تسزيۋگو پروۆينتسياسىندا (سوزبە-ءسوز «شاراپ ەلى» دەگەندى بىلدىرەدى) بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا بولىپ جاتىر دەگەن قاۋەسەت تارايدى.
مو يان – قازىرگى زامانعى ۇلى جازۋشىلاردىڭ ءبىرى، 2012 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنا يە بولعان ايگىلى قىتايلىق رومانيست. مو يان – جازۋشى گۋان مويەنىڭ بۇركەنشىك اتى، ء«ۇنسىز» دەگەنە ماعىنانى بەرەدى. جازۋشىنىڭ ەكى قىسقا نوۆەللاسىنىڭ جەلىسىمەن 1987 جىلى چجان يموۋ رەجيسسەرلىك ەتكەن «قىزىل قۇماي» فيلمىنەن سوڭ جازۋشى تانىمال بولادى.
ءۇزىندىسى ۇسىنىلىپ وتىرعان شىعارما جەلىسى بىلاي ءوربيدى. تسزيۋگو پروۆينتسياسىندا (سوزبە-ءسوز «شاراپ ەلى» دەگەندى بىلدىرەدى) بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا بولىپ جاتىر دەگەن قاۋەسەت تارايدى. نارەستە بالالار جوعالىپ جاتىر دەسەدى. پروۆينتسيالىق پروكۋراتۋرانىڭ باس تەرگەۋشىسى دين گوۆەرگە شىندىقتى اشۋدىڭ ماڭىزدى ميسسياسى سەنىپ تاپسىرىلدى. ونىڭ كەلۋىن تويلاۋ ءۇشىن پروۆينتسيا بۇكىل الەمگە تارايتىنداي تەرەڭ الكوگولدىك ماسكۇنەمدىكتىڭ باستالۋىن بەلگىلەيتىن ۇلكەن بانكەت وتكىزەدى.
اۋدارماشىدان اڭداتپا
بىلىقپالىق پەن ءىرىپ-ءشىرۋ جايلاعان زاماندا، اعايىندار-اۋ، باۋىر ەت تۋىسقاندارىڭدى ايىپتاماڭدار!
(باس كەيىپكەر شانشارماننىڭ قۇلپىتاس جازۋى.)
«شاراپ ەلى» رومانىندا ەكى نەگىزگى قۇرىلىمدىق جەلى بار. ءبىرىنشىسى، اۆتوردىڭ ماگيالىق (سىرلى) رەاليزمدى قولدانا وتىرىپ بايانداعان تاڭقالارلىق وقيعاسى: باس كەيىپكەر شانشارماننىڭ پروكۋراتۋرا بۇيرىعىمەن شاراپ ەلى قالاسىنا بارىپ، كادرلاردىڭ ادام ەتىن جەيتىنى جانە «سويىستىق بالا» جونىندەگى وقيعالاردى تەكسەرۋى; ەكىنشىسى، اۆتور مو يان مەن تانىمال شاراپ مامانى دوكتور كۇرەسكەردىڭ ءوزارا الىسقان حاتتارى. بۇل حاتتار رومانعا تۇزدىق رەتىندە شىعارمانىڭ ارقاۋىن شيراتىپ، نانىمدىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. قوعامدىق بىلىقپالىقتاردى ايىپتاۋمەن قاتار، وقيعانىڭ كەيبىر وزەكتى تۇستارى وسى حاتتار ارقىلى ايپاراداي اشىلىپ وتىرادى. شەتەل ماماندارىنىڭ مو ياننىڭ وسى شەبەرلىگىنە ءتانتى بولماعانى كەم دە كەم.
قىتاي تىلىندەگى ادەبي شىعارمالاردا كەيدە كەيىپكەردىڭ فاميلياسى، كەيدە اتى، كەيدە مانسابى ايتىلىپ، وسى تىلىندەگى شىعارمالاردى وقۋعا ادەتتەنبەگەن وقىرمانعا قىتاي كەيىپكەرلەردىڭ اتىن ەسكە ساقتاۋ نەداۋىر قيىندىق اكەلەدى. وقىرماندارىمىزعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن، كەيىپكەرلەردىڭ اتىن قىتايشا ماعىناسىنا جۋىقتاتىپ قازاقشا الدىم. مىسالى، ديڭ-گۋەر اتتى باس كەيىپكەر دەلو انىقتاپ، قىلمىسكەرلەردى تۇيرەيمىن دەپ ءجۇرىپ، ءوزى ىستىككە شانشىلادى. سوندىقتان ونىڭ اتىن شانشارمان دەپ الدىم. جين-گاڭچجۋەن دەگەن باستىق بار، الماز بۇرعى سەكىلدى، كوزدەگەن جەرىن تەسىپ تە كەسىپ تە كەتە بەرەتىن، سۋ جۇقپاس بالە. ءشۇي-ي-چى – ەرگەجەيلى، رەستوران اشقان باي. لي-ي-دوۋ ول ادىلەتسىزدىكپەن ءوز الىنشە كۇرەسىپ، كەلەڭسىزدىكتەردى اشكەرەلەپ كەلە جاتقان ازامات. باسقا كەيىپكەرلەر دە وسىلاي قازاقشا اتپەن اتالادى.
ديڭ-گۋەر – شانشارمان
جين-گاڭچجۋەن – المازامبى
ءشۇي-ي-چى–مىرتىقباي
لي-ي-دوۋ–كۇرەسكەر
ءبىرىنشى تاراۋ
1
ولكەلىك پروكۋراتۋرانىڭ ەرەكشە وكىلەتتى بارلاۋشىسى شانشارمان كومىر تاسىيتىن «ازاتتىق» ماركالى جۇك كولىگىنە ءمىنىپ، قالا ماڭىنداعى لوشان كومىر كەنىنە وزگەشە ءبىر تەكسەرۋگە جول تارتتى. ميلىقتاتا كيگەن 58 ءنومىرلى كۇرەڭ شاپكەسىنىڭ مىجىرايعان كۇنقاعارى تايقى ماڭدايىن دالدالاپ، جول بويى ويى ونعا، ساناسى سانعا ءبولىنىپ كەلە جاتتى. جايسىزداندى بىلەم، باس كيىمىن قولىنا العانى سول، شاپكە جيەگىنە سىڭگەن مايلى تەرمەن بىرگە الدە ءبىر كۇلىمسى ءيىس تاناۋىن جارىپ جىبەرە جازدادى. جاعىمسىز يىسكە جۇرەگى اينىپ، ءوز القىمىن قاقپانشا قىسا قويدى...
بەسىنشى تاراۋ
1
شانشارمان ايەل شوپەردىڭ اش بەلىنەن قاپسىرا قۇشاقتاپ، ەرىنىن ەرنىنە لىپ ەتكىزىپ جاپسىرا قويدى. ول باسىن ولاي-بۇلاي بۇلعاقتاتىپ الىپ قاشقانىمەن، وڭمەڭدەگەن ەركەكتىڭ باسى دا وعان ىلەسە جۇگىرىپ، ەركىنە جىبەرەر ەمەس. وسىنداي جانتالاس كەزىندە ايلالى ەركەك ايەلدىڭ دۇرديگەن قالىڭ ەرىنىن اۋىزىنا سالىپ تا ۇلگەردى. ايەل شوپەردىڭ:
– سۇمپايى، اتاڭا نالەت، بۇزىق! – دەپ تۇنشىعا تىلدەگەن داۋىسى قۇددى ءبىر ءتۇپسىز ۇڭگىرگە ايعايلاعانداي-اق، شانشارماننىڭ اۋىزىنا ەنىپ، ءتىل مەن ءتىس، كەڭىردەگى ارقىلى ءارى قاراي جۇتىلىپ كەتىپ جاتتى. ايلالى اڭشى شانشارمان ءتول تاجىريبەسىنە ساي، بۇل جانتالاستىڭ ۇزاققا بارماسىن، كوپ ۇزاماي ونىڭ بەتى البىراپ، تىنىسى جيىلەپ، قۇرساق ءبولىمى وتتاي قىزىپ، ماۋىققان مىسىقشا مياۋلاپ، قۇشاعىنا قۇلاي كەتەتىنىن توپشىلاپ ۇلگەرگەن. «ۇرعاشى اتاۋلى وسىلاي». بىراق، بۇل جولعى ويىنىڭ دالباسالىق ەكەنىن، ءوزىنىڭ وڭباي قاتەلەسكەنىن سەزدى. ايەل شوپەر مۇنىڭ اۋزىمەن بەرگەن ناركوزىنا ەسەڭگىرەگەننىڭ ورنىنا، بارعان سايىن قۇتىرىنا جانتالاسىپ، شانشارماننىڭ ارقاسىن تىرناپ، اياعىن مىجىپ، تىزەسىمەن ىشىنەن تەۋىپ الەك سالدى. ايەلدىڭ كىندىك تۇسىنان تاراعان جىلۋ مەن اششى شاراپتىڭ ۋىتىنداي ادامدى ماس قىلاتىن ەرنىنىڭ عاجاپ دامىنە ەمىنە تۇسكەن شانشارماننىڭ تاعاتى تاۋسىلىپ، دەنەسىنىڭ اۋىرعانىن ەلەمەي، تاس كەنەشە جابىسىپ، سۇلىكتەي سورىپ الەك. ەندىگىدە ول ءنار ىزدەگەن قىزىل ءتىلىن ايەلدىڭ اۋىزىنا سالىپ جىبەرىپ، سىرەسىپ تۇرعان جاعىن اشۋعا قام جاسادى. قاتەلىكتى ول ءدال وسىدان جىبەرىپ الدى.
ايەلدىڭ كۇرەكتەي تىستەرى ءسال مۇمكىندىك جاساپ اشىلا قالعاندا، تىسكە عانا تىرەلىپ، ەمىرەنە ەنتەلەپ تۇرعان ءتىلىن لىپ ەتكىزىپ سۇعا قويعانى سول ەدى، اناۋ ساق ەتكىزىپ تىستەپ الدى. ەكى ەلى تىلدەن ەڭسەلى دەنەگە تاراعان اۋىرسىنۋ ويباي سالعان شانشارماننىڭ تۇلا بويىنا جايىلىپ، اش بەلگە جىلانشا ورالىپ تۇرعان قولى سىلق ەتە ءتۇستى. «بايتال تۇرماق باس قايعى»، اۋىزىن باسا، ءبىر شەتكە ىتقىپ شىقتى. قاننىڭ ءدامى كەلدى. ء«بىتتى، بۇل سالداقى ءتىلىمدى ءبولىپ تاستادى» دەپ ويلادى جۇيكە-جۇيكەسى شىمىرلاعان پروكۋرور. سۋىق ءجۇرىس تاريحىنداعى ەڭ ايانىشتى ساتسىزدىگى وسى. «اكەڭنىڭ، قىرشاڭقى قانشىق!» اۋىز تولى قاندى تۇكىرىپ تاستادى. تۇكىرگەنىنىڭ قان ەكەنىن بىلسە دە، كوزى قاراۋىتىپ، باسى زەڭىپ، قاننىڭ ءتۇسىن دە انىق پارىقتاي المادى. شىرقىراعان شىبىن جانى تىلىنە بايلانىپ، ءتىسى مەن ۇستىڭگى ەرنىن تىلىنە ابايلاي تيگىزىپ كورىپ ەدى، ءتىلىنىڭ قازىرشە امان ەكەنىن، ۇشىنا بۇرشاقتاي عانا بىردەمە پايدا بولىپ، قاننىڭ سودان شىعىپ تۇرعانىن اڭعاردى.
ءتىلىنىڭ بولىنبەگەنى ونىڭ ارقاسىن كەڭىتىپ، قاي-قايداعى اۋىر ويدان ارىلتتى. جانتالاسا ءوبۋدىڭ وسىنشالىق بوداۋ بەرگەنىنە ەپتەپ اشۋى كەلگەن. ونىڭ سازايىن تارتتىرىپ قويۋعا وقتالسا دا، قولى بارمادى.
ەكەۋى ءبىر-بىرىنە قاراپ تۇر. مويىن سوزىم جەر. ايەلدىڭ ەنتىگە دەم العانىن، ءتىپتى اۋەلى جۇقا كيىمىنەن سىرتقا تەپكەن جىلى لەپتى دە سەزدى. ايەل بۇعان ەجىرەيە قاراپ قالعان. قولىندا ءداۋ ءبىر كىلت. سام جامىراپ، جۇلدىزدار جىمىڭداي باستادى. ايەلدىڭ اشۋدان البىراپ تۇرعان جامالىن انىق كوردى. وڭىنەن بالاعا ءتان تەنتەكتىك مۇندالايدى. شانشارمان ەرىكسىز كۇلىپ جىبەردى:
– ءتىسىڭ تىستەۋىكتەن قيىن ەكەن.
– قايتا قاتتى تىستەمەدىم-عوي، №10 بولات شىبىقتى دا ءۇزىپ جىبەرەتىن ءتىس، بۇل! – دەدى ەنتىگى باسىلماعان ايەل.
«ادام تىلدەسكەنشە» دەگەن راس. شانشارمان ساباسىنا ءتۇسىپ، ءتىلىنىڭ قان قاقساتقانى دا ساپ تيىلا قالدى. ايەلدى يىعىنان قاعىپ قويماققا بەيىمدەلىپ قولىن سوزىپ ەدى، ول ارتىنا شەگىنىپ، كىلتتى كوتەردى:
– ەندى تيەتىن بولساڭ، وسىمەن مىلجا-مىلجاڭدى شىعارامىن!
– «قاسقىردان حال كەتكەندە ەشكىنى اپا دەيدى»، اپاتاي دەپ اياعىڭا جىعىلايىن، قويشى بولدى. ساعان ەندى سوقتىقپايمىن. بەرەكەگە كەلەيىك.
– سۋساندىققا سۋ قۇي،- دەدى ايەل كىلتتى جەرگە تاستاپ.
قاراڭعى قويۋلانىپ كەلەدى. شانشارمان ءوزىنىڭ ەپتەپ جاۋراعانىن سەزدى. شەلەكتەگى سۋدى سۋ ساندىققا قۇيعان كەزدە، موتوردان شىققان ىستىق لەپ بەتىنە ۇرىلىپ، قالتىراي باستاعان دەنەسى جىلىنعانداي بولدى. سۋ ساندىققا «شۇرىلداي» قۇيىلعان سۋدىڭ داۋىسى قاتتى شولىركەگەن سيىردىڭ سۋ ىشكەنى سەكىلدى. اققان جۇلدىز قۇسجولىن ەندەي ءوتتى. اتىراپتان جاندىكتەردىڭ ىزىڭى، شالعايدان تەڭىزدىڭ جاعانى ۇرعان داۋىسى قۇلاققا جەتەدى.
كابينادا الداعى شاراپ ەلى قالاسىنىڭ سامالاداي جامىراعان شامدارىنا زەر سالىپ وتىرعان شانشارمان جانى قاراداي جابىرقاپ، جالعىزدىڭ كۇيىن كەشىپ، ءوزىن توبىنان اداسقان قوڭىر قوزىداي سەزىنىپ كەلە جاتتى.
*****
ايەل شوپەردىڭ ۇيىندەگى ديۆاندا راقاتتانىپ وتىرعان شانشارماننىڭ كوڭىلى تىم كوتەرىڭكى. تەر مەن شاراپ مۇڭكىپ تۇرعان ماندام كيىمدەرى شەتسىز-شەكسىز كەڭىستىككە ءيىس تاراتىپ، سامالدىقتا شاشىلىپ جاتىر. جۇمساق ءارى كەڭ-مول ۇيقى كيىمىن كيگەن. قولعا ەبدەيلى جانقۇرالى (تاپانشا) مەن ون نەشە تال وعى ۇستەلدە جاتىر. جانقۇرالدان كوكشىل، وقتاردان سارعىش ساۋلە شاشىرايدى. ديۆانعا شالقالاي جاتىپ، كوزىن ءسال جۇمعان ول، جۋىنۋ بولمەسىنەن شىققان سۋدىڭ سارىلىنا قۇلاق تۇرە، شۇمەكتەن تۇسكەن سۋدىڭ ايەل شوپەردىڭ يىعىنان قۇلداپ، قوس الماسىن بويلاي اققانىن ەلەستەتىپ ۇلگەردى.
ءتىلى تىستەلگەننەن كەيىن اۋىز تولتىرىپ ايتا قويارلىق ەشتەڭە بولعان جوق. ەكەۋى دە ءۇنسىز. موتوردىڭ ءبىر كەلكى گۇرىلى، دوڭعالاق پەن جولدىڭ ۇيكەلىسىنەن شىققان دىبىسقا ماقساتسىز قۇلاق ءتۇرىپ كەلە جاتتى. جۇيتكىگەن ماشينا شاراپ ەلى قالاسىنا دا جەتتى. باعدار شام، بۇرما-بۇرما كوشەلەردەن ءوتىپ، شاراپ ەلى اراق اشىتۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاقپاسىنان كىرىپ، كومىر تۇسىرەتىن الاڭعا توقتاعاندا، ايەلمەن بىرگە ءتۇستى. ايەل جۇرسە ءجۇرىپ، توقتاسا توقتاپ، قۇددى ونىڭ كۇيەۋى نەمەسە سىرلاس دوسى سەكىلدى ەرىپ وتىرىپ، كورەر كوزگە بەيساۋات سەزىلمەي-اق ونىڭ بوساعاسىن اتتاعان. ايەل دايارلاعان ءدامدى تاماقتاردى وبىرلانا جەپ، ءجۇزىم شارابىن قۇشىرلانا جۇتىپ، تاماشا اشەكەيلەنگەن بولمەگە كوز تاستاپ، ونىڭ جۋىنىپ شىعۋىن كۇتىپ وتىرعان بەتى.
ءتىلىنىڭ اندا-ساندا اۋىرعانى مۇنى ساقتىققا جەتەلەي بەرەدى. «مۇمكىن، بۇل ءبىر قاستاندىق شىعار. بۇل ۇيدە ەر ادام دا تۇراتىنى بەلگىلى. ەگەر قاي ءبىر بولمەدەن الپامساداي ءبىر ەركەك ءتىپتى ەكى ەركەك شىعا كەلسە قايتۋىم كەرەك؟ تىكتىم جانىمدى!» ستاكانداعى شاراپتى كومەيلەتىپ جىبەرىپ، ءتاتتى ەلەسكە تىزگىن ۇستاتتى.
يىنىنە اقشىل ءتۇستى ۇيقى كيىم، اياعىنا قىزىل سۇيرەتپە ءىلىپ، جۋىنۋ بولمەسىنەن شىققان ايەلدىڭ ماي بوكسەسى بي بيلەگەندەي بۇلتىڭ-بۇلتىڭ ەتەدى. سيىر جالاعانداي جىلتىراعان شاشى اسقاباقتاي دومالاق باسىنا جابىسىپ، ۇيقى كيىم مەن شام جارىعى شەندەسكەن سارعىش ساۋلە ىشىندە دوپشا قالقىپ تۇرعانداي. «گۇلدەنىپ-كوركەيۋدى جەبەۋ مەن زاڭسىز باسىلىمدار مەن جەزوكشەلىك الاپاتىن (پورنوگرافيانى) الاستاۋدى قاتار جۇرگىزۋ كەرەك» دەگەن ابدەن جاتتاندى بولعان ەرقاشتى ۇران ەسىنە ساپ ەتە قالدى. ايەل مۇنىڭ الدىنا كەلىپ تالتايىپ تۇرا قالدى. ۇيقى كيىمىنىڭ بەلدىگى اعىتىلىپ كەتۋگە شاق قاپ تۇر. بالىق باۋىر سانىنداعى تۇيمەدەي مەڭ توڭىرەكتى ءجىتى باقىلاپ تۇرعان كوز سپەتتى. كەۋدەسى دە اپپاق. قوس الماسى ۇيقى كيىمدى تەۋىپ تۇر. شانشارمان كوزىن سىعىرايتىپ، سەلت ەتپەي قادالا قاراپ وتىر. ەگەر قولىن ءسال سوزىپ، كىندىك تۇستا شالا بايلانىپ تۇرعان بەلدىكتى تارتىپ قالسا، قاتىننىڭ ءوز قۇشاعىنا قۇلاي كەتۋگە دايىندالىپ تۇرعانى داۋسىز. ءدال وسى بەينەسى تىزگىنمەن جاعالاسقان شوپەر ەمەس، سىلاڭداعان باردام قاتىندى ەلەستەتەدى. ءۇي ىشىنە جاعالاي كوز جۇگىرتكەن پروكۋرور ونىڭ كۇيەۋىنىڭ جاي ادام ەمەسىن تۇسپالدادى. اككى تۇلكىنىڭ شىرعاعا تاستالعان جەمگە زەيىن سالعانىنداي ويلانا وتىرىپ، شانشەكەڭ تاعى ءبىر تال تەمەكى تۇتاتتى.
– تەك كوز قىدىرتىپ وتىرۋدى عانا بىلەتىن سەنى قايتىپ ءبىر تولىمدى كوممۋنيست دەۋگە بولادى؟! - دەدى شامىرقانعان ايەل شوپەر.
– جاسىرىن پارتيانىڭ ايەل تىڭشىلارعا قولداناتىن ءتاسىلى وسىلاي.
– راس پا؟
– كينودا.
– اكتەر بولدىڭ عوي؟
– ەلىكتەپ ءجۇرمىن.
ايەل ۇيقى كيىمىنىڭ بەلدىگىن شەشىپ، ەكى يىعىن قوزعاپ قالعانى سول، ارەڭ تۇرعان كيىمى سۋسىپ جەرگە ءتۇستى. پروكۋروردىڭ ەسىنە «قۇلىن ءمۇسىن» دەگەن تەڭەۋ ورالا كەتتى.
– قانداي ەكەن؟ - دەدى ايەل ومىراۋىن كوتەرىپ.
– جامان ەمەس.
– ەندى قايتپەكسىڭ؟
– كوز سۋارۋدى جالعاستىرامىن.
ايەل پروكۋروردىڭ جانقۇرالىن (تاپانشاسىن) الىپ، تاڭدايىنا وق باستى دا ارتقا ەكى قادام شەگىندى. شام ساۋلەسىنەن ءسال الىستاعاندا، دەنەسىنىڭ الدە ءبىر بولەگى التىنمەن اپتاعانداي-اق جىلتىراپ كورىندى. ومىراۋى قارا كۇرەڭدەۋ، قوس ءۇرپى ۇساق شىلان جەمىسىندەي قىپ-قىزىل. ايەل قولىن كوتەرىپ، پروكۋروردىڭ باسىن نىساناعا الدى.
پروكۋرور ءسال سەلك ەتىپ، كوكشىل ساۋلە شاشىپ تۇرعان جانقۇرال مەن ونىڭ ۇڭىرەيگەن تۇتىگىنە باقىرايا قارادى. ءوزى باسقالاردىڭ باسىن قاراعا العاندا، قىراعى مىسىقتىڭ وتكىر تىرناعىنا ىلىنگەن تىشقاندى باقىلاعان قالپىن ۇنەمى قولداناتىن. ولىمگە ءدوپ كەلگەن «تىشقانداردىڭ» كوبى زارەسى ۇشىپ، بۇتتارىنا جىبەرسە، از سانداعىلارى عانا بايسالدىلىق تانىتقانداي بولعانىمەن، دىرىلدەگەن قولدارى مەن سوزگە ەبى ارەڭ كەلەتىن ەرىندەرىنەن ىشكى قورقىنىشتارىن وڭاي بايقاۋعا بولاتىن. «الما كەزەك دۇنيە». ءاپ-ساتتە، مىسىق قاپتەسەرگە، تەرگەۋشى تەرگەلۋشىگە اينالىپ شىعا كەلدى. ول قۇددى وسى جانقۇرال سەكىلدەنىپ ءوز تاپانشاسىنا قادالا قاراپ كورمەگەن-تۇعىن. جانقۇرالدان شاشىراعان كوكشىل ساۋلە قىزىقتى كورىنگەنىمەن، سول ساۋلەلەر ۇرەيگە تولى ءبىر كوركەمدىكتى ءۇنسىز سۇلبالاپ تۇر. ءدال قازىر قۇداي دا، تاعدىر دا، جاندى جالمار جاۋىز دا وسى بالە. ايەل جالپاق الاقانىمەن جانقۇرالدىڭ بەدەرلى سابىن قىسا ۇستاپ، ساۋساقتارىن ماساعا تيگىزىپ، باسىپ قالىپ «تارس» ەتكىزۋگە دايىن تۇر. مۇنداي جاعدايدا، جانقۇرالدىڭ سۇپ-سۋىق جاي ءبىر تەمىر ەمەس، قىل ۇستىندە تۇرعان تاعدىردىڭ قاتال تورەشىسى ەكەنىن بۇل انىق بىلەدى. «جانقۇرالدا دا يدەيا، سەزىم، مادەنيەت جانە مورال بار، ءون بويىنا بەيمازا رۋح جاسىرىنعان. ونداعى رۋح –– جانقۇرالدى ۇستاپ تۇرعان ادامنىڭ رۋحى». ساپىرىلىسىپ كەلگەن سان-ساپالاق ويلار پروكۋروردىڭ الەم-تاپىرىق كوڭىل كۇيىن سايابىرلاتىپ، وق اتىلىپ شىعۋعا ساقاداي ساي تۇرعان ۇرەيلى تۇتىكتەن كوزىن تايدىرىپ، تەمەكىسىن جايلانا ءبىر سورىپ قويدى.
اۋلادا اينالسوقتاپ جۇرگەن سامال جەل تەرەزەنىڭ جىبەك پەردەسىن جەلپىپ ءوتتى. جۋىنۋ بولمەسىنىڭ توبەسىنە كوتەرىلگەن بۋلاردىڭ تامشىعا اينالىپ، ۆانناعا تىرس-تىرس تامىپ تۇرعان دىبىسى جەتتى. سۋرەت سارايىنداعى تاماشا ءبىر كەسكىندەمەگە ىجداعاتپەن نازار سالعان ادامشا، جانقۇرال ۇستاپ تۇرعان ايەلگە قىزىعا قارادى. جانقۇرال ۇستاپ، ءوزىن اتۋعا قامدانىپ تۇرعان تىرداي جالاڭاش جاس ايەلدىڭ ءناپسىنى مۇنشالىقتى قوزدىرارىن مۇلدە ويلاپ كورمەگەن ەكەن. وسى ساتتەگى جانقۇرال جاي ءبىر تەمىر ەمەس، جىنىستىق شابۋىلعا دايىن تۇرعان مۇشە، قاقشيىپ تۇرعان جىنىستىق قۇرال سىڭايلى.
شانشارمان مىرزا ۇرعاشىنى كورسە، كوزىن جۇما قالاتىن بوسبەلبەۋ ەركەك ەمەس. الدا ايتقانىمىزداي، اسا قىلىقتى كوڭىلدەسى دە بار. بىرنەشە ايەلمەن ينەلىكتىڭ كول بەتىنە قوناقتاعانىنداي جولىعۋلارى دا بولعان. جاي كەز بولسا مۇنى ەكى-اق بۇكتەپ تاقىمىنا باسار ەدى-اۋ، بىرىنشىدەن، شاراپ ەلىنە كەلگەلى سىرلى ءبىر جۇمباق سارايعا كىرىپ قالعانداي، قاراداي ەسى شىعىپ اداسقاق كۇيدە ءجۇر; ەكىنشىدەن، ءتىلى تىسىنە ءتيىپ كەتسە بولدى، اۋىرىپ سالا بەرەدى. قۇتىرعان قاتىن الدىندا تۇرعاندا، اسىرەسە ماڭدايىنا جان العىش قۇرال توسەلگەن اسا قاۋىپتى ساتتە وتە سابىرلى بولماسا ماي وكشەسىنە جاقسى ەمەسىن ابدەن بىلەدى. «بۇل قاتىننىڭ ماسانى (شۇرپپەنى) باسىپ قالماسىنا كىم كەپىل؟ ونى باسىپ قالۋ بىرەۋدى تىستەگەننەن دە وڭاي شارۋا، ءارى مادەنيەتتى، ءارى زاماناۋي، ءارى تاڭعاجايىپ رومانتيكالىق تۇسكە يە. حان سارايىنداي ساۋلەتتى ءۇيى بار بۇل سالداقىنىڭ ماي-ماي بولىپ جۇك ماشيناسىن جۇرگىزىپ، يت جانىن قيناپ جۇرگەنى ادامدى قايران قالتىرادى. ونى سۇيەمىن دەپ تىلىمنەن ايىرىلا جازدادىم، ەگەر... ۇياتتى جەرىنىڭ قاۋىپسىز ەكەنىنە دە سەنىم جوق». پروكۋرور ءوزىنىڭ «بۋرجۋازيالىلىق زيناقور يدەياسىن» تەجەپ، «پرولەتارياتتىق قاتاڭدىعىن» ساقتاۋعا تالپىنىپ، تەيشان تاۋىنداي مەلشيىپ، ءمىز باقپاي وتىردى دا قويدى. اق سازانداي جالاڭاش ايەل مەن سۇقتانىپ تۇرعان جانقۇرال الدىندا مۇنداي بايىپتىلىق بايقاتۋ نەكەن-ساياق قاھارمانداردا عانا بولاتىن قاسيەت.
ايەل شوپەردىڭ بەتى بارعان سايىن البىراپ، قوس الماسىنىڭ ەكى ءۇرپى جەل قوزعاعان يتمۇرىنشا ءدىر-ءدىر ەتتى. پروكۋرور اتىلىپ بارىپ تىستەپ-تىستەپ العىسى كەلىپ ەدى، ءتىلى اۋىرىپ سالا بەردى.
– مەن باعىندىم،- دەپ ايەل جانقۇرالدى ۇستەلگە قويىپ، قوس قولىن تىك كوتەردى. – مەن باعىندىم ساعان...
قوس قولىن جوعارى كوتەرىپ، تالتايىپ تۇرا قالعاندا، اشىلۋعا اسىعىپ تۇرعان كلاپانى دا ساڭىلاۋلانعانداي بولدى...
– ونداي ويىڭ جوق پا، مەنى قوراشسىنىپ تۇرسىڭ با؟
– جو، جوق. ادەمىسىڭ.
– وندا نە ءۇشىن، ازبان ەمەس شىعارسىڭ؟
– تىستەۋىك مىنەزىڭنەن قورقامىن.
– ەركەك تاۋەت ۇرعاشى تاۋەتتىڭ ۇستىندە جان تاپسىرادى. سونى بىلە تۇرا شاعىلىسۋ ويىنان قايتقان ەمەس!
– مۇنداي لوگيكاڭدى قوي. مەن ەركەك تاۋەت ەمەسپىن-عوي.
– وي قورتىق نەمە سول، - دەپ ايەل ارتىنا بۇرىلدى. – ساۋساعىممەن-اق ءلاززاتتانايىن.
پروكۋرور اتىپ تۇرىپ، ونى ارتىنان قاپسىرا قۇشاقتاپ، ءبىر ومىراۋىن قارمادى. قۇشاعىندا تۇرعان ايەل باسىن بۇرىپ، مەيىرلەنە قارادى. شىدامى تاۋسىلعان پروكۋرور وبۋگە بەيىمدەلىپ، اۋىزىن اپارعانى سول ەدى، ءتىلى قاتتى اۋىرىپ، اۋىزىن قايتا تارتىپ الا قويدى.
– تىستەمەيمىن، - دەگەن ايەل كەرى بۇرىلىپ، مۇنىڭ تۇيمەلەرىن اعىتا باستادى.
پروكۋروردىڭ كيىمدەرىن ءبىر-بىرلەپ سىپىرىپ تاستاي باستادى. جاپدان جالعىز كەلە جاتىپ ايەل قاراقشىعا تاپ بولعان جان ىسپەتتى، ونىڭ ەركىنە كونىپ، ەكى قولىن جوعارى كوتەرىپ ءۇنسىز تۇر. مۇنىڭ ۇيقى كيىمىن سىپىرىپ الىپ تام ىرگەسىنە قاراي لاقتىرىپ، لىپاسى مەن جيلەتىن توبەگە قاراي اتتى. اسپاشامنىڭ سورەسىندە سالاقتاپ تۇرعان كيىمدەرىن جەرگە الىپ قويعىسى كەلىپ، پوركۋرور تىك سەكىرىپ ەدى، ساۋساقتارى كيىمگە ىلىنە بەرە، قايتا ورنىنا ءتۇستى. قايتا سەكىرە بەرگەنى سول ەدى، ايەل مۇنى ىشكە ءبىردى تەۋىپ، تىراپاي اسىردى.
پروكۋرور ەسىن جيناپ بولعانشا ايەل بۇعان قارعىپ ءمىنىپ، ەكى قۇلاعىنان ساپ بەرىپ ۇستاپ، قارىنىن ماي بوكسەسىمەن تۇيگىشتەدى-اي كەلىپ. تۇتاس ءىشى باۋىرى-ەزىلىپ بارا جاتقانداي بولعان شانشارمەن شىداي الماي باقىرىپ جىبەردى. ەسىرگەن قاتىن شۋاش ساسىعان ءبىر بايپاقتى مۇنىڭ اۋىزىنا تىعا قويدى. ايەلدىڭ بۇل ەسىرىك ارەكەتىنەن ونىڭ نازىك جاندىلىعىن بايقاۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس ەدى. پروكۋرور بايپاقتىڭ شۋاشىنا جۇرەگى اينىپ، قورلىققا توزە الماي، «بۇل قايداعى جىنىستىق قاتىناس بولسىن، شوشقا سويعانمەن بىردەي-عوي» دەپ ويلادى ىشتەي قان جالاپ جاتىپ. ايەل قاساپتى يتەرىپ تاستاماقشى بولىپ ەدى، مۇنى سەزە قويعان قۋ قاتىن قوس قولىن بىلەزىگىنەن باسا قويدى. شانشارماننىڭ ويى قايشىلىققا تولدى. كۇشەپ اتىپ تۇرعىسى كەلسە دە، ۇلى دەنەسى بۇلقىنۋدى دا قالاماعان. ويتكەنى، سىزداعان جاندى جەرى وت بوپ ىسىپ، ايدىنىنا قوناقتاپ، ءلاززاتتى سايىسپەن ابىگەر ەدى. «اللانىڭ باسقا سالعانىن كورەيىن» دەپ راحاتتانا كوزىن جۇمدى.
وسىندان كەيىن مىناداي جاعداي ءجۇز بەردى: القىنا ەنتىگىپ، قارا تەرگە شومعان ايەل شوپەر ءوز ۇستىندە سازان بالىقشا تۋلاپ جاتقان ساتتە، قۇلاعىنا كەكەسىندى كۇلكى ءۇنى كەلدى. شانشارمان كوزىن اشقانى سول، كوز ۇيالتار ماگني ساۋلە جارق-جۇرىق ەتىپ، فوتواپپارات تۇيمەشەسىنىڭ «سىرت» ەتكەن داۋىسىنا قوسا سۋرەت جازۋ لەنتاسىنىڭ «سىر» ەتىپ ورالعان داۋىسى شىقتى. ول باسىن جەردەن جۇلىپ الىپ، ايەل شوپەردى جۇدىرىقپەن پەرىپ كەپ قالدى. ءدال وسى سوققىنى كۇتىپ تۇرعانداي-اق، ماگني ساۋلەسى ىركەس-تىركەس جارقىلداي جونەلدى. تىرجالاڭاش ايەل شالقالاي قۇلاپ، ەكى يىعى مۇنىڭ تاقىر جىلىنشىگىن باسا جىعىلدى. اپپارات كوزىنەن اتىلعان ساۋلەلەر بۇل ەكەۋىنىڭ شىرماۋىقشا ايقاسقان تاپتىرماس بەينەلەرىن لەنتاعا جازىپ ۇلگەردى.
*****
– حوش، بارلاۋشى شانشارمان مىرزا، دۇرىستاپ سويلەسەر كەز جەتكەندەي-اۋ دەيمىن، - دەدى سۋرەت لەنتاسىن قالتاسىنا سالىپ، اياعىن ايقاستىرىپ، ديۆانعا شىرەنە شالقايعان المازامبى كەكەسىنمەن. بىردەمە مالتاپ وتىرعانداي وڭ جاق شىقشىتىن ادەيى بۇلكىلدەتە سويلەۋى شانشارماننىڭ جىنىنا ءتيدى.
شانشارمان ايەل شوپەردى يتەرىپ تاستاپ، تۇرۋعا قامدانىپ ەدى، ەكى اياعىنان جان كەتكەندەي كۇي كەشتى.
–تاماشا، - دەدى المازامبى شىقشىتىن بۇلكىلدەتىپ. – بارلاۋ اۋىر مىندەتىن ارقالاعان تەكسەرۋشى مىرزا قاتتى قالجىراپ، بەلدەن تومەن سالدانايىن دەگەن ەكەن.
شانشارمان ونىڭ سونشالىقتى تاماشا كۇتىمدەلىپ، ارشىعان جۇمىرتقاداي بولعان بەتىنە قاراعان ساتتە، كەۋدەسىن كەرنەگەن اشۋ-ىزا الپىس ەكى تامىرىن بويلاپ دەنەسىنە تاراپ، سان-مىڭداعان قۇرت-قۇمىرسقا ورمەلەپ كەلە جاتقانداي، تۇلا بويى جىبىرلاپ سالا بەردى. جۇدىرىعىن ءتۇيىپ، جان دارمەن ورنىنان تۇردى. سىرەسىپ قالعان سىڭىرلەرى دە قالپىنا تۇسكەن سىڭايلى. ول داتكە قۋات جايبىراقات بەينەگە ەنگەندەي بولىپ، سۋىق تەرى مەن شاراپ ەلى قالالىق پارتكوم ۇگىت ءبولىمىنىڭ ورىنباسار باستىعى المازامبىنىڭ ايەلى ياكي كوڭىلدەسىنىڭ ءوز قارنىنا جۇقتىرعان اپپاق قويمالجىڭىن اسپاي-ساسپاي سۇرتە باستادى.
– قىلمىس جاسامادىم، تەك قىلمىسكەرلەر قازعان ورعا ءتۇستىم، - دەدى ول ءوزىنىڭ ۇرەيگە بەرىلىپ، قاراداي قالتىراعانىنا ەپتەپ وكىنە تۇرىپ. ورامالدى لاقتىرىپ قالىپ ەدى، ورامال المازامبىنىڭ الدىنا بارىپ جالپ ەتە ءتۇستى. شىقشىتى قاتتى بۇلكىلدەپ، بەتى لەزدە سازارا قالدى. شانشارمان وعان قادالا قارادى:
– مىنا ۇرعاشىڭ قىلىقتى-اق ەكەن، ءدال سەندەي سۇمىرايعا قولجاۋلىق بولعانى وتە وكىنىشتى! ونىڭ وت الىپ، قوپاعا ءتۇسۋىن كۇتكەنى دالباسالىق بولىپ شىقتى. المازامبى كەرىسىنشە ىشەك-سىلەسى قاتا كۇلدى. ونىڭ بۇل قىلىعىنا ءجىپ تاعا الماعان شانشارمان قاراداي ابدىراپ:
– نەسىنە ءماز بولاسىڭ؟ - دەدى زىلدەنە. – جەلبۋاز كۇلكىڭ ىشكى السىزدىگىڭدى بۇركەمەلەي المايدى!
المازامبى كۇلكىسىن تيىپ، قالتاسىنان شىت الىپ، كوزىنىڭ جيەگىن ءسۇرتتى:
– شانشارمان جولداس، ءسىرا، كىمنىڭ ىشكى جان الەمى ءالسىز؟ بىرەۋدىڭ وتباسىنا باسىپ كىرىپ، ونىڭ قاتىنىن زورلادىڭ، دالەل-فاكتى تولىق، - دەپ قالتاسىنداعى سۋرەت لەنتاسىن قاعىپ قويىپ، ءسوزىن جالعادى. – زاڭ اتقارۋشى بولا تۇرا زاڭدى تاپتاعانىڭا، ارينە، اۋىر جازا تاعايىندالارى داۋسىز، - دەپ اۋىزىن ءشۇرشيتىپ، مىسقىلداي قارادى. – وسىنداي احۋالدا كىمنىڭ جان الەمى ءالسىز بولۋ كەرەك؟
– قاتىنىڭ مەنى زورلادى.
– وي، تاۋبە، - دەدى المازامبى شىقشىتىن بۇلتىڭداتىپ. – سايىس ونەرگە شەبەر، قۇرالايدى كوزدەن اتاتىن الپامساداي ەركەكتى قولىندا تەمىردىڭ سىنىعى دا جوق ءبىر شي بۇت ايەل زورلاعان بولدى ما؟!
پروكۋرور كوز قيىعىن ايەل شوپەرگە تاستادى. توبەگە تىگىلگەن كۇيى، مەڭ-زەڭ كۇيدە وتىر. مۇرنىنان قان اققان. شانشارماننىڭ جانى اشىپ كەتتى. ايەلدىڭ وتتاي ىستىق دەنەسىنەن تاراعان ءلاززاتتىڭ قالدىعى ءالى تولىق تاراي قويماعان ونىڭ كوزىنە لىقسىپ جاس كەلدى. ءوزىن ارەڭ تەجەپ الدى. جەردە جاتقان ۇيقى كيىمىنىڭ جەڭىمەن ايەلدىڭ مۇرنى مەن ەزۋىندەگى قاندى ءسۇرتتى. قاتتى ۇرىپ جىبەرگەنىنە وكىنىپ تە قالعان. قولىنىڭ سىرتىنا ايەلدىڭ كوزىنەن دومالاي جونەلگەن جاس مارجاندارى ءۇزىلىپ تۇسە باستادى.
شانشارمان ايەلدى كوتەرىپ توسەككە جاتقىزىپ، كورپە جاپتى. سوسىن اسپاشامدا ءىلىنىپ تۇرعان ءىش كيىمى مەن سامالدىقتا قالعان شالبارىن كيدى. ۇستەلدە تۇرعان جانقۇرالىن الىپ، بىلىنە تاعىنىپ، ءمىز باقپاي قاراپ وتىرعان المازامبىعا ءتىل قاتتى:
– اشىعىن ايتىسايىق.
– نەنىڭ؟
– نەسىنە مونتانسيسىڭ؟
– مونتانسىمادىم، نالىپ وتىرمىن.
– نەگە؟
– پارتيالى كادرلارىمىزدىڭ اراسىنان سەندەي ءبىر ازعىننىڭ شىققانىنا.
– جارايدى، قاتىنىڭنىڭ باسىن اينالدىرعان ازعىن بولايىن-اق، بىراق كەيبىرەۋلەر نارەستەلەردىڭ ەتىن جەدى، ولار ادام ەمەس، ناعىز جىرتقىشتار!
– حا...حا.. – دەپ المازامبى قارقىلداي كۇلدى. – بارىپ تۇرعان ساندىراق، شاراپ ەلى قالاسىندا ەرەكشە دامگە جانە جاسامپازدى قۋاتقا يە ءبىر اس بار ەكەنى راس، ونى جوعارعى ورىنداعى شەنەۋىكتەر دە، سەن دە جەدىڭ. ادام ەتىن جەۋ جىرتقىشتىق سانالار بولسا، سەن دە ساۋ سيىردىڭ بوعى ەمەسسىڭ!
شانشارمان سۋىق كۇلدى:
– كوڭىلىڭدە جىن بولماسا، مەنى نەگە سۇلۋ ايەل ارقىلى شىرعالايسىڭ؟
– پروكۋراتۋرالارىڭداعى سۇمىرايلاردا عانا ءدال سەندەي تاڭعالارلىق وي-قيال بار. مەن قازىر ساعان قالالىق پارتكوم مەن حالىق ۇكىمەتى باسشىلارىنىڭ پىكىرىن جەتكىزەيىن: «اعا پروكۋرور شانشارمان مىرزانىڭ قالامىزعا كەلىپ تەكسەرۋ جۇرگىزۋىن قىزۋ قارسى الامىز ءارى ول كىسىگە بار قولايلىلىقتى جاراتىپ بەرەمىز».
– مەنىڭ تەكسەرۋىمە كەسە-كولدەنەڭ بولۋىڭا دا بولادى.
المازامبى قالتاسىن قاعىپ قويدى:
– اشالاپ ايتار بولسام، ەكەۋىڭ سۋىق جۇرىسكە تۇسكەندەرىڭمەن پالەندەي ءبىر زاڭ بۇزۋشىلىق جاسامادىڭدار. تالتاڭداپ كەلگەن سەنى جاۋتاڭداتىپ قايتارۋىما ابدەن بولادى. الايدا، جەكە تۇلعانىڭ مۇددەسىن ۇجىمدىق مۇددە ءۇشىن قۇربان ەتۋ دەگەن ۇستانىمىمىز بويىنشا، جالعاستى تەكسەرۋ جۇرگىزۋىڭدى شەكتەمەيمىن.
المازامبى شاراپ شكابىن اشىپ، «ماۋتەي» اراعىن الىپ، ەكى ۇلكەن ستاكانعا تەڭ ءبولىپ قۇيدى. ءبىر ستاكاندى شانشارماننىڭ الدىنا يتەرىپ:
– كەل، تەكسەرۋىڭنىڭ ءساتتى بولۋى ءۇشىن، – دەدى دە ستاكانىن شانشارماننىڭ ستاكانىنا سوعىستىرىپ، جارتى قۇمىرا شاراپتى قاعىپ سالىپ، بوساعان ستاكانىن قولىنا ۇستاعان كۇيى شىقشىتى بۇلكىلدەپ شانشارمانعا قادالا قاراپ وتىردى. ونىڭ بۇلكىلدەپ تۇرعان شىقشىتى شيقانىنا تۇز سەپكەندەي بولعان شانشارمان ىزادان جارىلىپ كەتە جازداپ، مولتىلدەپ تۇرعان شاراپتى قىزىل كەزەڭنەن ءبىر-اق اسىردى.
– جارايسىڭ، ناعىز ەركەك وسىلاي بولۋ كەرەك! - دەگەن المازامبى شاراپ شكابىنان جانە بىرنەشە قۇمىرا شاراپ الىپ شىقتى. ءبارى ايگىلى ماركالى، – بۇگىن سەنىمەن ءبىر باستەسىپ كورەيىن. ول قۇمىرانىڭ اۋىزىن لىپ ەتكىزىپ اشىپ، شاراپتى بالىق كوزدەندىرە قۇيدى. شاراپ كوپىرشىكتەرى ستاكان ىشىندە ويقاستاپ، ءيىسى اتىراپقا اڭقىدى. – كىم ىشپەسە سول شاتادان تۋعان بولادى! – دەدى ول شىقشىتى بۇلكىلدەپ. – ىشە الاسىڭ با؟ تەك شاتادان جارالعاندار عانا ىشە المايدى!
– كىم مەنى ىشە المايدى دەيدى؟ – شانشارمان ستاكانىن الىپ، شاراپتى كومەيلەتتى. سالدەن سوڭ اسپان اينالىپ، كوز الدى بۋالدىرلانىپ، سەزىم-تۇيسىكتەرى كوبەلەكشە كولبەڭدەپ، ءتىلى كۇرمەلە باستادى. – ىشەمىز...تاق سەندەردىڭ جەتى اكەلەرىڭدى... جۇت… شاراپ ەلىنىڭ شارابىن ءىشىپ تاۋىسامىن...
قولىنا قاراپ ەدى، قوعاداي قولى مەن ايقۇش-ۇيقۇش ساۋساقتارىن كوردى. قولىن شاراپ قۇمىراسىنا سوزدى. شولمەك بىرەسە ءبىر تال شەگەدەي بولسا، بىردە الدە نەشە ەسە ۇلعايىپ، كۇبىدەي بولىپ كورىندى. اسپاشام شىر اينالىپ، كوز الدىندا قالىڭ كوبەلەك كولبەڭدەپ ءجۇر. تەك سول ءبىر بۇلكىلدەگەن شىقشىت عانا انىق كورىنەدى. «ال، ءىش!» دەدى وزىنە-ءوزى. اششى شاراپ بال تاتي باستادى. وڭەشى مەن قىزىل ءتىلىنىڭ شاراپتان قابىلداعان اسەرىن تىلمەن جەتكىزۋ مۇشكىل. «جۇت!» دەدى ءتىلى كۇرمەلە. شاراپتى قۇمارلانا سىلتەگەن سايىن، مولدىرەگەن سۇيىقتىڭ يرەلەڭدەگەن قوڭىرقاي وڭەشىنەن ءارى قاراي سىلدىراي اعىپ بارا جاتقانىن انىق كوردى. ادامعا سىيلار ءلاززاتىن-اي دەسەڭشى، شىركىننىڭ! ۇلى دەنەسىنە ەركىن جايىلعان ءتىل جەتكىسىز ءلاززات ءۇي ءىشىن كەزىپ ءجۇر...
التىنامبى ەلەكتر جارىعىندا باياۋ قوزعالعانداي بولىپ، دەمدە كوز ىلەسپەس تەزدىكپەن اققان جۇلدىزعا اينالدى. ونىڭ كەسكىن-كەلبەتى التىن سارى تۇسكە بويالىپ تۇرعان بولمە كەڭىستىگىنە وتكىر پىشاقپەن كەسكەندەي جولاق-جولاق ساڭىلاۋ قالتىرىپ، سول ساڭىلاۋلار اراسىندا ءبىر ءسات ويقاستاپ ءجۇردى دە، عايىپ بولدى.
الگى تەڭبىل كوبەلەك شارشادى بىلەم، قانات قاعىسى باياۋلاپ، ءون بويى بالعا شىلانعانداي اۋىرلاي باستادى. ول اسپاشامنىڭ تەمىر سورەسىندە ءبىر ءسات سەلتيىپ وتىرىپ، مۇرتىن قينالا جىبىرلاتىپ، رۋحسىز تانىنە تاڭعالا قاراعان بەتى ەدەنگە «توپ» ەتە ءتۇستى.
2
مو يان ۇستاز:
– كوپتەن بەرى سىزدەن حات-حابار الا الماي الاڭ بولدىم. الدىڭعى جولعى حاتىمدا وتە كوسەمسىپ، ويلانباي سويلەپ، ءسىزدى رەنجىتىپ الدىم-اۋ دەيمىن؟ «اڭداماي سويلەگەن اۋىرماي ولەدى» دەگەن راس ەكەن. راسىندا سولاي بولسا، مەن پاقىرىڭىزدى دەگدارلىقپەن كەشىرىڭىز. ءسىز ءوزىڭىز «جاقسى كىسىنىڭ اشۋى شاي ورامال كەپكەنشە»، «ەر جىگىتتىڭ ىشىنە ەر-توقىمدى ات سيادى»، «باتىر ادام پاقىرمەن ەسەپتەسپەيدى» دەگەندى كوپ ايتۋشى ەدىڭىز، ءدال مەندەي باسىنىڭ دىمى كەپپەگەن بالاعا رەنجىپ نە قىلاسىز. ماعان دەگەن ۇستازدىق مەيىرىڭىزدەن قۇر الاقان قالعىم كەلمەيدى. بۇدان كەيىن مەن ءسىزدى مىندەتتى تۇردە تىڭدايمىن. اق دەگەنىڭىز العىس، قارا دەگەنىڭىز قارعىس. سىڭار ەزۋلىككە استە باسپاۋعا ۋادە بەرەمىن.
ەگەر «ايداھار-سامۇرىق سالتاناتى» تاعامىندا ەركىنشىلدىك نىسايى بار دەپ ساناساڭىز، مەن ونى «ەسەك كوشەسىنەن» الاستايىن. ءارى «تاپال» رەستورانىنا بارىپ، مىرتىقبايعا جولىعىپ، اس مازىرىنەن اتىن ءوشىرتىپ تاستاۋىما ابدەن بولادى. نەشە كۇننىڭ الدىندا وعان ءسىزدى ايتىپ ەدىم، كوزى جايناپ سالا بەردى.
– «قىزىل گاۋلەندى» جازعان جازۋشى ما؟ - دەپ سۇرادى.
– ءيا، ول كىسى مەنىڭ ۇستازىم.
– ول ۇستازىڭ ايتقانىن ىستەي الاتىن كەزبە عوي، وتە قۇرمەتتەيمىن.
– قادىرمەندى ۇستازىمدى نەگە كەزبە دەپ تۇرسىز؟ - دەپ اشۋعا باستىم.
– وعان دەگەن اسا جوعارى باعام، – دەدى مىرتىقباي. – «سىرتى ءبۇتىن، ءىشى ءتۇتىن، سالاۋاتىن ات كوتەرە المايتىن جالعان ارداگەرلەر» كوبەيگەن مىنا زاماندا، «ايتقانى مەن ەتكەنى بىردەي كەزبەلەر» التىننان دا قىمبات، - دەدى ول. ۇستاز، قالىپسىز ادامدارعا قالىپتى قاعيدا مۇلدە جۇرمەيدى، مىرتىقباي دەگەن بۇل نەمەنىڭ بەت-بەينەسى قۇبىلمالى، قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن زاندەم، ونىڭ بۇل ساندىراعىن كوڭىلىڭىزگە الماڭىز.
ءسىزدىڭ ول ءۇشىن عۇمىرناما جازىپ بەرمەكشى بولعانىڭىزدى دا ايتتىم. ول وتە قۋانىپ:
– مەنىڭ عۇمىرنامامدى تەك مو يان عانا جازا الادى، – دەدى.
– نەگە ولاي دەيسىز؟
– مو يان ەكەۋىمىز ۇيالاستارمىز.
– مو يان اتى تانىلعان ايگىلى جازۋشى، ال ءسىز بولساڭىز ويى بويىنان وزباعان توعىشارسىز. ول كىسىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا المايسىز، - دەدىم كۇيىپ كەتىپ.
– مەنىمەن قارايلاس دەگەنىم – قايتا ونى كوتەرمەلەگەنىم. قانشالاعان ادام ماعان ۇقساي الماي ءجۇر، - دەپ كۇلدى.
ۇستاز، بۇل اداممەن ءبىر قاتاردا تۇرماۋىڭىزدى وتىنەمىن. بۇل زامان، قويۋ-سۇيىعى ارالاسىپ، قويىرتپاقتالىپ-اق تۇر. شاراپ ەلىمىزدەگى ەڭكەيگەن كارىدەن ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن بىلەتىن «شاراپ ەلىنىڭ تەڭدەسسىز سايپجامالى» اتالعان تەلەۆيزيانىڭ الگى ءبىر باعدارلاما جۇرگىزۋشىسى دە ونىمەن توسەكتەس بولىپتى، مىرتىقبايدىڭ بالەسىن قاراي-گور. ونىڭ اقشاسى مول، اتاعى جوق، ال ءسىزدىڭ اتاعىڭىز جەر جارعانىمەن، اقشاڭىز جوق، ەكى جارتى بىرىگىپ ءبىر ءبۇتىن بولعالى تۇرسىزدار. «قۇرعاق قاسىق اۋىز جىرتادى»، تىرناقتاي پايداسى جوق قۇر ساۋلەتتى قويا تۇرىپ، وسى ورايدا ونىمەن ساۋدالاسىپ قالىڭىز. «عۇمىرنامامدى جازىپ بەرسە، رازى قىلامىن»، - دەيدى. ۇستاز، ءسىز وسى جۇمىستى قولدان بەرمەي، مول اقشا تاۋىپ، ءسىڭىرىڭىز شىققان جاعدايىڭىزدى دۇرىستاپ العان سوڭ، قالعانىن سودان كەيىن كورمەيسىز بە! مىرتىقباي سىزگە ايرىقشا قىزىعىپ وتىرعاندا تەمىردى قىزۋىندا سوعىڭىز. بىرتىق بويى جارتى مەترگە جەتپەيتىن ەرگەجەيلى «شاراپ ەلىندەگى ارۋ بىتكەندى تاقىمىمدا ويناتامىن» دەپ كەۋدەسىن ۇرىپ وتىر، تەگى سولاي بولىپ تا قالدى-اۋ، شاماسى. بۇل ارادا تىلسىم جاعدايلار مول ءارى ادامدى ويعا باتىرادى. ءسىزدىڭ قارىمدى قالامىڭىز بەن دارا تالانتىڭىزدان تۋىنداعان «مىرتىقبايدىڭ ءومىرى» اتتى شىعارماڭىز ولمەس تۋىندى بولادى دەپ سەنەمىن.
مىرتىقبايدىڭ ماعان ايتقان ءسوزىن سىزگە قالپىن بۇزباي جەتكىزەيىن: «عۇمىرنامامدى جازۋعا كەلىسسە، سەن ول كىسىنى شاراپ ەلىنە شاقىر. بارلىق جاعدايىن جاسايمىن. جوعارى سورتتى قوناق ۇيگە ورنالاستىرىپ، اتاقتى اراق، ءدامدى تاماق، قىمبات تەمەكى، كەرەمەت شاي دەگەندەردىڭ ءبارىن ءۇيىپ-توگەمىن، – دەپ ىرجالاقتادى. – ەگەر باسقالاي بىردەمەلەرگە تابەتى تارتاتىن بولسا، ونى دا ورىنداپ بەرەيىن.» ۇستاز، تابانىمنان توزىپ تىلشىلىك جاساۋعا قۇلىقسىزبىن دەسەڭىز، ول شارۋانى ماعان جۇكتەڭىز. ءدال مۇنداي جۇمىستى شام الىپ ىزدەسەڭىز دە تاپپايسىز، ەكىۇداي بولماۋىڭىزدى وتىنەمىن.
ۇستاز، ءسىزدىڭ قىزىعۋىڭىزدى وياتىپ، بەلسەندىلىگىڭىزدى ارتتىرۋ ءۇشىن، مىرتىقباي دەگەن بۇزىقتى ءسىز ءبىر قىرىنان تۇسىنە بەرسىن دەگەن ويمەن «مىرتىقباي ارداگەر» اتتى وچەرىك جازدىم. سىن كوزبەن قارارسىز. ەگەر شاراپ ەلىنە كەلىپ، ونىڭ عۇمىرناماسىن جازباقشى بولساڭىز، بۇل شىعارمامدى باسىلىمعا بەرمەيمىن. ءسىزدىڭ ماعان بەرگەن شەكسىز مەيىرىڭىز بەن ۇستازدىق تاربيەڭىزگە ارناعان جاي ءبىر ساۋعام بوپ قالعاي!
قالامىڭىزعا قارىم، دەنىڭىزگە ساۋلىق تىلەيمىن!
قۇرمەتپەن شاكىرتىڭىز: كۇرەسكەر
3
كۇرەسكەر ىنىشەك،
جازعان حاتىڭ مەن وچەركىڭ «مىرتىقباي ارداگەردى» الدىم.
الدىڭعى حاتىڭدى بۇكپەسىز جازىپسىڭ، رازى بولدىم، ارتىق ويدا بولما. ۋاعىندا حات جازا الماعان سەبەبىم، سىرت وڭىرگە كەتكەمىن. جازعان اڭگىمەلەرىڭنەن ءالى حابار جوق، سابىرمەن كۇتۋىڭدى سۇرايمىن.
ايداھار-سامۇرىق سالتاناتى» جاي ءبىر قۋىرماش قوي، وندا ەشقانداي تاپتىق سيپات، ەركىنشىلدىك نىسايى جوق. ونى «ەسەك كوشەسىنەن» دە، «تاپال» رەستورانىنىڭ اس مازىرىنەن دە الىپ تاستاۋدىڭ قاجەتى جوق. ەگەر جول ءتۇسىپ شاراپ ەلىنە بارىپ جاتسام، اتى اڭىزعا اينالعان وسى تاعامدى جەگىم كەلەدى، الاستاساڭ، قايدان تابامىز، جانىم-اۋ؟ ونىڭ ۇستىنە بۇل تاعامنىڭ حورەكتىگى سونشا جوعارى بولسا، ونى جەمەۋ بارىپ تۇرعان اقىماقتىق قوي، جەۋ كەرەك بولسا «ايداھار-سامۇرىق سالتاناتى»-نان وتەر مادەنيەتتى جەۋ ءتاسىلى جوق دەپ بىلەم. جانە دە، ونى اس مازىرىنەن شىعارىپ تاستايمىن دەگەنىڭە مىرتىقباي قوجايىن دا كونە قويماس-اۋ!
مىرتىقباي دەگەن بۇل ادامعا شىنىندا ءتاۋىر قىزىعىپ وتىرمىن. عۇمىرناماسىن جازۋعا قازىرشە كەلىسىم بەرەمىن. اقىسىن ول ءوزى ءبىلسىن. قانشا بەرسە سونشا الامىن، بەرمەسە سۇرامايمىن. عۇمىرناماسى جونىندە مەنى قىزىقتىرىپ تۇرعان نارسە اقشا ەمەس، ونىڭ كەشىرمەلەرى. مىرتىقباي دەگەن بۇل ادام شاراپ ەلىنىڭ جان جۇيەسى سپەتتى، ءون بويىنان داۋىرلىك رۋح اڭقىپ تۇرعانىن پايىمدادىم. ول جارتىلاي پەرىشتە، جارتىلاي الباستى. وسىنداي ادامنىڭ رۋحاني الەمىن ايقارا اشا السام، بالكىم ادەبيەتكە قوسقان ۇلەسىم بولار. مىرتىقبايعا مەنىڭ الدىن الا بەرگەن باعامدى جەتكىزىپ قويارسىڭ.
«مىرتىقباي ارداگەر» اتتى بۇل شىعارماڭا ايىزىم قانبادى. وچەرك دەپسىڭ، قويىرتپاقتالعان بىردەمە ەكەن، قۇددى «تاپال» رەستورانىنداعى ەسەكتىڭ ىشەك-قارىن، بوق-جىنى سەكىلدى. شىعارماڭا ماعان جازعان حاتىڭدى، «شاراپ ەلىندەگى حيكمەتتەردى» جانە مىرتىقبايدىڭ ويدان ورىپ، قىردان قىرىپ سويلەگەن ساندىراقتارىن قوسىپسىڭ. بۇل، الاشاپقىن بولىپ، بۇيداسىز كەتۋ. نەشە جىلدىڭ الدىندا بىرەۋلەر مەنى بۇيداسىز كەتتى دەپ كىنالاپ ەدى، مەنىكى ساعان قاراعاندا جىلماقتاي ەكەن. قاتاڭ قاعيداعا باعىناتىن مىنا زاماندا، شىعارما جازۋدا قاتتى اباي بولۋ كەرەك. «اۋىزىن باققان بي بولار». سوندىقتان بۇل شىعارماڭدى «جۇرتشىلىق ادەبيەتىنە» بەرمەي-اق قوي، دالباسالىق بولادى. قازىرشە مەندە قالا بەرسىن، شاراپ ەلىنە بارعاندا الا بارامىن. ال، شىعارماداعى دەتالداردى پايدالانۋىم بەك مۇمكىن، پەيىلىڭە كوپ راقمەت.
تاعى ءبىر شارۋا، «شاراپ ەلىنىڭ حيكىمەتتەرى» سەندە بارما؟ بار بولسا ماعان دەرەۋ سالىپ جىبەرسەڭ. جوعالىپ كەتەر دەسەڭ، ءبىر نۇسقا كوبەيتىپ ال، اقشاسىن بارعاندا بەرەمىن. ساۋ-سالامات بول! قۇرمەتپەن: مو يان
4
«مىرتىقباي ارداگەر»
– شاراپ دوكتورى، وتىر، شەشىلىپ ءبىر سويلەسەيىك، - دەدى ول شىر اينالاتىن ارقالى ورىندىققا شالقالاي سۇيەنىپ، ماعان جىلى لەبىزبەن. بەت-بەينەسى مەن ءسوز مانەرى ناجاعايدىڭ بۇلتىنداي قۇبىلمالى. ول ءبىر ازەزىل، سايىسكەرلىك روماندارىنادعى سۇرقيالىق جولىنا ابدەن دانىككەن سۇمىراي سەكىلدى، قاراداي سەسكەنىپ قالدىم. ابدىراعان كۇيىمدى ساپ-ساپقا شاقىرىپ ونىڭ قارسىسىنداعى ديۆانعا جايعاستىم.
– سەن، شي بورباي، الگى مو يان دەگەن كوكبۇتپەن قالاي ۇستاز-شاكىرتتىك قاتىناس ورناتىپ ءجۇرسىڭ؟ - دەپ سۇرادى كەكەسىنمەن.
– ول كىسىنى ۇستازى تۇتامىن، جازۋشىلىق ارقىلى قارىم-قاتىناس جاساپ تۇرامىز. التىن ديدارىن ءالى كورە الماي وكىنىشتە ءجۇرمىن، – دەدىم مىڭگىرلەپ. داۋىسىم بالاپانىنا جەم بەرۋگە بەيىمدەلگەن انا قارلىعاشتاي شيقىلداپ شىققانداي بولدى.
– ول مو يان دەگەننىڭ فاميلياسى مو ەمەس، گۋان، گۋان جۇڭنىڭ (اۋد: قىتايدىڭ ەرتەدەگى قايراتكەرى) جەتپىس سەگىزىنشى ۇرپاعىمىن دەپ بوسەدى ەكەن، بوس ءسوز، – دەدى ارامزالانا كۇلىپ، –قازىر تانىمالى جازۋشى بولدىم، مىقتىمىن دەپ استامسىپ جۇرگەن سەكىلدى، ونىڭ وتكەن-كەتكەنىن ابدەن بىلەمىن، سىرى ماعان ءمالىم نەمە.
– ۇستازىمنىڭ وتكەن-كەتكەنىن قالاي بىلەسىز؟
– «جامان اتىم شىقپاسىن دەسەڭ جاماندىقتان اۋلاق ءجۇر» دەگەن. «بولار بالا بوعىنان» دەپ، بالا كەزىندە-اق بۇزىق بولاتىن. التى جاسىندا وندىرىسشىلەردىڭ قويماسىن ورتەپ جىبەرە جازدادى. توعىز جاسىندا ءبىر اپايىنا عاشىق بولىپ، كولەڭكەسىنشە قالباڭداپ ەرىپ كەپ جۇرەتىن. ون ءبىر جاسىندا قىزاناق ۇرلاپ ۇستالىپ، تاياق جەگەن. ون ءۇش جاسىندا ءسابىز ۇرلاپ قولعا ءتۇسىپ، ەكى ءجۇز جۇمىسشىنىڭ الدىندا ماۋ تسزدۋننىڭ مۇسىنىنەن كەشىرىم سۇراعان. ءبىر قاسيەتى، ەستە ساقتاۋى وتە جاقسى، ءبارىن ميىنا قۇيىپ الاتىن. «ۇيگە كەلگەندە اكەم وڭدىرماي شىقپىرتىپ، اعايىمدى ماسقارالاما دەپ ەدى، ماسقارالايمىن، قايتەسىڭ دەپ باجىلداي قارسىلىق كورسەتتىم» مىنە، ونىڭ ءوز جازعاندارى وسىلاي، - دەگەن ول زارلەنە كۇلدى. – مەنىڭ عۇمىرنامامدى وسى بۇزىقتان ارتىق جازا قوياتىن ادام جوق، «ايلاس قاتىن مۇڭداس» دەمەكشى سۇرقيا قاھارماننىڭ جاعدايىن ءدال سونداي سۇم تالانت عانا تۇسىنەدى. وعان حات جازىپ قۋزا، شاراپ ەلىنە كەلسىن، بەتىن جەرگە قاراتپايمىن، – دەدى ول كەۋدەسىن قاعىپ. ورىندىعىمەن شىر اينالعاندا، ونىڭ بىرەسە بەتىن، بىرەسە شۇيدەسىن كوردىم. بەتى مەن شۇيدەسى الما كەزەك اۋىسقان ساتتە وڭىنە اككىلىك، اسقاباقتاي تاقىر شۇيدەسىنە پاراسات جاسىرىنعان سىڭايلى سەزدىم. ورىندىعى بىرتىندەپ بيىكتەي ءتۇستى.
– مىرتىقباي مىرزا، مو يان ۇستازعا حات جازعامىن، ول كىسى حات قايتارمادى، – دەدىم. – بالكىم، عۇمىرناماڭىزدى جازۋعا قۇلىقسىز بولار.
– الاڭ بولما! ول، ءسوزسىز، كەلىسەدى. بىرىنشىدەن، ول ايەلقۇمار، ەكىنشىدەن، اراق-تەمەكىگە جانىن سالادى، ۇشىنشىدەن، قالتاسى تەسىك، تورتىنشىدەن، قاي-قايداعى سىرلى بىردەمەلەردى، تىلسىم وقيعالاردى شىعارماسىنا ارقاۋ ەتۋگە قۇشتار. ول قالاي دا كەلەدى. الەمدە ونى مەندەي تۇسىنەتىن ەكىنشى ادام جوق.
ول جانە شىر اينالىپ ەدى، ورىندىعى الاسارا باستادى. ءسوزىن جالعادى:
– شاراپ دوكتورى دەيدى-اۋ سەنى دە! شاراپتىڭ نە ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ شاراپ دەگەنىمىز ءبىر ءتۇرلى سۇيىق دەپ قارايسىڭدار. وتتاعاندىق! شاراپ –– يسانىڭ قانى. ساندىراق! شاراپ ول اسقاق رۋح دەيدى، تانتىعاندىق! شاراپ دەگەنىمىز قيالدىڭ اناسى، قيال – شاراپتىڭ قىزى، ەسى دۇرىس پىكىر وسى، – دەدى ول تىستەنە. – شاراپ دەگەنىمىز – مەملەكەت اپپاراتىنىڭ جاعارمايى، ول بولماسا اپپارات ايلانباق ەمەس! ءبىلدىڭ بە؟ ءاي، دىم تۇسىنبەيتىنىڭدى مىنا شاقشاداي باسىڭ مەن شارىق تاباقتاي بەتىڭ-اق ايتىپ تۇر. مو يان دەگەن جۇگىرمەكپەن بىرلەسىپ مەنىڭ عۇمىرنامامدى جازعالى جۇرگەن شىعارسىڭ؟ جارايدى، سەندەرگە جاقىننان جاردەمشى بولايىن. عىمىرناما جازاتىن مىقتى قالامگەر ەشقاشان تىلشىلىك ىستەپ، سۇحبات جۇرگىزبەيدى، تىلشىلىك ارقىلى يە بولعان ماتەريالدىڭ توقسان پايىزى جالعان دۇنيە، سەندەر جالعانىن تاستاپ شىنىن الىپ، شىلعي وتىرىكتەن شىندىقتى كورە بىلۋلەرىڭ كەرەك. سەن الگى مو يان دەگەن قىزتالاققا ايتا بار، اعا شونەڭ مەن، بيىل سەكسەن بەسكە كىردىم، قارتايدىم با؟ مەن جاھان كەزىپ، جان باعىستىڭ قامىمەن جۇرگەندە، سەن ەكەۋىڭنىڭ قايدا جۇرگەندەرىڭ بەلگىلى! جۇگەرى اراسىندا، اسجاپىراق اتىزىندا، ءسابىز ۇراسىندا نەمەسە قيار كوشەتىندە ت.ب جەرلەردە جالاڭبۇت جۇرگەن بولارسىڭدار؟ مو يان دەگەن الگى قىزتالاق «شاراپ ەلى» دەگەن شىعارما جازىپ جاتىپتى-مىس، ء«الىن بىلمەگەن الەك» دەگەن وسى. شاراپ جونىندە بىردەمە جازا قوياتىنداي ول قانشالىقتى اراق ءىشىپتى؟ مەن ىشكەن اراق ول ىشكەن سۋدان دا مول! ايلى تۇندە ەسەك كوشەسىنەن اڭگى ءمىنىپ تاسىرلاتىپ شاۋىپ وتەتىن تەڭبىل ادامنىڭ كىم ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ ول مەن، اعا شونەڭ! قايدان كەلگەنىمدى سۇراما، اۋىلىم كۇن شۇعىلاسىنا شومعان ءبىر جەردە. نە بولدى؟ ماعان سەنبەي وتىرسىڭ-اۋ دەيمىن، شاماسى؟ ەلىكشە ىرعىپ، دۋالدان-دۋالعا سەكىرەتىن ونەرىمە كۇمانمەن قارايتىن سەكىلدىسىڭ؟ جارايدى وندا، اتاڭ ساعان كورسەتىپ قويسىن.
التىنشى تاراۋ
1
شانشارمان شەت-شەتى التىن تۇسپەن اپتالعان توزاق ەسىگىنىڭ باياۋ سىقىرلاي بارىپ، ايقارا اشىلعانىن سەزدى. توزاقتىڭ ەرتەگىلەردە ايتىلعانداي تاس قاراڭعى ەمەس، قايتا جاپ-جارىق بولىپ تۇرعانىن كوردى. قىپ-قىزىل كۇن مەن كوكپەڭبەك اي قاتارىنان ساۋلە شاشىپ تۇر. كوز جاۋىن الاتىن بەدەرلى ساۋىت جامىلعان تەڭىز ورگانيزمدەرى ءالسىز اياق-قولدارىن ەربەڭدەتىپ ونىڭ قالقىپ تۇرعان دەنەسىنىڭ ماڭىندا ءجۇزىپ ءجۇر. ءتۇستى ءبىر بالىقتىڭ مۇنىڭ تۇتاس دەنەسىندەگى ابدەن شىرىگەن تكانداردى الاستاۋعا قامدانىپ، كوتەۋىن اياماي شوقىپ، قۇددى ءبىر تىك ىشەك دارىگەرى سەكىلدى ەپتى وتا جاساپ جاتقانىن سەزدى. دەنەسىنەن الىستاپ كەتكەن سانا كوبەلەكتەرى قايتا ورالا باستاعان. باسى سۇپ-سۋىق. ماس بولىپ ءبىرتالاي ۋاقىت ەسسىز جاتقان ەرەكشە بارلاۋشى كوزىن اشقاندا بارىپ قاسىندا انادان تۋعانداي بولىپ وتىرعان ايەل شوپەردى كوردى. ماشينا سۇرتەتىن ماقتا كەزدەمەنى قىشقىل ءبىر سۇيىققا شىلاپ، دەنەسىن ءسۇرتىنىپ وتىر. ءوزى تىرداي جالاڭاش كۇيدە كۇن ساۋلەسى جاقسى تۇسەتىن جەردە جاتىر ەكەن. وتكەن ىستەر بىرتىندەپ ويىنا ورالا باستادى. تۇرماقشى بولىپ نەشە ۇمسىنىپ، تۇرا المادى. ايەل جان-جاعىنا بارلاي قاراپ، ەكى ومىراۋىن ىسقىلاپ وتىر. بۇل بەينەسى نارەستە ەمىزگەلى وتىرعان انا سەكىلدى. ونىڭ كوزىنەن جاس بۇرشاقتاپ، سالدەن كەيىن اعىل-تەگىل جىلاپ سالا بەردى. جۇرەك تۇكپىرىنەن جاناشىرلىق سەزىم جىلت ەتە قالعان ەركەك بىردەمە ايتپاققا وقتالىپ ەدى، ايەل مۇنىڭ ۇستىنە قۇلاي كەتىپ، اۋىزىمەن اۋىزىن جابا قويدى. قاپتاعان قالىڭ بالىق كەڭىستىكتە اسىر سالىپ، اۋاعا ولاردىڭ كۇلىمسى ءيىسى تولعانداي بولدى. تۇلا بويىنا باتپانداپ سىڭگەن شاراپ ءيىسى ايەلدىڭ دەنەسىنە مىسقالداپ كىرىپ جاتقانداي سەزىندى. ەسىن جيدى-اۋ ايتەۋىر. وسى كەزدە ايەل باج ەتىپ، ەدەنگە قۇلاپ ءتۇستى.
باسى اينالىپ، قول-اياعىندا دارمەن قالماعان پروكۋرور جىعىلىپ قالماس ءۇشىن ءتاي-ءتاي باسقان بالاداي قابىرعاعا سۇيەندى. ءدال قازىر ونىڭ قۋ سۇلدەرى عانا قالعان. قايناعان قازاننان ەندى عانا العان سازانداي، ايەل شوپەردىڭ دەنەسىنەن بۋ بۇرقىراپ، التى ايرىعىنان ساۋلاعان تەر ەدەنگە اقتى. تالىپ جاتقان بەينەسى وتە ايانىشتى. وعان دەگەن جاناشىرلىق سەزىمنىڭ جاس وسكىنى بوي قىلتيتسا دا، وزىنە جاساعان تاعىلىعىن دا ەستەن شىعارا قويماعان. شانشارمان قاتىننىڭ ۇستىنە حايۋاندارشا سارىپ كەتۋدى ءبىر ويلاپ، بۇل بەكىمىنەن تەز قايتتى. ەسىنە المازامبى تۇسكەندە ءوز موينىنداعى مىندەتىن ويلاپ، ءتىسىن شىقىرلاتتى: «كەتۋ كەرەك! قاتىنىڭمەن توسەكتەس بولعانىم – تەك مورالدىق ماسەلە، ال سەندەردىڭ نارەستەنى ءپىسىرىپ جەۋلەرىڭ بارىپ تۇرعان جاۋىزدىق!» ايەلگە قايتا قاراعاندا، ونىڭ المازامبىنىڭ شىرعاعا تاستايتىن جەمتىگى عانا ەكەنىن ءبىلدى. «بۇل سالداقىنىڭ جاي-جاپسارى ابدەن ءمالىم بولدى، ادىلدىكتىڭ ادىرناسىن تارتا تۇسەرمىن!» شانشارمان شكاپتاعى سامسىعان كيىم ىشىنەن تەكەدەي تاڭداپ، كوكشىل كاستوم-شالباردى كيىپ ەدى، قۇددى وزىنە ارناپ تىكتىرگەندەي-اق، قۇپ جاراسا كەتتى. «قاتىنىڭدى وينادىم، شارابىڭا بويلادىم، كيىمىڭدى قويمادىم، ءوزىڭدى دە سويارمىن!» ءوز كيىمىنەن جانقۇرالىن الىپ، قالتاسىنا سالىپ، ءبىر تال قياردى كۇرتىلدەتىپ شايناي ءجۇرىپ، ءجۇزىم شارابىنان ءبىر ستاكان تارتىپ جىبەرىپ ەدى، ۋىلجىگەن جاس قىزدىڭ ۇلپا دەنەسىندەي سەزىم باعىشتادى. ەسىككە بەتتەي بەرگەندە ەسىن جيعان ايەل شوپەر، ەكى قولىمەن جەر تىرەي تىزەرلەپ، باقاشا شوقيىپ نەمەسە جاس بالاشا ەڭبەكتەپ وتىر ەكەن. كوزىنەن مۇساپىرلىك حال مۇندالايدى. ەسىنە ۇلى ورالىپ، اكەلىك جاناشىرلىق سەزىمى جىلت ەتە قالىپ، ايەلدىڭ قاسىنا بارىپ، باسىنان سيپادى:
– ءاي بيشارا، سور ماڭدايىم-اي!
ايەل ونىڭ تىزەسىن قۇشاقتاپ، مەيىرلەنە قارادى.
– ساۋ تۇر. كۇيەۋىڭنىڭ جازاسىن بەرمەي قويماسپىن!
– مەنى الا كەتشى. ونى ءيتتىڭ ەتىنەن دە جەك كورەمىن. ساعان كومەكتەسەيىن، ولار نارەستە جەيدى.
ايەل اپىل-عۇپىل ورنىنان تۇرىپ، كيىمىن اسىعىس كيىپ، شكافتان سارعىش ۇنتاق تولتىرىلعان قۇمىرا الىپ شىقتى:
– مىنانىڭ نە ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟
پروكۋرور باسىن شايقادى.
– نارەستەدەن جاسالعان تالقان. ولار وسىنى جەيدى.
– ونى قالاي جاسايدى؟
– قالالىق ەمحانانىڭ ارنايى ءبولىمى جاسايدى.
– تىرىدەي مە؟
– ءيا، تىرىدەي، شىرقىراپ جىلاپ جاتقان ءسابيدى تۋراپ تاستايدى.
– ءجۇر. قالالىق ەمحاناعا كەتتىك.
ايەل اس بولمەدەن ءبىر پىشاق الىپ ەدى، بۇل «مىرس» ەتىپ، ونى ۇستەلگە قويدى.
ايەل كەنەت جايدارىلانا كۇلدى. كۇلكىسى بەينە جۇمىرتقا تۋىپ «قوقاقتاعان» مەكيەننىڭ نەمەسە اربانىڭ اعاش دوڭعالاعىنىڭ تاسجولداعى «سىقىرى» سەكىلدى. ايەل كۇلە تۇرىپ، جارعاناتشا جالىپ ەتىپ مۇنىڭ ۇستىنە قونىپ، ەكى بىلەگىن موينىنا تاس قىپ وراپ، ەكى اياعىن مىقىنىنا ايقاستىرا قويدى. پروكۋرور جەرگە ارەڭ تۇسىرگەنى سول ەدى، قاتىن اش قاسقىرشا قايتا اتىلدى. ەركەك قويان بۇلتاققا سالىپ، ودان ءوزىن الىپ قاشا ءجۇرىپ، ىرىس-ىرىس ەتىپ:
– ەندى بۇلاي ىستەسەڭ، سەنى اتىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولامىن، - دەدى.
ونىڭ بۇل سوزىنە سەلت ەتە تۇسكەن ايەل، ءسال كىدىرىپ، داۋىسىن كوتەرە سويلەدى:
– اتساڭ اتىپ-اق تاستاشى، جاقسىلىقتى بىلمەيتىن مالعۇن!
ايەل جىندانعان جانشا جەيدەسىنىڭ ءوڭىرىن تارتىپ قالدى. «تىرس» ەتىپ ۇزىلگەن ءبىر تال ءمولدىر تۇيمە «سىڭعىر» ەتىپ جەرگە ءتۇسىپ، جەردىڭ تارتىلىس كۇشى نەمەسە ەدەننىڭ ۇيكەلىس كۇشى مە ايتەۋ ءبىر سىرتقى كۇشتىڭ سەبەبىنەن لاجسىزدىق تانىتا، قۇددى ءبىر كىشكەنتاي جاندىك سەكىلدى، باتىستان شىعىسقا، ودان شىعىستان باتىسقا، باسى اۋعان جاققا اينالا جۇگىردى. پروكۋرور تابانىمەن باسا قويعاندا، تۇيمەنىڭ تابانىنىڭ استىندا ءالى دە تىربىڭداپ جاتقانىن سەزگەندەي بولدى.
– سەن، كىمسىڭ ءوزى؟ الگى المازامبى دەگەن نەمە ساعان نۇسقاۋ بەرىپ وتىرعان شىعار؟ ايەلگە دەگەن باعاناعى جاناشىرلىق سەزىمى ءۇزىلدى-كەسىلدى جوعالىپ، ەلجىرەپ تۇرعان قۇيتتاي جۇرەگىن تاسباۋىرلىق جايلاپ، بەت الپەتى سازارا قالدى. – سەن سالداقى ولاردىڭ سىبايلاسى ەكەنسىڭ، سەن دە ساۋ سيىردىڭ بوعى ەمەسسىڭ. نارەستەنى سەن دە جەگەن بولدىڭ. المازامبى سەنى ماعان قايراپ سالىپ، تەكسەرۋىمە ادەيى كەدەرگىلىك جاساپ وتىر.
– مەن ءبىر بەيباق ايەلمىن، – دەپ ول ەڭىرەپ جىبەردى، شىن جىلاپ تۇرعانى بەلگىلى، ەكى يىعى ءدىر-ءدىر ەتەدى. – وسىمەن بەس رەت جۇكتى بولدىم. جۇكتىلىگىمە بەس اي بولعاندا ول مەنى ەمحاناعا اپارىپ زورلاپ تۇسىك تاستاتىپ، قىزىل شاقالاقتى اتاسىنىڭ اسىنداي قۇشىرلانا جەيدى.
ونىڭ بوتاداي بوزداعانىنا شىداماعان پروكۋرور قولىن سوزعانى سول، ايەل ۇكىدەي ۇشىپ كەلىپ مۇنىڭ قۇشاعىنا قۇلاپ، موينىنان يىسكەي بەرىپ، اياماي تىستەپ الدى. اۋىرعانىنا شىداماعان پروكۋرور ايعاي سالىپ، قاتىندى قارنىن تۇسىنان پەرىپ كەپ قالدى. ايەل باج ەتىپ، قالپاقشا ۇشتى. ونىڭ وتكىر ءتىسى، ارينە، شانشارماننىڭ ەسىندە. مويىنىن ۇستادى. قولىنا قان جۇقتى. ايەل مەلشيگەن كۇيى جاتىر. بۇل كەتۋگە بەتتەي بەرگەندە، اتىلىپ كەلىپ، اياعىن قۇشتى:
– مەنى تاستاپ كەتپەشى، قۇلىڭ بولايىن.
ءتۇبىرلى ويعا تابان تىرەگەن پروكۋرور سامالدىقتان ارقان اكەلىپ، ايەلدى ورىندىققا ماتاپ بايلاپ تاستادى. ايەل قول-اياعىن ەربەڭدەتىپ، جانتالاسىپ باقتى:
– جاناشىرلىقتان جۇگەن ۇستاعان سۇمىراي، سەنى تىستەپ ءولتىرۋ كەرەك ەدى!
قىتاي تىلىنەن اۋدارعان: قاۋسىلحان قاسىمحانۇلى
«تاڭ-شولپان» جۋرنالىنىڭ 2026 جىلعى №1 سانىندا جاريالانعان.
