كوللاج: قاراقات باقتىلوۆا
قالا كوشەلەرىندە كەزدەسەتىن جارنامالار مەن ءمانسىز ماتىندەر، سوزبە-ءسوز جاسالعان شالا اۋدارمالار شاھار كوركىن عانا ەمەس، اتا زاڭدا ايقىندالعان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بەدەلىن دە ابدەن السىرەتىپ تۇر. ءار قادام سايىن كوزگە تۇسەتىن ستيليستيكالىق، گرامماتيكالىق جانە پۋنكتۋاتسيالىق قاتەلەر قوعامنىڭ ءتىل مادەنيەتىنە دەگەن قۇرمەتىن السىرەتسە، تىكەلەي اۋدارىلىپ، ماعىناسى بۇزىلعان جارنامالار كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىن ايقىن كورسەتەدى. بۇل ماسەلە 20–30 جىل بويى كوتەرىلسە دە، نەگە ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپقان جوق؟
جارىمجان جارناما – جانعا جارا
كوشەدەگى ماڭدايشالار مەن دۇكەن اتاۋلارىندا مەملەكەتتىك تىلدەگى جارنامالاردىڭ قاتەدەن كوز اشپايتىنى ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالىپ بارادى. كوپشىلىگى ءماتىننىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرمەي، ورىس تىلىنەن تۋرا ماعىنادا اۋدارىپ جىبەرەدى. ال كەيبىرى قازاقشا نۇسقاسىن ءتىپتى جازبايدى دا. “قاجەت بولسا، حالىق ءوزى تۇسىنەدى” دەگەن كوزقاراس ءالى دە ساقتالىپ وتىر.
قاي قالانى الساق تا ونداعى جارنامالار ورەسكەل قاتەلەرگە تولى. ويتكەنى ونى جۇيەلەپ، رەتكە كەلتىرەتىن زاڭناما تالاپتارى ءالسىز بولىپ تۇر. حابارلاندىرۋ نەمەسە جارناما جازۋ كەزىندە قازاقشا ساۋاتى از ادامدار تىكەلەي اۋدارما جاساپ، بۇرىشتامالارعا ەش تەكسەرتۋسىز ىلە سالادى. سونىڭ ءبىرى مىنا ءبىر ماڭدايشاداعى ورەسكەل قاتە:
فوتو ء«تىل الەمى» سايتىنان الىندى
ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانانىڭ وزىندە مۇنداي قاتەلىكتەر جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن، ەلوردانىڭ بىرنەشە اۋدانىندا ورنالاسقان SMALL سۋپەرماركەتتەر جەلىسى مەن ونىڭ جانىنداعى شاعىن دۇكەندەردىڭ ماڭدايشالارىنداعى ماتىندەردى كورگەندە، ەرىكسىز جاعاڭىزدى ۇستايسىز.
كوللاج: قاراقات باقتىلوۆا
بۇل جازبا قاۋىپ جونىندە ناقتى ەسكەرتۋ جاساۋدىڭ ورنىنا، سوزبە-ءسوز اۋدارمانىڭ سالدارىنان ءمانىن جوعالتىپ، ابسۋرد كۇيگە تۇسكەن. مۇنداي جاعدايدا ورىس تىلىندەگى ءماتىندى تىكەلەي اۋدارۋ ەمەس، ماعىنالىق تۇرعىدان دۇرىس جەتكىزۋ ماڭىزدى. مىسالى، «مۇز بەن قار قۇلاۋى مۇمكىن» دەپ بەرىلسە، ءارى تۇسىنىكتى، ءارى ءنورماتيۆتى بولار ەدى. سول سياقتى «بەينەباكىلاۋ» ەمەس، ورفوگرافيالىق نورماعا سايكەس «بەينەباقىلاۋ» دەپ جازىلۋى ءتيىس، ءبىر ءارىپتىڭ دۇرىس قويىلماۋى دا ءماتىننىڭ ساۋاتسىز كورىنۋىنە سەبەپ.
ەت اتاۋلارىنا قاتىستى دا ءدال وسىنداي جاعداي ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن، «قويدىڭ ساڭ ەتى» دەگەن قاتە تىركەس — ءارىپ قاتەسىنەن تۋعان ماعىنا وزگەرىسى. بۇل جەردە «سان ەتى» دەپ جازىلۋى قاجەت. قازاق تىلىندەگى «ڭ» مەن «ن» دىبىستارىنىڭ ورنىن اجىراتا الماۋ دا كوپ كەزدەسەتىن قاتەلەردىڭ ءبىرى. بۇل تەك ورفوگرافيا ماسەلەسى ەمەس، ءسوزدىڭ ءتۇبىرى مەن ماعىناسىنا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى ايىرماشىلىق. ءدال سول سياقتى دۇكەن ماڭدايشاسىنداعى «ارقاشان قولدايدى» دەگەن جازۋ دا دۇرىس ەمەس. ورفوگرافيالىق جاعىنان «قولدايدى» دەپ جازىلۋى كەرەك.
ال Okadzaki اس مازىرىندەگى «اڭ اۋلاۋ شۇجىقتارى» دەگەن ءسوزدى كورگەن كەز كەلگەن ادام ءبىر ساتكە اڭشىلىققا شىعىپ كەتەتىندەي كۇي كەشەدى. شىن مانىندە ولار جاي عانا «وحوتنيچي كولباسكي»، ياعني «اڭشىلىق شۇجىعى» دەپ اۋدارىلۋى ءتيىس وتە قاراپايىم ينگرەديەنت.
وسىنداي ۇساق كورىنەتىن، بىراق ءماندى اۋدارما قاتەلەرى ءمازىردىڭ ماعىناسىن بۇرمالاپ قانا قويماي، مەكەمەنىڭ كاسىبيلىگىنە دە اسەر ەتەدى.
سكرينشوت: قاراقات باقتىلوۆا
قارادۇرسىن كالكا – مادەنيەتتىڭ قۇلپىتاسى
شىندىعىن ايتقاندا، قازىرگى تاڭدا جارناما ءماتىنى الدىمەن ورىس تىلىندە، ءتىپتى شەتەل تىلىندە دايىندالادى دا، كەيىن قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. مىنە، سودان شەت ءتىلدىڭ ىڭعايىنا جىعىلۋ، سول تىلدە قالاي جازىلسا، ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن قالدىرماي، قازاق تىلىندە دە سولاي جازۋ باسىم بولىپ وتىر.
بۇل پىكىردى ءتىل مامانى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى شەرۋباي قۇرمانبايۇلى دا راستادى. ول جارناماداعى قاتەلىكتەردىڭ كوبەيۋ سەبەپتەرىن بىلاي ءتۇسىندىردى:
ء«جيى كەزدەسەتىن قاتەلەردىڭ سەبەبى ەكى فاكتورعا بايلانىستى. ءبىرىنشىسى – وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ جازۋ مادەنيەتىنىڭ تومەندەۋى: مەكتەپتە ديكتانت، ۋنيۆەرسيتەتتە ەسسە، شىعارما جازبايتىن، كوركەم ادەبيەتتى از وقيتىن جاستار كوبەيىپ كەتتى. PISA ناتيجەلەرى بۇل ماسەلەنى دالەلدەيدى. ەكىنشىسى – زاڭ تالاپتارىنىڭ السىزدىگى. قاتتى تالاپ بولسا، جارناما بەرۋشىلەر قاتەلىك جاسامايتىن ەدى»، - دەدى ول.
قازاق تىلىندەگى گرامماتيكالىق قاتەلەر كوبىنە ءتىلدى قولدانۋعا جاۋاپتى ماماندار جەتىسپەيتىن سالالاردا كەزدەسەدى. بۇل قىزمەت كورسەتۋ، كولىك، مەديتسينا، قارجى، تەحنيكا جانە ەنەرگەتيكا سياقتى سالالاردى قامتيدى. سونداي-اق كالكادان تولىق باس تارتۋدىڭ قاجەتى جوق، ونى ساۋاتتى ءارى شەبەر پايدالانۋ ماڭىزدى.
«ونداي قاتەلەر قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ماماندار جەتىسپەيتىن، ءتىلدى قولدانۋعا جاۋاپتى قارامايتىن باسشى-قوسشىلار وتىرعان سالالاردىڭ بارىندە بار. كالكا بارلىق تىلدە بار جانە ونى ءونىمدى ءسوزجاسام ءتاسىلى رەتىندە ءتيىمدى قولداناتىن مىسالدار از ەمەس. بىزدە سول كالكانى دۇرىس پايدالانا بىلمەيتىندىكتەن، ءساتسىز نۇسقالارى كوبەيىپ كەتتى. سوندىقتان كالكاسىز قازاق ءتىلىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلە ونى تىلىمىزگە زيان كەلتىرمەيتىندەي ەتىپ ۇتىمدى قولدانا بىلۋدە»، - دەيدى شەرۋباي قۇرمانبايۇلى.
ونىڭ پىكىرىنشە، جازۋ مادەنيەتىمىز جوعارى بولۋ ءۇشىن ۇل-قىزدارىمىز بالاباقشادان، مەكتەپتەن باستاپ، ەڭ الدىمەن ءسوزدى ورنىمەن قولدانىپ، سويلەمدى دۇرىس قۇراپ، تىنىس بەلگىلەرىن ءوز ورنىنا قويا ءبىلۋدى مەڭگەرۋى قاجەت.
«مىسالى، ءبىر پورتال “دارىگەرلەرمەن بوساندىرىپ الدىق” دەپ جازدى. مۇندا ەكى قاتە بار، ەكەۋى دە اۋدارما اسەرىنەن بولعان. «دارىگەرلەر بوساندىردى»، «جاڭالىعىن ءبولىستى» دەمەي، «جاڭالىعىن ايتتى» دەسە بولادى. تاعى ءبىر مىسال: “اقتاۋدا رەسپۋبليكالىق قاريلار بايقاۋى وتەدى” – سوزدەردىڭ ورىن ءتارتىبى بۇزىلعان. سپورتتىق جازبادا: “جانىبەك ءالىمحانۇلى قارسىلاسىن بەسىنشى راۋندتا جەر جاستاندىردى” دەگەن. «جەر جاستانۋ» تىركەسى «مۇردەم كەتۋ، ءولۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. «جاۋدى جەر جاستاندىردى» دەسە ورىندى»، – دەدى شەرۋباي قۇرمانبايۇلى.
كوللاج: قاراقات باقتىلوۆا
اۋدارما نەگە اقساق؟
وسى تۇستا ءتىل ماسەلەسىن پراكتيكالىق دەڭگەيدە شەشىپ جۇرگەن مامانداردىڭ پىكىرىنە دە قۇلاق اسقان ءجون. MNU حالىقارالىق جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى الما سايلاۋقىزى قازاقشا قاتە اۋدارمالارعا ستۋدەنت كەزىنەن بەرى نازار اۋدارىپ كەلە جاتقانىن ايتادى.
«قازاقشا جارنامالار سول جىلدارى ەندى پايدا بولىپ جاتقان كەز ەدى. كوز ۇيرەنە بەرسە، ساۋاتسىزدىق قالىپتى نارسەگە اينالادى. بۇل – ءتىل مادەنيەتىنىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلەتىن وتە قاۋىپتى ءۇردىس»، - دەدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي قاتەلەر كۇندەلىكتى ومىردە كوزگە بىردەن تۇسە باستايدى. ساۋدا ورتالىقتارىنداعى «يتەر»، «جاپ» سەكىلدى دۇرىس قويىلماعان اۋدارمالار دا، كوشەدە كورسەتىلەتىن بەينەروليكتەر دە – ءبارى وسىنىڭ دالەلى. ءتىپتى مينيسترلىككە قاراما-قارسى ورنالاسقان «نوۆىي مير» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ ماڭدايشاسىندا كورسەتىلەتىن بەينەجارنامادان دا بىرنەشە قاتە اقپاراتتى بايقاعانىن ايتادى.
«كەيبىر سالالاردا جاقسارىپ جاتقانىمەن، باسقا جەرلەردە كەرىسىنشە ناشارلاپ بارادى. مىسالى، ەكى كۇن بۇرىن اتا-انالار چاتىنا مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ حابارلاماسى كەلدى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇماۋدىڭ ورشۋىنە بايلانىستى جازعان نۇسقاۋلىعى كالكامەن اۋدارىلىپ، قازاق تىلىندە مۇلدە جوق سوزدەر مەن قيسىنسىز تىركەستەرگە تولىپ كەتتى. وقىپ بولعانشا تاڭ قالدىم»، – دەپ ءوز كەيسىمەن ءبولىستى.
العاش رەت الما سايلاۋقىزى 2010 جىلى اقتاۋداعى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قاپتامالارىنان «ماي» ءسوزىن «مالدىڭ مايى» دەپ قاتە اۋدارعانىن كورىپ، اكىمدىككە رەسمي حات جازعان.
«ولار قاپتامالار دايىن، ءبىر جىلداي ءبىز ولاردى اۋىستىرا المايمىز دەپ جاۋاپ بەردى. كەيىن بارلىق ورەسكەل قاتەلەردى جيناپ، “انا ءتىلى” گازەتىنە ماقالا جاريالادىم»، - دەيدى ول.
اۋقىمدى پروبلەماعا قاراماستان، سوڭعى جىلدارى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قىزمەتتەردىڭ دە الەۋەتى ارتىپ كەلەدى. الما سايلاۋقىزى بۇل رەتتە قالالىق انىقتاما قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى:
«كەيىن استاناعا كەلگەن سوڭ “109” قىزمەتى وتە ۇلكەن كومەك بولدى. بۇرىن انىقتاما بەرىپ، ۇزاق ءتۇسىندىرۋ كەرەك بولسا، قازىر Telegram-بوت ارقىلى قاتە جازۋدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، ناقتى مەكەنجايىن جىبەرسەڭ جەتكىلىكتى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى تۇزەتۋ ەنگىزىلگەنىن حابارلايدى. بۇل – وتە ءتيىمدى مەحانيزم. ءالى كۇنگە دەيىن قولدانامىن»، - دەيدى الما سايلاۋقىزى.
سكرينشوت: الما سايلاۋقىزى
ەگەر ءسىز دە الما حانىم سەكىلدى قالاداعى كەز كەلگەن مەكەنجايدان قاتە جازۋدى نەمەسە تۇسىنىكسىز اقپاراتتى بايقاساڭىز، ونى تۇزەتۋ ءۇشىن «109» قىزمەتىنە حابارلاسا الاسىز. ول ءۇشىن قاتە ءماتىندى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، ناقتى مەكەنجايىن https://t.me/ikomek109_astanabot وسى سىلتەمەگە ءوتىپ، جىبەرسەڭىز بولادى. كەيىن اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى وزدەرى سىزگە تۇزەتۋ ەنگىزىلگەنى جايلى حابارلايتىن بولادى. بۇل ءادىس قاراپايىم ءارى تەز جۇمىس ىستەيدى، سوندىقتان كەز كەلگەن قالا تۇرعىنى پايدالانا الادى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، اۋدارما ساپاسىن ارتتىرۋ تەك جەكەلەگەن تۇزەتۋلەرمەن شەكتەلمەيدى. بۇل جۇيەلى ءارى كەشەندى جۇمىس.
«بىرىنشىدەن، ءتىل كورپۋستارىن جاڭارتىپ، دۇرىس نۇسقالاردى كوبىرەك ەنگىزۋ قاجەت. ەكىنشىدەن، اۋدارماشىلار مەن ءتىل ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ كەرەك: تەرمينولوگياداعى جاڭالىقتاردى دۇرىس ءتۇسىندىرۋ، ولاردى جۇيەلى وقىتۋ وتە ماڭىزدى. ۇشىنشىدەن، تەرمينولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ وزىنە كاسىبيلىك، قۇزىرەتتىلىك جانە تىلگە دەگەن جاناشىرلىق قاجەت»،- دەيدى ول.
1010 سىرتقى جارناما الىنىپ تاستالدى
بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىز استانا قالاسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە مۇراعات ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ساكەن ەسىركەپپەن سۇقباتتاسقان ەدىك.
«2020–2025 جىلدار ارالىعىندا قالادا 16 مىڭعا جۋىق كورنەكى اقپارات پەن جارناما ءماتىنى ساراپتامادان ءوتتى. ونىڭ 86 پايىزى تۇزەتىلىپ، جاڭا نورماتيۆتەرگە سايكەستەندىرىلدى»، – دەپ حابارلادى باسقارما باسشىسى.
اكىمشىلىك كودەكستىڭ 75-بابى بويىنشا كورنەكى اقپارات دۇرىس ورنالاستىرىلماسا الدىمەن ەسكەرتۋ جاسالادى. ءبىر جىل ىشىندە مۇنداي قاتەلىك تاعى قايتالانسا، ايىپپۇل سالىنادى: شاعىن بيزنەسكە – 5 اەك، ورتا بيزنەسكە – 10 اەك، ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە – 25 اەك. دەگەنمەن، ساكەن ەسىركەپتىڭ ايتۋىنشا، اكىمدىك ايىپپۇل سالۋدان بۇرىن الدىن الۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى باستى نازارعا العان.
ء«بىز قالانىڭ كوشەلەرىندەگى قاتەلىكتەردى جۇيەلى تۇردە تەكسەرىپ، زاڭعا سايكەس تۇزەتۋلەر ەنگىزەمىز. قاتە جازىلعان جارنامالار ەستەتيكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس، ءتىل مادەنيەتىنە دە زيان كەلتىرەدى. كاسىپكەرلەردىڭ كوپشىلىگى ماتىندەردى ورىس تىلىنەن تىكەلەي اۋدارادى، سونىڭ سالدارىنان ماعىناسى بۇزىلىپ جاتىر. زاڭدى تۇلعالاردىڭ رەسمي اتاۋلارى دا كەيدە قازاق ءتىلىنىڭ نورماسىنا سايكەس كەلمەيدى. سول سەبەپتەن، ءبىز بۇل باعىتتا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىنا باسىمدىق بەرەمىز»، - دەيدى ساكەن ەسىركەپ.
كوللاج: قاراقات باقتىلوۆا
ماماننىڭ ايتۋىنشا، استانا قالاسىندا ءتىل نورمالارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تۇراقتى رەيدتەر وتكىزىلەدى. كاسىپكەرلەرگە مەملەكەتتىك تىلدە دۇرىس جازۋ ءۇشىن ارنايى قالتا كىتاپشالارى مەن زاڭنامانى تۇسىندىرەتىن جادىنامالار بەرىلىپ، ناتيجەسىندە زاڭ تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن جارناما ۋاقىتىلى الىنىپ تاستالادى.
«ەلورداداعى «وردا بازار»، «سامعاۋ»، «12 مەسياتسەۆ»، «ەۋرازيا»، «Central Market»، «استىقجان» سياقتى ساۋدا ورتالىقتارىندا رەيدتەر جۇرگىزىلدى. شارا بارىسىندا 2000-نان استام سۋبەكتى قامتىلىپ، كاسىپكەرلەرگە “ساۋدا-ساتتىقا قاجەتتى سوزدەر جيىنتىعى” قالتا كىتاپشاسى جانە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى” زاڭدى تۇسىندىرەتىن جادىناما تاراتىلدى. ناتيجەسىندە زاڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن 1010 كورنەكى اقپارات پەن سىرتقى جارناما الىنىپ تاستالدى»، - دەپ تولىقتىردى باسقارما باسشىسى.
ايتۋىنشا، باسقارما «قازاق ءتىلى» قوعامىمەن بىرلەسىپ، «كورنەكى» («Körneki») جوباسىن ىسكە قوسقان. بۇل باستاما ارقىلى قوعام وكىلدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ، زاڭعا قايشى كەلەتىن جارنامالاردى انىقتاپ، ولاردى رەتكە كەلتىرىپتى. سونىمەن قاتار، تىلدەردى دامىتۋ جانە مۇراعات ءىسى باسقارماسى قالاداعى ءتىل جاناشىرلارى مەن بەلسەندى ازاماتتاردى بىرىكتىرىپ، «تىلگە قولداۋ» اتتى ارنايى جۇمىس توبىن قۇرعان.
«قاتە اۋدارمالار بويىنشا شاعىم، كوبىنەسە، قالا تۇرعىندارىنان كەلەدى. ءبىز قالانىڭ سىرتقى جانە ىشكى كورنەكى اقپاراتتارىن زاڭ تالاپتارىنا سايكەستەندىرۋ جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزەمىز. سونىمەن قاتار، «كورنەكى» جوباسى ارقىلى قوعام وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ، زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاپ، ولاردى رەتكە كەلتىرۋگە مۇمكىندىك الامىز. بۇل تىلگە قاتىستى جەكەلەگەن كونفليكتىلەردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى»، - دەپ ءتۇسىندىردى ول.
2025 جىلى ءتىل تۋرالى زاڭعا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلار ماڭدايشا ورناتۋ ءتارتىبىن كۇشەيتتى: ەندى ءاربىر ماڭدايشا 5 جۇمىس كۇنى ىشىندە تەكسەرىلىپ، ەسكەرتۋ بولعان جاعدايدا تۇزەتىلگەن سوڭ عانا ورنالاستىرىلاتىن بولادى.
قىرعىزستانداعى قاتەلەر
كوللاج: قاراقات باقتىلوۆا
مۇنداي ماسەلە باسقا ەلدەردە دە ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى، قىرعىزستاندا دا جارناما مەن كورنەكى اقپاراتتا مەملەكەتتىك ءتىل نورمالارىن ساقتاۋ وزەكتى بولىپ وتىر.
ەلدە تەلەديدار مەن راديو باعدارلامالارىنىڭ كەمىندە 60 %-ى قىرعىز تىلىندە بولۋى ءتيىس، ال جارناما ماتىندەرى جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى بەكىتكەن ەملە جانە تىلدىك ستاندارتتارعا ساي كەلۋى قاجەت. قۇقىق بۇزۋشىلىققا بايلانىستى ايىپپۇلدار جەكە تۇلعالار ءۇشىن 5 000 سوم، ۇيىمدار ءۇشىن 17 000 سوم كولەمىندە بەلگىلەنگەن.
ەگەر جارنامالىق ءماتىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ نورماسىنا سايكەس كەلمەسە، ايىپپۇل سالىنادى. ۇلتتىق كوميسسيا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋىن قاداعالاپ، زاڭدى بۇزعاندارعا شارا قولدانادى.
ءتىل احۋالىنىڭ تەرەڭ سەبەپتەرى
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، قاتە اۋدارما مەن دۇرىس قولدانىلماعان مەملەكەتتىك ءتىل تەك تىلدىك ماسەلە عانا ەمەس، مادەني ورتا مەن تىلدىك ينفراقۇرىلىمنىڭ دەڭگەيىن كورسەتەدى. بۇل تۋرالى ءبىز الەۋمەتتانۋشى اسەم قۇسمانوۆامەن تىلدەسكەن ەدىك.
«قازاق تىلىندەگى جارناماداعى، كوشەلەردەگى قاتەلەر، كوبىنە، ءتىلدىڭ قوعامدىق ومىردە شەكتەۋلى قولدانىلۋىنان جانە كاسىبي رەداكتورلار مەن اۋدارماشىلاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن تۋىندايدى. ەگەر ءتىل ادەبيەتتە، مەديادا جانە كاسىبي ورتادا كەڭىنەن قولدانىلسا، قاتەلەر سيرەك كەزدەسەدى»، – دەدى الەۋمەتتانۋشى.
ونىڭ پىكىرىنشە، ءتىلدىڭ ساپالى قولدانىلۋى تەك جەكە ادامداردىڭ تىلدىك بىلىمىنە عانا ەمەس، قوعامداعى جۇيەلى قولداۋعا دا بايلانىستى. ءتىلدى تەك تۇرمىستىق دەڭگەيدە قولدانۋ قاتەلەردىڭ جيىلەۋىنە اكەلەدى، ال كاسىبي رەداكتورلار مەن اۋدارماشىلاردىڭ سانى ارتسا، ءتىلدىڭ ساپاسى جوعارىلايتىنى انىق.
ء«تىل دە ادام سياقتى، ءوز جاسى، مارتەبەسى جانە تاريحى بار. قازاق ءتىلى اۋىر كەزەڭدەردى باستان وتكەردى جانە ۇزاق ۋاقىت ورىس تىلىمەن تەڭ دارەجەدە قولدانىلمادى. قازىر ول الەمدىك تىلدەر اراسىندا باسەكەلەسىپ وتىر. مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ قازاق ءتىلىن جاقسى مەڭگەرۋى ماڭىزدى، ويتكەنى كوپشىلىگى ونى تەك تۇرمىستىق دەڭگەيدە، كۇندەلىكتى سويلەسۋ ءۇشىن قولدانادى، ال ادەبي نەمەسە ىسكەرلىك (جارناما) ستيلدەرىندە سويلەۋ قابىلەتى تومەن»، – دەدى اسەم حانىم.
دەپۋتات ەنگىزگەن وزگەرىس قانداي؟
كوللاج: قاراقات باقتىلوۆا
ءتىل تازالىعى مەن جارناماداعى قاتە اۋدارمالار ماسەلەسى قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولات باقبەرگەنۇلى ءۇشىن وتە تانىس دۇنيە. سەبەبى بىركەزدەرى استانا قالالىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىندا جۇمىس جاساعان ول پروبلەمانىڭ قانشالىقتى وزەكتى ەكەنىن جاقسى بىلەدى.
«بۇل ماسەلەنىڭ نەگىزگى سەبەبى، ارينە، زاڭنىڭ وسالدىعى. ءبىز بيىل بىرنەشە دەپۋتاتپەن بىرگە ءتىل تۋرالى زاڭعا ماڭىزدى وزگەرىس ەنگىزدىك. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 35 جىل بولسا دا، جارناما ماتىندەرىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانمەن كەلىسۋ تالابى بولماعان. ەندى 2025 جىلدان باستاپ كەز كەلگەن جارناما مىندەتتى تۇردە ءتىل بولىمىنە جولدانىپ، بەس كۇن ىشىندە قاتەلەر انىقتالسا، ەسكەرتۋ بەرىلەدى»، – دەدى دەپۋتات.
بولات باقبەرگەنۇلى اتاپ وتكەندەي، باستى ماسەلە – ورىنداۋشىلاردىڭ ازدىعى.
«بۇرىن ءتىل باسقارماسىندا 15 مامان جۇمىس ىستەسە، قازىر 3–4 ادام قالدى. كەي وڭىرلەردە ءتىل باسقارمالارى مۇلدە جابىلىپ قالعان. وسى وزگەرىستەر تولىق كۇشىنە ەنگەن سوڭ، الداعى ون جىلدا ءتىل تازالىعى ماسەلەسى ايتارلىقتاي شەشىلەدى دەپ ويلايمىن»، - دەدى ول.
بولات باقبەرگەنۇلىنىڭ پىكىرىنشە، تىلدىك ورتانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءۇش نەگىزگى قادام قاجەت:
-
قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ.
-
جوو-دا قازاق ءتىلى ماماندىعىنا بولىنەتىن گرانت سانىن ارتتىرۋ.
-
ءتىل باسقارمالارى مەن ءتىل ورتالىقتارىن قۇرۋ جانە كەڭەيتۋ.
دەپۋتات ەۋروپادا بۇل ماسەلە تەك زاڭمەن شەشىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ءبىر رەت قاتە جىبەرىلسە، ايىپپۇل سالىنادى، ەكىنشى رەت قاتاڭ جازا قولدانىلادى، ءۇشىنشى رەت ءتىپتى قاماۋعا دەيىن بارادى ەكەن. سونداي-اق، جۇيەلى ءتارتىپ پەن مىندەتتى جاۋاپكەرشىلىككە كوشۋ دۇرىس جول بولىپ سانالادى.
«مەنىڭ پوزيتسيام ايقىن: جارناما ءتىلىن رەتتەۋ تولىق كولەمدە زاڭمەن مىندەتتەلۋى ءتيىس. قاتەلەردى جوندەۋ ءتىل ماماندارىنىڭ وتىنىشىمەن ەمەس، زاڭنىڭ تالابى رەتىندە جاسالۋى كەرەك. قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا، قاتە جازعان كاسىپكەر ءۇشىن بۇل – جاي عانا ۇيات ەمەس، قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك»، – دەدى دەپۋتات.
قازاق تىلىندەگى جارناماداعى قاتەلىكتەر تەك كورنەكىلىك تۇرعىسىنان ەمەس، قوعامداعى ءتىل مادەنيەتى مەن كاسىبي جاۋاپكەرشىلىكتىڭ دەڭگەيىن كورسەتەدى. دەپۋتات اتاپ وتكەندەي، نەگىزگى كەدەرگى – زاڭدىق قاتاڭدىقتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جانە ورىنداۋشىلاردىڭ ازدىعى.
2025 جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس، بارلىق جارناما ماتىندەرى قالالىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ تەكسەرۋىنەن ءوتۋى قاجەت. بەس كۇن ىشىندە تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى، قاجەت بولسا ەسكەرتۋ مەن ايىپپۇل قولدانىلادى.
ساراپشىلار ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن زاڭدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ، قوعام بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ جانە كاسىبي مامانداردىڭ ساپالى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى. جۇيەلى جانە كەشەندى ءتاسىل عانا ءتىل مادەنيەتىن ساقتاپ، جارناماداعى قاتەلىكتەردى ازايتا الادى. ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ، ونىڭ تازالىعىن ساقتاۋ – تەك مامانداردىڭ مىندەتى ەمەس. بۇل كاسىپكەرلەردەن باستاپ، بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى.
قاراقات باقتىلوۆا
