فوتو: سينحۋا
شىعىستاعى كورشىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ومىرىندە ايتارلىقتاي ماڭىزى بار، ناقتىراق ايتقاندا، كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باستاماسى مەن تۇجىرىمدامالارىن قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكت تۇرىندە راسىمدەۋمەن اينالىساتىن بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى 5 ناۋرىز كۇنى بەيجىڭدە جۇمىسىن باستادى. ەسكە سالا كەتەيىك، قىتاي استاناسىندا ءوتىپ جاتقان سالتاناتتى جينالىس – XIV شاقىرىلىمداعى بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ ءتورتىنشى سەسسياسى.
كەزەكتى سەسسيادا قىتاي ۇكىمەتىنىڭ وتكەن جىلعى جۇمىسىنان ەسەپ تىڭدالىپ، «حالىق شارۋاشىلىعى مەن الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ون بەسىنشى بەسجىلدىق جوسپارى» قارالادى، 2026 جىلدىڭ بيۋدجەتى ناقتىلانىپ، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ماقسات-مەجەسى بەكىتىلەدى. سونداي-اق، جوسپارعا سايكەس بىرقاتار زاڭ جوباسى ماقۇلدانۋعا ءتيىس. سونىڭ ىشىندە اسىرەسە «ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەسستى ىلگەرىلەتۋ تۋرالى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ» جوباسى ايرىقشا نازار اۋدارتادى. بۇل قادام وتكەن ونجىلدىقتاردا وڭىرلەردە، وتە-موتە «ۇلتتىق اۋماقتىق اۆتونوميالىق ايماقتار» دەيتىن اجەپتاۋىر اتاعى بار ولكەلەردە جيناقتالعان تاجىريبەنى جان-جاقتى جۇيەلەۋمەن قاتار، «ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەس» سالاسىنداعى قات-قابات جۇمىستى العاش رەت ارنايى زاڭمەن رەتتەۋگە باعىتتالعان باستاما بولىپ وتىر. زاڭ جوباسىنىڭ، كونستيتۋتسيا بويىنشا ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك بيلىك ورگانى بولىپ تانىلاتىن بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا قارالۋى ەلدەگى ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەۋ ءىسىنىڭ قۇقىقتىق تۇرعىدان جاڭا كەزەڭگە قادام باسقالى تۇرعانىن بىلدىرەدى. سوندىقتان وقيعانىڭ ساياسي استارى مەن ىقتيمال الەۋمەتتىك سالدارى مۇقيات قاراستىرۋدى، تەرەڭ سارالاۋدى قاجەت ەتەدى. بۇگىنگى ءسوز وسى توڭىرەكتەگى ويلارىمىزدىڭ ءبىر پاراسى عانا.
ۇلتتىق بىرلىك تۋرالى وڭىرلىك قۇقىقتىق باستامالاردىڭ كوش باسىندا شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالىق رايونى تۇر. قىتاي اۋماعىنىڭ التىدان ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان شۇار 2009 جىلعى جەلتوقساندا «ۇلتتىق بىرلىك جونىندەگى ءتالىم-تاربيە جۇمىسى تۋرالى ەرەجەنى» قابىلدادى. 2015 جىلى قۇجات قايتا قارالىپ، «شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالىق رايونىنىڭ ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەس جۇمىسى تۋرالى ەرەجەسى» دەپ اتالدى. وسى تۇزەتۋ قۇجاتتىڭ قۇقىقتىق اياسىن كەڭەيتۋمەن قاتار، وزگە وڭىرلەردەگى وسى سەكىلدى زاڭنامالىق باستامالاردىڭ جاندانۋىنا سەرپىن بەردى. ىزىنشە يۋننان، گۋيچجوۋ، گۋانسي، نينسيا، تسينحاي سياقتى پروۆينتسيالار مەن اۆتونوميالىق رايوندار دا وسى باعىتتا بىرقاتار نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى بەكىتتى. 2020 جىلعى قاڭتاردان كەيىن بۇل ۇردىسكە تيبەت پەن ىشكى موڭعوليا اۆتونوميالىق رايوندارى دا قوسىلدى، «تيبەت اۆتونوميالىق رايونىنىڭ ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەسس بويىنشا ۇلگىلى ايماق قۇرۋ تۋرالى ەرەجەسى» مەن «ىشكى موڭعوليا اۆتونوميالىق رايونىنىڭ ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەسستى ىلگەرىلەتۋ تۋرالى ەرەجەسى» ارنايى اكتىلەر رەتىندە قابىلداندى. وسى ايتىلعان جەرگىلىكتى قۇقىقتىق قۇجاتتار ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ۇلت ساياساتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالدى. وسى باعىتتاعى ىزدەنىستەر مەن ۇمتىلىستار قازىرگى كۇندە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قارالىپ، پىسىقتالىپ جاتقان زاڭ جوباسىنىڭ ازىرلەنۋىنە تاجىريبەلىك نەگىز قالادى.
رەسمي اقپاراتقا سايكەس، ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەسس تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ — ۇلت ساياساتىن نىعايتۋ مەن جەتىلدىرۋ جونىندە قكپ وك-ءنىڭ باس حاتشىسى سي تسزينپين ۇسىنعان ماڭىزدى تۇجىرىمدامالار مەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءتيىستى شەشىمدەرىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان كەلەلى شارا; قىتايلىق بىرىڭعاي ەتنيكالىق قاۋىمداستىق تۋرالى سانا-سەزىمدى نىعايتىپ، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى بەكەمدەۋدىڭ وزەكتى تالابى; بىلەك پەن تىلەكتى قىتايلىق مودەرنيزاتسيانى ىلگەرىلەتۋگە جۇمىلدىرىپ، ەلدەگى بارلىق ەتنوستى قاتار وركەندەتۋدىڭ شىنايى قاجەتتىلىگى; قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداسىن ىسكە اسىرىپ، ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەۋ جۇيەسى مەن باسقارۋ قۇزىرەتتىلىگىن قۇقىقتىق ارنادا قايتا جاڭعىرتۋدىڭ وبەكتيۆتى تالابى دەپ تۇسىندىرىلەدى.
قولىمىزداعى اقپاراتقا سايكەس، زاڭ جوباسى كىرىسپە ءبولىم مەن جەتى تاراۋدان، بارلىعى 62 باپتان تۇرادى. ناقتىراق ايتقاندا، كىرىس سوزدەن بولەك جەتى تاراۋ تيىسىنشە جالپى ەرەجەلەر، ورتاق رۋحاني كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ، ءوزارا بايلانىس پەن ىقپالداستىقتى (ينتەگراتسيا) دامىتۋ، بىرگە وركەندەۋ مەن دامۋدى ىلگەرىلەتۋ، قامتاماسىز ەتۋ جانە قاداعالاۋ، قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك جانە قوسىمشا ەرەجەلەر دەپ اتالادى.
بىردەن ايتۋ كەرەك، زاڭ جوباسىنىڭ قاتىپ-سەمگەن، ءبىرىزدى يدەولوگيالىق شەڭبەردى ونان سايىن ورنىقتىرا تۇسۋگە باعىتتالعانى بايقالادى. كىرىسپەدە ايتىلۋىنشا، قىتاي – جەر جۇزىندەگى تاريحى ەڭ تەرەڭ ەلدەردىڭ ءبىرى، قىتايلىق ۇلت (چجۋنحۋا مينتسزۋ) – وركەنيەتىنىڭ تاريحى بەس مىڭ جىلدان كەم ەمەس ۇلى حالىق. زاڭ ءماتىنى بويىنشا، ەلدەگى ءتۇرلى ەتنوستار ۇزاق عاسىرلارعا جالعاسقان ءوزارا بايلانىس پەن ىقپالداستىقتىڭ ناتيجەسىندە ورتاق وتاننىڭ بايتاق جەرىن بىرگە يگەرىپ، كوپۇلتتى جانە ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بىرگە كەڭەيتكەن، قىتايدىڭ باي تاريحى مەن جارقىن مادەنيەتىن بىرگە ايشىقتاپ، ۇلتتىڭ ۇلى رۋحىن بىرگە اسقاقتاتقان، ءسويتىپ، قانى ءبىر، مۇراتى ورتاق، مادەنيەتى جاقىن، شارۋاشىلىعى ءوزارا تاۋەلدى، مىنەز-قۇلقى ورايلاس ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعى بولىپ قالىپتاسقان. ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا، سوڭعى جىلدارى قىتاي بيلىگىنىڭ وسى ۇستانىمى رەسمي ديسكۋرستا نىعايا تۇسكەن جانە وسىعان بايلانىستى كۇشتەپ اسسيميلياتسيالاۋمەن ەرەكشەلەنەتىن ۇلت ساياساتى دا جىل وتكەن سايىن قاتايىپ كەلەدى.
زاڭ جوباسىنا سايكەس، «قىتايلىق بىرىڭعاي ەتنيكالىق قاۋىمداستىق تۋرالى سانا-سەزىمگە» نەگىزدەلگەن يدەولوگيالىق قىرساۋ ءبىلىم، ءدىن، تاريح، مادەنيەت، تۋريزم، باق جانە ينتەرنەت كەڭىستىگى سياقتى بارلىق سالادا جۇيەلى تۇردە ورنىعۋعا ءتيىس. مىسالى، زاڭنىڭ 14-بابىندا بارلىق دەڭگەيدەگى ۇكىمەتتەر الەۋمەتتىك نىسان، ساۋلەت جوباسى، تۋريستىك كورمە ەكسپوزيتسياسى جانە جەر-سۋ اتاۋلارى سەكىلدى ءتۇرلى اسپەكتىلەردە «بارلىق ەتنوستىڭ ورتاق يەلىگى مەن ورتاق يگىلىگى سانالاتىن قىتاي مادەنيەتىنىڭ (چجۋنحۋا ۆەنحۋا) رامىزدەرى مەن قىتايلىق ۇلتتىڭ بەينەسىن ايقىنداۋ مەن كورنەكىلەندىرۋگە» مىندەتتەلگەن. باسقاشا ايتقاندا، ءار حالىقتىڭ وزىندىك بولمىسى مەن وزگەشە كەلبەتىن تانىتاتىن مادەني-ەتنيكالىق بەلگىلەر ەندىگى جەردە رەسمي بيلىكتىڭ ەمەۋرىنىمەن بەكىتىلگەن «ورتاق سيمۆوليكالارعا» ورىن بەرۋگە ءتيىس. سونداي-اق كوكەيىمىزدە تاريحي توپونيمدەر جاپپاي وزگەرىسكە تۇسپەي مە دەگەن الاڭداۋشىلىق تا بار ەكەنىن جاسىرا المايمىز.
زاڭ جوباسىندا «قىتايلىق بىرىڭعاي ەتنيكالىق قاۋىمداستىق تۋرالى سانا-سەزىمدى» قالا جوسپارى، ەكونوميكالىق ساياسات جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ۇعىمدارىمەن ۇشتاستىرۋ تالاپ ەتىلەدى. مىسالى، 23-باپتا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر «قىتايلىق بىرىڭعاي ەتنيكالىق قاۋىمداستىق تۋرالى سانا-سەزىمدى نىعايتۋ تالابىن قالانى جوسپارلاۋ، دامىتۋ، باسقارۋ جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ بۇكىل ۇردىسىمەن ساباقتاستىرىپ، قالا مەن اۋىل قۇرىلىسى، دەموگرافيالىق ساياسات، تۇرعىن ءۇي ساياساتى، جۇمىسپەن قامتۋ، الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سياقتى سالالاردا ناقتى شارالار قولدانۋ ارقىلى حالىقتاردىڭ بەرەكە-بىرلىگىن نىعايتۋعا ءتيىس» دەپ كورسەتىلگەن. وسىنىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي ساياساتى تۋرالى ايتار بولساق، وسىدان شاماسى ون شاقتى جىل بۇرىن شۇار-دا ءداستۇرلى ماحاللالار جۇيەسىن جويىپ، ء«وزارا كىرىككەن الەۋمەتتىك قۇرىلىم» قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان رەتتەۋ شارالارى قولدانىسقا ەنگىزىلگەنى ەسىمىزدە. ول بويىنشا ازاماتتاردىڭ، اسىرەسە ەتنيكالىق ازشىلىق وكىلدەرىنىڭ ءۇي ساتىپ الۋ ەركىندىگى شەكتەلىپ، جەرگىلىكتى ۇلتتىق ازشىلىقتار مەن ەتنيكالىق قىتايلار ء«وزارا كىرىكتىرىلگەن قونىس ورتاسىن» قالىپتاستىرۋدىڭ بىرىڭعاي جوسپارى باسشىلىققا الىناتىن. زاڭ جوباسىنىڭ 34-بابىندا مەملەكەت ۇلتتىق ايماقتاردى «شەكارالىق قاۋىپسىزدىكتى، رەسۋرستىق-ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋ بويىنشا ءتيىستى مىندەتتەمەلەردى مويىنعا الۋعا ىنتالاندىرادى» دەلىنگەن. 40-باپتا «سالت-سانانى وزگەرتۋ»، «ىلگەرىشىل جاڭا عۇرىپتى ناسيحاتتاۋ» جانە نەكە ەركىندىگىنە ەتنيكالىق نەمەسە ءدىني نەگىزدە ارالاسۋعا تىيىم سالۋ قاراستىرىلعان. دەمەك، شۇار سەكىلدى ءداستۇرلى مۇسىلمان ايماقتارىندا بەرتىنگە دەيىن سيرەك قۇبىلىس بولىپ كەلگەن ارالاس نەكە ەندى جاپپاي ەتەك جايۋى مۇمكىن.
زاڭ جوباسىنىڭ 12-بابىندا مەملەكەت قكپ تاريحىن، قحر تاريحىن، رەفورما مەن اشىقتىق كەزەڭىنىڭ تاريحىن جانە ءسوتسياليزمنىڭ دامۋ تاريحىن وقىتۋ، قىتايلىق ۇلتتىڭ دامۋ تاريحى جونىندە تەرەڭ ناسيحات جۇرگىزۋ ارقىلى قالىڭ كوپشىلىكتى مەملەكەتكە، تاريحقا، ۇلتقا، مادەنيەتكە جانە دىنگە «دۇرىس كوزقاراس» قالىپتاستىرۋعا باعىتتايدى دەپ كورسەتىلگەن. 44-باپقا سايكەس، كاسىپورىندار، كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار، سالالىق اسسوتسياتسيالار، قوعامدىق قورلار جانە ءدىني مەكەمەلەر دە وسى يدەولوگيالىق ۇستانىمدى ناسيحاتتاۋى ءتيىس.
ايرىقشا نازار اۋدارارلىق نورما — 20-باپتىڭ ەكىنشى بولىگى. وندا اتا-انالار مەن زاڭدى قامقورشىلار كامەلەتكە تولماعان بالالاردى «قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىن سۇيۋگە تاربيەلەۋى جانە باعىتتاۋى»، ولاردىڭ ساناسىنا «قىتايلىق ۇلت — ءبىر وتباسى» دەگەن تۇسىنىكتى ۇيالاتۋعا دەن قويۋى قاجەت جانە وسكەلەڭ ۇرپاققا «ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەسكە زياندى» كوزقاراستاردى ناسيحاتتاۋعا جول بەرىلمەيتىنى ەسكەرتىلگەن. باسقاشا ايتقاندا، ۇلتتىق بولمىستى ايقىنداپ، ايشىقتاپ تۇراتىن كەزكەلگەن ۇعىم مەن تۇسىنىك «ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەسكە زياندى» دەگەن كۇدىكپەن شەكتەلۋى، وتباسى تاربيەسىنەن شەتتەتىلۋى مۇمكىن. بۇنىڭ ارتىندا ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ ءۇزىلۋى تۇرعانى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.
زاڭ جوباسى كەز كەلگەن ۇيىم مەن جەكە تۇلعاعا ۇلتتىق وشپەندىلىك پەن ەتنيكالىق كەمسىتۋشىلىكتى قوزدىرۋعا باعىتتالعان، ءماتىن، سۋرەت جانە اۋديو-ۆيدەو فورماتىنداعى اقپاراتتاردى وندىرۋگە، تاراتۋعا قاتاڭ تىيىم سالادى. 31-باپتا الەۋمەتتىك جەلى وپەراتورلارى پايدالانۋشىلار جاريالاعان كونتەنتتەرگە باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە، ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەسكە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن كونتەنتتەر كوزگە شالىققان بويدا اقپاراتتىڭ تارالۋىنا جول بەرمەيتىن شۇعىل شارا قابىلداپ، ءتيىستى قۇزىرەتتى ورگانعا حابار بەرۋگە مىندەتتەلگەن. بىراق ناقتىلى انىقتاماسى جوق ءارى شەكاراسى ايقىندالماعان مۇنداي ءدۇدامال ۇعىمدار ءىس جۇزىندەگى قۇقىقتىق پروتسەستە، «قازانشىنىڭ ەركىندە، قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەندەي، تۇرلىشە ءتۇسىندىرىلۋى، اسىرا پايدالانىلۋى مۇمكىن. كەي ايماقتاردا، مىسالى تيبەت ولكەسىندە پارتيالىق-اكىمشىلىك ورگانداردىڭ جۇمىسىنا سىن ايتقان، تىلدىك قۇقىقتى قورعاۋعا شاقىرعان، اۋىلداردى جاپپاي كوشىرۋگە كۇدىك كەلتىرگەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ «ۇلتتىق بىرلىككە نۇقسان كەلتىردى» دەگەن ايىپپەن قىلمىستىق جازاعا تارتىلعانى بەلگىلى. ال شىڭجاڭدا تۇركى مۇسىلماندارىنىڭ مادەنيەتىنە جاسالعان قيانات پەن ادام قۇقىقتارىن ورەسكەل بۇزاتىن وزگە قىلمىستاردى نەگىزدەۋ نەمەسە اقتاۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ايتاتىن ءۋاجى مەن كورسەتەتىن دالەلى ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان زاڭ جوباسىمەن سارىنداس، ۇندەس. مىسالى، ءبىراز جىل بۇرىن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى اياعىنان تىك تۇرعىزعان اتىشۋلى كونتسلاگەرلەردىڭ ءدامىن تاتقان قانداستارىمىزدىڭ ءبىرازى «ۇلتتىق بىرلىككە نۇقسان كەلتىرەتىن اقپاراتتارمەن» بولىسكەنى ءۇشىن ايىپتى بولعان جوق پا!
زاڭ جوباسىندا، سونداي-اق، «ۇلتتىق اۋماقتىق اۆتونوميا تۋرالى قحر زاڭىمەن» بەكىتىلگەن «ۇلتتىق ازشىلىقتاردىڭ ءوز ءتىلى مەن جازۋىن قولدانۋ جانە دامىتۋ قۇقىعىن» شەكتەپ، ەسەسىنە پۋتۋنحۋاعا (قىتاي ۇلتىنىڭ ادەبي ءتىلى جانە قحر-نىڭ رەسمي ءتىلى) باسىمدىق بەرەتىن نورمالار كوزدەلگەن. مىسالى، «ۇلتتىق اۋماقتىق اۆتونوميا تۋرالى قحر زاڭىندا» ۇلتتىق اۆتونوميالىق ورگاندار «جەرگىلىكتى جاپپاي پايدالانىلاتىن ءبىر نەمەسە بىرنەشە ءتىل مەن جازۋدى قولدانۋعا ءتيىس» دەپ كورسەتىلسە، قاراستىرىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنىڭ 15-بابىندا «مەملەكەتتىك ورگاندار كەڭسە ءتىلى رەتىندە جالپىۇلتتىق ورتاق ءتىل مەن جازۋدى قولدانادى»، ۇلتتىق ازشىلىقتاردىڭ ءتىلى مەن جازۋىن قولدانۋعا تۋرا كەلگەن جاعدايدا «جالپىۇلتتىق ورتاق تىلدەگى نۇسقاسى قاتار ۇسىنىلۋعا ءتيىس» دەپ كورسەتىلىپ، قوعامدىق ورىندا جالپىۇلتتىق ورتاق ءتىل مەن ۇلتتىق ازشىلىقتاردىڭ ءتىلىن قاتار قولدانۋعا قاجەتتىلىك تۋىنداعاندا قىتاي تىلىنە باسىمدىلىق بەرىلۋى كەرەكتىگى ەسكەرتىلگەن.
تاعى ايتار بولساق، «ۇلتتىق اۋماقتىق اۆتونوميا تۋرالى قحر زاڭىندا» وقۋعا نەگىزىنەن ۇلتتىق ازشىلىق وكىلدەرىن قابىلدايتىن مەكتەپتەر مەن ءبىلىم مەكەمەلەرى «ۇلتتىق ازشىلىقتاردىڭ تىلىندەگى وقۋلىقتاردى پايدالانۋى»، «وقىتۋ پروتسەسىن ۇلتتىق ازشىلىق تىلىندە جۇرگىزۋى ءتيىس» دەپ انىق كورسەتىلگەن. سونداي-اق ەتنيكالىق ازشىلىق وقۋشىلارىنا «قىتاي ءتىلى جاعدايعا قاراي باستاۋىش مەكتەپتىڭ تومەنگى نەمەسە جوعارى سىنىپتارىندا وقىتىلا باستايتىنى» دا قاداپ ايتىلعان. الايدا «ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەستى ىلگەرىلەتۋ تۋرالى زاڭنىڭ» 15-بابىندا «مەملەكەت جالپىۇلتتىق ءتىل مەن جازۋدى جان-جاقتى ناسيحاتتاپ، جاپپاي قولدانىسقا ەنگىزەدى، مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا پۋتۋنحۋانى ۇيرەتۋگە دەن قويادى، مىندەتتى ءبىلىم الۋ كەزەڭىن اياقتاعان جاسوسپىرىمدەردىڭ جالپىۇلتتىق ءتىل مەن جازۋدى نەگىزىنەن يگەرۋىنە جاعداي جاسايدى; ازاماتتاردىڭ جالپىۇلتتىق ورتاق ءتىل مەن جازۋدى ۇيرەنۋى مەن قولدانۋىنا ەشقانداي ۇيىم مەن جەكە تۇلعا كەدەرگى كەلتىرمەۋى كەرەك» دەلىنگەن. ۇلتتىق اۋماقتىق اۆتونوميا تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن بەكىتىلگەن قۇقىقتىق نورمالاردى بەلدەن باسقان بۇل ەرەجەلەر زاڭدار اراسىنداعى تۇسىنىكسىز پروتسەدۋرالىق قايشىلىق قانا ەمەس; ول شىن مانىسىندە «ۇلتتىق اۋماقتىق اۆتونوميا تۋرالى قحر زاڭىنىڭ» زاڭنامالىق مارتەبەسىنىڭ ءىس جۇزىندە جويىلعانىن جاريالايتىن جانە ۇلتتىق ازشىلىقتاردىڭ تىلدىك قۇقىعىنا جاسالىپ جاتقان قىسىمدى قۇقىقتىق تۇرعىدان نەگىزدەۋگە جول اشاتىن پارادوكستىق قۇبىلىسقا اينالىپ وتىر.
زاڭ جوباسى ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ تاريحىن جۇيەلى تۇردە بۇرمالاۋعا دا جول اشادى. مىسالى، 17-باپتا «قىتايلىق بىرىڭعاي ەتنيكالىق قاۋىمداستىق تاريحىنىڭ دەرەككوزدىك، ديسكۋرستىق جانە تەوريالىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا» مەملەكەتتىڭ جاعداي جاسايتىنى ايتىلعان. دەمەك ۇلتتىق ازشىلىقتاردىڭ، مىسالى قازاق، ۇيعىر، قىرعىزدىڭ تاريحي جادى جاڭارتىلىپ، ورتاق «قىتايلىق ۇلت» تۋرالى ميفتىك تۇسىنىكتەرمەن قايتا قالىپتاستىرىلماق نەمەسە بابا تاريحىنان حابارسىز، ءتۇپ تامىرىنان اجىراعان ماڭگۇرت ۇرپاقتىڭ قاتارى كوبەيمەك. سونىمەن بىرگە زاڭدا وسى ايتىلعان يدەولوگيالىق ۇستانىمدى «عىلىمي قاۋىمداستىق، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جانە عىلىمي ورتالىقتار اراسىنداعى بايلانىس نەمەسە ىنتىماقتاستىق» دەگەن اتپەن ەل اۋماعىنان تىس جەردە، سونىڭ ىشىندە تايۆان تۇرعىندارى مەن شەتەلدەگى قىتاي دياسپوراسى اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ مىندەتتەلگەن.
سونداي-اق 61-باپتا «قحر اۋماعىندا ەمەس ۇيىمدار مەن جەكە تۇلعالار» ەگەر «ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەسكە نۇقسان كەلتىرەتىن» نەمەسە «ۇلتتىق بولىنۋشىلىكتى قوزدىراتىن» ارەكەتتەرگە بارسا، «زاڭعا سايكەس جاۋاپقا تارتىلاتىنى» اتاپ وتىلگەن. شىن مانىسىندە بۇل شەتەل ازاماتتارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە ارعى بەتتەگى قانداستارىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جۇرگەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دا ءسوز بوستاندىعىنا كورسەتىلگەن دورەكى قىسىم، اشىق قۇقاي، تۇرپايى بوپسا بولماق.
توق ەتەرىن ايتقاندا، «ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەستى ىلگەرىلەتۋ تۋرالى قحر زاڭىنىڭ» جوباسى ۇلت ساياساتىنىڭ جەرگىلىكتى اۆتونومياعا نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى مودەلدەن ورتالىقتاندىرىلعان ءارى بىرىزدەندىرىلگەن باسقارۋ تاسىلىنە اۋىسىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەدى. بۇل اسا ساقتىقپەن قاراستىرۋدى تالاپ ەتەتىن وزەكجاردى ماسەلە.
بىرىنشىدەن، جوباداعى كوپ ماعىنالى، ەكى ۇشتى جانە ساياسيلانعان قۇقىقتىق ۇعىمدار (تەرميندەر دەۋگە اۋزىمىز بارمايدى) اكىمشىلىك بيلىككە ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ الەۋمەتتىك ومىرىنە كەلسە-كەلمەس ارالاسۋعا، زاڭدى، قيسىندى تالاپ-تىلەكتەردى تويتارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇقىقتىق تەتىككە اينالۋى عاجاپ ەمەس.
ەكىنشىدەن، ورەسكەل بۇرمالانعان يدەولوگيالىق قۇرساۋدىڭ زاڭ ارقىلى بەكىتىلىپ، قۇقىقتىق نورما رەتىندە قابىلدانۋى قحر كونستيتۋتسياسى مەن «ۇلتتىق اۋماقتىق اۆتونوميا تۋرالى زاڭدا» ەسكەرىلگەن تىلدىك جانە مادەني ارتۇرلىلىكتى قورعاۋ قاعيداتتارىن السىرەتۋى، سونىڭ سالدارىنان ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ باي ءارى وزگەشە تاريحي-مادەني مۇراسى جويىلۋعا بەت بۇرۋى ىقتيمال.
ۇشىنشىدەن، وتباسىلىق تاربيە مەن قوعامدىق ۇيىمدار قىزمەتىنە ساياسي ادالدىق تالابىنىڭ تىكەلەي ەنگىزىلۋى جەكە كەڭىستىكتىڭ بوستاندىقتارىنىڭ شەكاراسىن تارىلتادى ءارى ەتنيكالىق ايىرماشىلىقتار مەن شىنايى الەۋمەتتىك سۇرانىستاردىڭ ەسكەرىلمەي، تاسادا قالۋى ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ ستاتۋستىق مازاسىزدىعىن ۇدەتىپ، ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازىرگىدەن دە كۇردەلى الەۋمەتتىك سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز، كۇڭگىرت بولاشاق كۇتىپ تۇرعان ارعى بەتتەگى اعايىندارىمىزعا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان جاسالاتىن جالعىز جاردەم ەلگە ورالعان قانداستارىمىزدىڭ ازاماتتىق الۋ ءتارتىبىن قولدان قيىنداتپاۋ عانا. ەل تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتار وسىنى ەسكەرۋگە ءتيىس.
