ūrlap ūstalyp, taiaq jegen. On üş jasynda säbız ūrlap qolǧa tüsıp, ekı jüz jūmysşynyŋ aldynda Mau Szdunnyŋ müsınınen keşırım sūraǧan. Bır qasietı, este saqtauy öte jaqsy, bärın miyna qūiyp alatyn. «Üige kelgende äkem oŋdyrmai şyqpyrtyp, aǧaiymdy masqaralama dep edı, masqaralaimyn, qaitesıŋ dep bajyldai qarsylyq körsettım» mıne, onyŋ öz jazǧandary osylai, - degen ol zärlene küldı. – Menıŋ ǧūmyrnamamdy osy būzyqtan artyq jaza qoiatyn adam joq, «ailas qatyn mūŋdas» demekşı sūrqiia qaharmannyŋ jaǧdaiyn däl sondai sūm talant ǧana tüsınedı. Oǧan hat jazyp quza, Şarap elıne kelsın, betın jerge qaratpaimyn, – dedı ol keudesın qaǧyp. Oryndyǧymen şyr ainalǧanda, onyŋ bırese betın, bırese şüidesın kördım. Betı men şüidesı alma kezek auysqan sätte öŋıne äkkılık, asqabaqtai taqyr şüidesıne parasat jasyrynǧan syŋaily sezdım. Oryndyǧy bırtındep biıktei tüstı.
– Myrtyqbai myrza, Mo Iаn ūstazǧa hat jazǧamyn, ol kısı hat qaitarmady, – dedım. – Bälkım, ǧūmyrnamaŋyzdy jazuǧa qūlyqsyz bolar.
– Alaŋ bolma! Ol, sözsız, kelısedı. Bırınşıden, ol äielqūmar, ekınşıden, araq-temekıge janyn salady, üşınşıden, qaltasy tesık, törtınşıden, qai-qaidaǧy syrly bırdemelerdı, tylsym oqiǧalardy şyǧarmasyna arqau etuge qūştar. Ol qalai da keledı. Älemde ony mendei tüsınetın ekınşı adam joq.
Ol jäne şyr ainalyp edı, oryndyǧy alasara bastady. Sözın jalǧady:
– Şarap doktory deidı-au senı de! Şaraptyŋ ne ekenın bılesıŋ be? Şarap degenımız bır türlı sūiyq dep qaraisyŋdar. Ottaǧandyq! Şarap –– İsanyŋ qany. Sandyraq! Şarap ol asqaq ruh deidı, tantyǧandyq! Şarap degenımız qiialdyŋ anasy, qiial – şaraptyŋ qyzy, esı dūrys pıkır osy, – dedı ol tıstene. – Şarap degenımız – memleket apparatynyŋ jaǧarmaiy, ol bolmasa apparat ailanbaq emes! Bıldıŋ be? Äi, dym tüsınbeitınıŋdı myna şaqşadai basyŋ men şaryq tabaqtai betıŋ-aq aityp tūr. Mo Iаn degen jügırmekpen bırlesıp menıŋ ǧūmyrnamamdy jazǧaly jürgen şyǧarsyŋ? Jaraidy, senderge jaqynnan järdemşı bolaiyn. Ǧymyrnama jazatyn myqty qalamger eşqaşan tılşılık ıstep, sūhbat jürgızbeidı, tılşılık arqyly ie bolǧan materialdyŋ toqsan paiyzy jalǧan dünie, sender jalǧanyn tastap şynyn alyp, şylǧi ötırıkten şyndyqty köre bılulerıŋ kerek. Sen älgı Mo Iаn degen qyztalaqqa aita bar, aǧa şöneŋ men, biyl seksen beske kırdım, qartaidym ba? Men jahan kezıp, jan baǧystyŋ qamymen jürgende, sen ekeuıŋnıŋ qaida jürgenderıŋ belgılı! Jügerı arasynda, asjapyraq atyzynda, säbız ūrasynda nemese qiiar köşetınde t.b jerlerde jalaŋbūt jürgen bolarsyŋdar? Mo Iаn degen älgı qyztalaq «Şarap elı» degen şyǧarma jazyp jatypty-mys, «älın bılmegen älek» degen osy. Şarap jönınde bırdeme jaza qoiatyndai ol qanşalyqty araq ışıptı? Men ışken araq ol ışken sudan da mol! Aily tünde esek köşesınen äŋgı mınıp tasyrlatyp şauyp ötetın teŋbıl adamnyŋ kım ekenın bılesıŋ be? Ol men, aǧa şöneŋ! Qaidan kelgenımdı sūrama, auylym kün şūǧylasyna şomǧan bır jerde. Ne boldy? Maǧan senbei otyrsyŋ-au deimın, şamasy? Elıkşe yrǧyp, dualdan-dualǧa sekıretın önerıme kümänmen qaraityn sekıldısıŋ? Jaraidy onda, ataŋ saǧan körsetıp qoisyn.
Altynşy tarau
1
Şanşarman şet-şetı altyn tüspen aptalǧan tozaq esıgınıŋ baiau syqyrlai baryp, aiqara aşylǧanyn sezdı. Tozaqtyŋ ertegılerde aitylǧandai tas qaraŋǧy emes, qaita jap-jaryq bolyp tūrǧanyn kördı. Qyp-qyzyl kün men kökpeŋbek ai qatarynan säule şaşyp tūr. Köz jauyn alatyn bederlı sauyt jamylǧan teŋız organizmderı älsız aiaq-qoldaryn erbeŋdetıp onyŋ qalqyp tūrǧan denesınıŋ maŋynda jüzıp jür. Tüstı bır balyqtyŋ mūnyŋ tūtas denesındegı äbden şırıgen tkandardy alastauǧa qamdanyp, köteuın aiamai şoqyp, qūddy bır tık ışek därıgerı sekıldı eptı ota jasap jatqanyn sezdı. Denesınen alystap ketken sana köbelekterı qaita orala bastaǧan. Basy sūp-suyq. Mas bolyp bırtalai uaqyt essız jatqan erekşe barlauşy közın aşqanda baryp qasynda anadan tuǧandai bolyp otyrǧan äiel şoperdı kördı. Maşina sürtetın maqta kezdemenı qyşqyl bır sūiyqqa şylap, denesın sürtınıp otyr. Özı tyrdai jalaŋaş küide kün säulesı jaqsy tüsetın jerde jatyr eken. Ötken ıster bırtındep oiyna orala bastady. Tūrmaqşy bolyp neşe ūmsynyp, tūra almady. Äiel jan-jaǧyna barlai qarap, ekı omyrauyn ysqylap otyr. Būl beinesı näreste emızgelı otyrǧan ana sekıldı. Onyŋ közınen jas būrşaqtap, sälden keiın aǧyl-tegıl jylap sala berdı. Jürek tükpırınen janaşyrlyq sezım jylt ete qalǧan erkek bırdeme aitpaqqa oqtalyp edı, äiel mūnyŋ üstıne qūlai ketıp, auyzymen auyzyn jaba qoidy. Qaptaǧan qalyŋ balyq keŋıstıkte asyr salyp, auaǧa olardyŋ külımsı iısı tolǧandai boldy. Tūla boiyna batpandap sıŋgen şarap iısı äieldıŋ denesıne mysqaldap kırıp jatqandai sezındı. Esın jidy-au äiteuır. Osy kezde äiel baj etıp, edenge qūlap tüstı.
Basy ainalyp, qol-aiaǧynda därmen qalmaǧan prokuror jyǧylyp qalmas üşın täi-täi basqan baladai qabyrǧaǧa süiendı. Däl qazır onyŋ qu sülderı ǧana qalǧan. Qainaǧan qazannan endı ǧana alǧan sazandai, äiel şoperdıŋ denesınen bu būrqyrap, alty airyǧynan saulaǧan ter edenge aqty. Talyp jatqan beinesı öte aianyşty. Oǧan degen janaşyrlyq sezımnıŋ jas öskını boi qyltitsa da, özıne jasaǧan taǧylyǧyn da esten şyǧara qoimaǧan. Şanşarman qatynnyŋ üstıne haiuandarşa saryp ketudı bır oilap, būl bekımınen tez qaitty. Esıne Almazamby tüskende öz moinyndaǧy mındetın oilap, tısın şyqyrlatty: «Ketu kerek! Qatynyŋmen tösektes bolǧanym – tek moraldyq mäsele, al senderdıŋ närestenı pısırıp jeulerıŋ baryp tūrǧan jauyzdyq!» Äielge qaita qaraǧanda, onyŋ Almazambynyŋ şyrǧaǧa tastaityn jemtıgı ǧana ekenın bıldı. «Būl saldaqynyŋ jai-japsary äbden mälım boldy, ädıldıktıŋ adyrnasyn tarta tüsermın!» Şanşarman şkaptaǧy samsyǧan kiım ışınen tekedei taŋdap, kökşıl kastöm-şalbardy kiıp edı, qūddy özıne arnap tıktırgendei-aq, qūp jarasa kettı. «Qatynyŋdy oinadym, şarabyŋa boiladym, kiımıŋdı qoimadym, özıŋdı de soiarmyn!» Öz kiımınen janqūralyn alyp, qaltasyna salyp, bır tal qiiardy kürtıldetıp şainai jürıp, jüzım şarabynan bır stakan tartyp jıberıp edı, uıljıgen jas qyzdyŋ ūlpa denesındei sezım baǧyştady. Esıkke bettei bergende esın jiǧan äiel şoper, ekı qolymen jer tırei tızerlep, baqaşa şoqiyp nemese jas balaşa eŋbektep otyr eken. Közınen müsäpırlık hal mūndalaidy. Esıne ūly oralyp, äkelık janaşyrlyq sezımı jylt ete qalyp, äieldıŋ qasyna baryp, basynan sipady:
– Äi bişara, sor maŋdaiym-ai!
Äiel onyŋ tızesın qūşaqtap, meiırlene qarady.
– Sau tūr. Küieuıŋnıŋ jazasyn bermei qoimaspyn!
– Menı ala ketşı. Ony ittıŋ etınen de jek köremın. Saǧan kömekteseiın, olar näreste jeidı.
Äiel apyl-ǧūpyl ornynan tūryp, kiımın asyǧys kiıp, şkaftan sarǧyş ūntaq toltyrylǧan qūmyra alyp şyqty:
– Mynanyŋ ne ekenın bılesıŋ be?
Prokuror basyn şaiqady.
– Näresteden jasalǧan talqan. Olar osyny jeidı.
– Ony qalai jasaidy?
– Qalalyq emhananyŋ arnaiy bölımı jasaidy.
– Tırıdei me?
– İä, tırıdei, şyrqyrap jylap jatqan säbidı turap tastaidy.
– Jür. Qalalyq emhanaǧa kettık.
Äiel as bölmeden bır pyşaq alyp edı, būl «myrs» etıp, ony üstelge qoidy.
Äiel kenet jaidarylana küldı. Külkısı beine jūmyrtqa tuyp «qoqaqtaǧan» mekiennıŋ nemese arbanyŋ aǧaş doŋǧalaǧynyŋ tasjoldaǧy «syqyry» sekıldı. Äiel küle tūryp, jarǧanatşa jalyp etıp mūnyŋ üstıne qonyp, ekı bılegın moinyna tas qyp orap, ekı aiaǧyn myqynyna aiqastyra qoidy. Prokuror jerge äreŋ tüsırgenı sol edı, qatyn aş qasqyrşa qaita atyldy. Erkek qoian būltaqqa salyp, odan özın alyp qaşa jürıp, yrys-yrys etıp:
– Endı būlai ısteseŋ, senı atyp tastauǧa mäjbür bolamyn, - dedı.
Onyŋ būl sözıne selt ete tüsken äiel, säl kıdırıp, dauysyn kötere söiledı:
– Atsaŋ atyp-aq tastaşy, jaqsylyqty bılmeitın malǧūn!
Äiel jyndanǧan janşa jeidesınıŋ öŋırın tartyp qaldy. «Tyrs» etıp üzılgen bır tal möldır tüime «syŋǧyr» etıp jerge tüsıp, jerdıŋ tartylys küşı nemese edennıŋ üikelıs küşı me äiteu bır syrtqy küştıŋ sebebınen lajsyzdyq tanyta, qūddy bır kışkentai jändık sekıldı, batystan şyǧysqa, odan şyǧystan batysqa, basy auǧan jaqqa ainala jügırdı. Prokuror tabanymen basa qoiǧanda, tüimenıŋ tabanynyŋ astynda älı de tyrbyŋdap jatqanyn sezgendei boldy.
– Sen, kımsıŋ özı? Älgı Almazamby degen neme saǧan nūsqau berıp otyrǧan şyǧar? Äielge degen baǧanaǧy janaşyrlyq sezımı üzıldı-kesıldı joǧalyp, eljırep tūrǧan qūittai jüregın tasbauyrlyq jailap, bet älpetı sazara qaldy. – Sen saldaqy olardyŋ sybailasy ekensıŋ, sen de sau siyrdyŋ boǧy emessıŋ. Närestenı sen de jegen boldyŋ. Almazamby senı maǧan qairap salyp, tekseruıme ädeiı kedergılık jasap otyr.
– Men bır beibaq äielmın, – dep ol eŋırep jıberdı, şyn jylap tūrǧany belgılı, ekı iyǧy dır-dır etedı. – Osymen bes ret jüktı boldym. Jüktılıgıme bes ai bolǧanda ol menı emhanaǧa aparyp zorlap tüsık tastatyp, qyzyl şaqalaqty atasynyŋ asyndai qūşyrlana jeidı.
Onyŋ botadai bozdaǧanyna şydamaǧan prokuror qolyn sozǧany sol, äiel ükıdei ūşyp kelıp mūnyŋ qūşaǧyna qūlap, moinynan iıskei berıp, aiamai tıstep aldy. Auyrǧanyna şydamaǧan prokuror aiǧai salyp, qatyndy qarnyn tūsynan perıp kep qaldy. Äiel baj etıp, qalpaqşa ūşty. Onyŋ ötkır tısı, ärine, Şanşarmannyŋ esınde. Moiynyn ūstady. Qolyna qan jūqty. Äiel melşigen küiı jatyr. Būl ketuge bettei bergende, atylyp kelıp, aiaǧyn qūşty:
– Menı tastap ketpeşı, qūlyŋ bolaiyn.
Tübırlı oiǧa taban tıregen prokuror samaldyqtan arqan äkelıp, äieldı oryndyqqa matap bailap tastady. Äiel qol-aiaǧyn erbeŋdetıp, jantalasyp baqty:
– Janaşyrlyqtan jügen ūstaǧan sūmyrai, senı tıstep öltıru kerek edı!
Qytai tılınen audarǧan: Qausylhan Qasymhanūly
«Taŋ-Şolpan» jurnalynyŋ 2026 jylǧy №1 sanynda jariialanǧan.
