فوتو: جي كومەگىمەن جاسالدى
قازاقستانداعى ەڭبەك ميگراتسياسى تەك تابىس تابۋ جولى ەمەس، ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ باستى ينديكاتورىنا اينالدى. 2025 جىلعى ستاتيستيكا بويىنشا 156 مىڭ وتانداسىمىز شەتەلدە ەڭبەك ەتىپ ءجۇر: ءبىرى شوتلانديا القاپتارىندا كاپيتال جيناسا، ءبىرى ەۋروپا زاۋىتتارىندا تاجىريبە شىڭداۋدا.
بۇل ۇدەرىس ەل ەكونوميكاسىنا قارجى اعىنىن اكەلگەنىمەن، «بىلىكتى كادرلاردىڭ جىلىستاۋى» مەن وتباسى ينستيتۋتىنىڭ السىرەۋى سياقتى كۇردەلى سىن-قاتەرلەردى دە الا كەلدى. مەملەكەت ميگراتسيانى «كەتۋ» ەمەس، ەل دامۋىنا قىزمەت ەتەتىن «اينالىم» سيپاتىنا قالاي كوشىرمەك؟
«بالالارىمنىڭ وسكەنىن تەلەفوننان كورەمىن»
شاردارالىق تۇڭعىشبەك شوتلانديادا قۇلپىناي تەرىپ، 6 ايدا شامامەن 10 ميلليون تەڭگە تابىس تاپقانىن ايتتى. ول بۇعان دەيىن الماتىدا مەديتسينالىق قويمادا جۇمىس ىستەگەن. جۇمىستى دەلدالسىز، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ رەسمي سايتتارى ارقىلى تاپقان. بىرنەشە كەزەڭنەن تۇراتىن سۇحباتتان ءوتىپ، فيزيكالىق قابىلەتى تەكسەرىلىپتى. قۇجات راسىمدەۋگە شامامەن 4 اي كەتكەن.
سۋرەتتەر @tungyshbekkk ينستاگرام پاراقشاسىنان الىنعان
شوتلانديادا اپتاسىنا 6 كۇن، كۇنىنە 8–12 ساعات جۇمىس ىستەپ، اپتاسىنا 300–450 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا تابىس تاپتى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل جۇمىس قيىن بولعانىمەن، قىسقا ۋاقىتتا قارىزدارىن جاۋىپ، كاپيتال جيناۋعا مۇمكىندىك بەردى.
الايدا ميگراتسيانىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. گۇلايىم ەسىمدى قازاقستاندىق ايەل انگلياداعى جىلىجاي شارۋاشىلىعىندا 3 جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ونىڭ بالالارى قازاقستاندا ءوسىپ جاتىر. ول ءۇشىن ميگراتسيا تەك تابىس ەمەس، سونىمەن بىرگە اۋىر ەموتسيونالدىق جۇك.
ء«بىز اقشا تاۋىپ ءجۇرمىز، ءۇي سالدىق. بىراق مەن انگلياعا 6 ايعا كەلگەندە بالالارىمنىڭ وسكەنىن تەك تەلەفون ەكرانىنان كورەمىن. بۇل – ءبىزدىڭ تولەپ جاتقان ەڭ ۇلكەن قۇنىمىز»، - دەيدى ول.
بۇل سوزدەر ەڭبەك ميگراتسياسىنىڭ تەك ەكونوميكالىق ەمەس، وتباسى ينستيتۋتىنا اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك ماسەلە ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.
الەۋەتتى قازاقتار كەتكەندە، تمد جۇرتى كەلىپ جاتىر
قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعى بۇگىندە ەل شەكاراسىمەن عانا شەكتەلمەيدى. وتانداستارىمىزدىڭ شەتەلگە جاپپاي اعىلۋى – تەك تابىس تابۋدىڭ جەكە جولى ەمەس، ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ كەڭ ينديكاتورى رەتىندە قاراستىرىلا باستادى. سوڭعى جىلدارى كوشى-قون ۇدەرىسى تۇراقتالا تۇسكەندەي كورىنگەنىمەن، ول كۇردەلەنىپ، ساپالىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىر. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 2025 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا كوشى-قوننىڭ وڭ سالدوسى +7 700 ادامدى قۇراعان: ەلگە 11,3 مىڭ ادام كەلىپ، 3,5 مىڭ ادام كەتكەن. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى دەرەكتەرى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مالىمدەمەلەرى سىرتتاي وپتيميستىك كورىنىس ۇسىنعانىمەن، بۇل ستاتيستيكانىڭ استارىندا ماڭىزدى ءبىر تەندەنتسيا بار: ەلگە كوبىنە تمد ەلدەرىنەن كەلۋشىلەر باسىم بولسا، ەڭبەككە قابىلەتتى، جاس جانە ءبىلىمدى قازاقستاندىقتار كەرىسىنشە دامىعان ەڭبەك نارىقتارىنا قاراي بەت الىپ جاتىر.
نەگىزگى باعىت – رەسەي
2025 جىلدىڭ توعىز ايلىق قورىتىندىسى بويىنشا شەتەلدە رەسمي جانە بەيرەسمي تۇردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاقستاندىقتار سانى 156 مىڭعا جەتكەن. بۇل – ءبىر شاعىن قالانىڭ حالقىمەن تەڭ كورسەتكىش. گەوگرافيالىق بولىنىسكە قاراساق، نەگىزگى باعىت رەسەي فەدەراتسياسى بولىپ وتىر، وندا شامامەن 128 مىڭ قازاقستاندىق ەڭبەك ەتەدى. ودان كەيىن ءتىزىمدى وڭتۇستىك كورەيا، پولشا جانە ۇلىبريتانيا سياقتى ەلدەر جالعاعان. بۇل تەك كوشى-قون ەمەس، جۇمىس كۇشىنىڭ جاھاندىق ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەلۋ پروتسەسى ەكەنىن كورسەتەدى.
وسى پروتسەستىڭ تۇپكى سەبەبى قانداي دەگەن سۇراق قوعامدا ءجيى قويىلادى. بۇل تەك «شەتەل كورىپ كەلۋ» مە، الدە ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك ليفتىلەردىڭ باياۋ جۇمىس ىستەۋىنىڭ سالدارى ما؟ جاستاردىڭ ءبىر بولىگى ءۇشىن بۇل تاجىريبە جيناۋ، كاسىبي دامۋعا جول اشۋ بولسا، ەكىنشى بولىگى ءۇشىن بۇل – ەكونوميكالىق قىسىمنان شىعۋدىڭ امالى. ياعني، ميگراتسيا ءبىر سەبەپپەن تۇسىندىرىلەتىن قۇبىلىس ەمەس، ول بىرنەشە الەۋمەتتىك فاكتوردىڭ جيىنتىعىنان تۇرادى.
ەڭبەك ميگراتسياسىن ۇيىمداستىرۋ نارىعى
قازاقستانداعى ەڭبەك ميگراتسياسىن ۇيىمداستىراتىن اگەنتتىكتەر سانى بۇگىندە شامامەن 400-گە جەتكەن. بۇل سالا ۇزاق ۋاقىت بويى باقىلاۋسىز نارىق رەتىندە قالىپتاستى. سوڭعى جىلدارى عانا مەملەكەت تاراپىنان رەتتەۋ كۇشەيىپ، ليتسەنزيالاۋ مەن باقىلاۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلە باستادى.
وسى ورايدا وتانداستارىمىزدى شەتەلگە جۇمىسقا جىبەرەتىن مامانداردىڭ دا پىكىرىن ءبىلۋدى ءجون كوردىك. وسىنداي اگەنتتىكتىڭ نەگىزىن قالاعان ايگەرىم يززاتۋللانىڭ ايتۋى بويىنشا، قازىرگى تاڭدا ۇلكەن سۇرانىسقا يە باعىتتار – پولشا مەن سلوۆاكيا. بۇل ەلدەر قاراپايىم جۇمىسشىلارعا جۇمىس ۆيزاسىن سالىستىرمالى تۇردە قولجەتىمدى بەرەدى.
قازاقستاندىقتار كوبىنە ءوندىرىس، قويما، وراۋ، ماركيروۆكا سياقتى سالالاردا جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار قۇرىلىسشى، ەلەكتريك، دانەكەرلەۋشى جانە جۇك تاسىمالداۋ سالالارىندا دا سۇرانىس جوعارى ەكەن.
فوتو اگەنتتىك نەگىزىن قالاۋشىدان الىندى
بۇل پروتسەستىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – ەڭبەك نارىعىنىڭ جاھاندانۋى. سوڭعى جىلدارى ۇكىمەت تاراپىنان كاتار، وڭتۇستىك كورەيا، جاپونيا، يتاليا جانە ەۋروپانىڭ بىرنەشە ەلدەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار migration.enbek.kz پلاتفورماسى ارقىلى بوس جۇمىس ورىندارىن تسيفرلىق فورماتتا ۇسىنۋ باستاماسى ىسكە قوسىلعان. بۇل قادامدار ەڭبەك ميگراتسياسىن كولەڭكەلى ايماقتان شىعارىپ، اشىق جانە رەتتەلەتىن جۇيەگە اينالدىرۋعا باعىتتالعان.
مەنىڭ ميگرانتىم كىم؟
سوڭعى جىلدارى ميگرانتتاردىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى دە وزگەرگەن. بۇرىن بۇل كوبىنە ورتا جاستاعى جۇمىسشىلار بولسا، قازىر جاستاردىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ارتقان. ولاردىڭ ءبىرى شەتەلگە تۇراقتاپ قالۋ ءۇشىن بارسا، ءبىرى تاجىريبە جيناپ، اقشا تابۋ جانە الەم كورۋ ءۇشىن بارادى. تىلدىك تۇرعىدان العاندا، قاراپايىم جۇمىس ورىندارىندا نەگىزگى كوممۋنيكاتسيا كوبىنە ورىس ءتىلى ارقىلى جۇزەگە اسادى، ال جۇمىس پروتسەسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كۋراتورلار جۇيەسى قولدانىلادى. بۇل ميگراتسيانىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ينستيتۋتسيونالدانا باستاعانىن كورسەتەدى.
دەگەنمەن قاۋىپ-قاتەر دە ساقتالىپ وتىر. تۋريستىك ۆيزامەن بارىپ، زاڭسىز جۇمىسقا ورنالاسۋ تاجىريبەسى ءالى دە كەزدەسەدى. مۇنداي جاعدايدا ادامدار تۇراقتى تابىس پەن الەۋمەتتىك قورعاۋدان ايىرىلادى، كەيدە ەلگە ناتيجەسىز قايتۋعا نەمەسە دەپورتاتسياعا ۇشىراۋعا ءماجبۇر بولادى. ال جۇمىس ۆيزاسىنىڭ ارتىقشىلىعى – رەسمي كەلىسىمشارت، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە زاڭدى ەڭبەك شارتتارى. ياعني زاڭدى جول ميگرانتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرادى، بىراق وعان ۋاقىت پەن شىدامدىلىق قاجەت.
ميگرانت قايتسە قاۋىپتى ەمەس رەسۋرس بولا الادى؟
وڭتۇستىك كورەيا سياقتى كەي ەلدەردە زاڭسىز ميگراتسيا ماسەلەسى ءالى دە تولىق شەشىلمەگەن. كەيبىر ازاماتتار تۋريستىك ۆيزامەن بارىپ، زاڭسىز جۇمىس ىستەۋدى تاڭدايدى، بىراق مۇنداي جول كوبىنە تۇراقسىز ومىرگە الىپ كەلەدى. اگەنتتىك تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك، زاڭسىز جۇرگەن ادامداردىڭ ءبىر بولىگى تۇراقتى جۇمىس تابا الماي، قيىن جاعدايعا تۇسەدى نەمەسە ەلگە قايتا ورالادى.
شەتەلدە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 156 مىڭ قازاقستاندىق ادامدار – تەك جەكە تابىس تابۋشىلار عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ەل ەكونوميكاسىنا اقشا اۋدارىپ وتىرعان رەميتەنتتەر. بىراق بۇل جەردە ەكىنشى ماڭىزدى اسپەكت بار: ولاردىڭ اراسىندا بىلىكتى كادرلاردىڭ ەلدەن كەتۋى دە بايقالادى. بۇل قۇبىلىس «brain drain» دەپ اتالادى جانە ۇزاق مەرزىمدە ەلدىڭ كادرلىق الەۋەتىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. بۇل پروتسەستى تەك جوعالتۋ رەتىندە قاراستىرۋ دا بىرجاقتى بولار ەدى، سەبەبى شەتەلدەگى دياسپورا ەل ءۇشىن الەۋمەتتىك كاپيتالعا اينالا الادى. ەگەر ولار ەلمەن بايلانىسىن ۇزبەي، تاجىريبە مەن ينۆەستيتسيا اكەلسە، بۇل كەرىسىنشە دامۋدىڭ قوسىمشا رەسۋرسى بولا الادى.
جالپى قازىرگى ەڭبەك ميگراتسياسى قازاقستان ءۇشىن تەك ەكونوميكالىق ەمەس، تەرەڭ الەۋمەتتىك ترانسفورماتسيانىڭ كورىنىسى بولىپ تۇر. ءبىر جاعىنان ول ازاماتتارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشسا، ەكىنشى جاعىنان ىشكى جۇيەلىك ماسەلەلەردى كورسەتەدى. ميگراتسيانىڭ تۇپكى سەبەبى تەك جالاقىدا ەمەس، مۇمكىندىكتەردىڭ تەڭسىزدىگىندە جاتىر. سوندىقتان بۇل قۇبىلىستى توقتاتۋ ەمەس، ونى دۇرىس باسقارۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىڭ مىندەتى – شەتەلدەگى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋمەن قاتار، ولاردىڭ ەلگە قايتا ورالۋىنا جانە مامانداردىڭ جىلىستاۋىن (brain drain) بولدىرماۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ. سوندا عانا ميگراتسيا «كەتۋ» ەمەس، «اينالىم» سيپاتىنا يە بولىپ، قوعام ءۇشىن قاۋىپتى ەمەس رەسۋرسقا اينالا الادى.
نازەركە ەرلىكقىزى
