kollaj: Qaraqat Baqtylova
Qala köşelerınde kezdesetın jarnamalar men mänsız mätınder, sözbe-söz jasalǧan şala audarmalar şahar körkın ǧana emes, Ata zaŋda aiqyndalǧan memlekettık tıldıŋ bedelın de äbden älsıretıp tūr. Är qadam saiyn közge tüsetın stilistikalyq, grammatikalyq jäne punktuasiialyq qateler qoǧamnyŋ tıl mädenietıne degen qūrmetın älsıretse, tıkelei audarylyp, maǧynasy būzylǧan jarnamalar käsıbi jauapkerşılık deŋgeiın aiqyn körsetedı. Būl mäsele 20–30 jyl boiy köterılse de, nege älı künge deiın tübegeilı şeşımın tapqan joq?
JARYMJAN JARNAMA – JANǦA JARA
Köşedegı maŋdaişalar men düken ataularynda memlekettık tıldegı jarnamalardyŋ qateden köz aşpaityny üirenşıktı jaǧdaiǧa ainalyp barady. Köpşılıgı mätınnıŋ maǧynasyna män bermei, orys tılınen tura maǧynada audaryp jıberedı. Al keibırı qazaqşa nūsqasyn tıptı jazbaidy da. “Qajet bolsa, halyq özı tüsınedı” degen közqaras älı de saqtalyp otyr.
Qai qalany alsaq ta ondaǧy jarnamalar öreskel qatelerge toly. Öitkenı ony jüielep, retke keltıretın zaŋnama talaptary älsız bolyp tūr. Habarlandyru nemese jarnama jazu kezınde qazaqşa sauaty az adamdar tıkelei audarma jasap, būryştamalarǧa eş teksertusız ıle salady. Sonyŋ bırı myna bır maŋdaişadaǧy öreskel qate:
Foto «Tıl älemı» saitynan alyndy
Elımızdıŋ bas qalasy Astananyŋ özınde mūndai qatelıkter jetıp artylady. Mäselen, elordanyŋ bırneşe audanynda ornalasqan SMALL supermarketter jelısı men onyŋ janyndaǧy şaǧyn dükenderdıŋ maŋdaişalaryndaǧy mätınderdı körgende, erıksız jaǧaŋyzdy ūstaisyz.
kollaj: Qaraqat Baqtylova
Būl jazba qauıp jönınde naqty eskertu jasaudyŋ ornyna, sözbe-söz audarmanyŋ saldarynan mänın joǧaltyp, absurd küige tüsken. Mūndai jaǧdaida orys tılındegı mätındı tıkelei audaru emes, maǧynalyq tūrǧydan dūrys jetkızu maŋyzdy. Mysaly, «Mūz ben qar qūlauy mümkın» dep berılse, ärı tüsınıktı, ärı normativtı bolar edı. Sol siiaqty «beinebakylau» emes, orfografiialyq normaǧa säikes «beinebaqylau» dep jazyluy tiıs, bır ärıptıŋ dūrys qoiylmauy da mätınnıŋ sauatsyz körınuıne sebep.
Et ataularyna qatysty da däl osyndai jaǧdai jiı kezdesedı. Mäselen, «qoidyŋ saŋ etı» degen qate tırkes — ärıp qatesınen tuǧan maǧyna özgerısı. Būl jerde «san etı» dep jazyluy qajet. Qazaq tılındegı «ŋ» men «n» dybystarynyŋ ornyn ajyrata almau da köp kezdesetın qatelerdıŋ bırı. Būl tek orfografiia mäselesı emes, sözdıŋ tübırı men maǧynasyna äser etetın maŋyzdy aiyrmaşylyq. Däl sol siiaqty düken maŋdaişasyndaǧy «ärqaşan qoldaidy» degen jazu da dūrys emes. Orfografiialyq jaǧynan «qoldaidy» dep jazyluy kerek.
Al Okadzaki as mäzırındegı «aŋ aulau şūjyqtary» degen sözdı körgen kez kelgen adam bır sätke aŋşylyqqa şyǧyp ketetındei küi keşedı. Şyn mänınde olar jai ǧana «ohotnichi kolbaski», iaǧni «aŋşylyq şūjyǧy» dep audaryluy tiıs öte qarapaiym ingredient.
Osyndai ūsaq körınetın, bıraq mändı audarma qatelerı mäzırdıŋ maǧynasyn būrmalap qana qoimai, mekemenıŋ käsıbilıgıne de äser etedı.
skrinşot: Qaraqat Baqtylova
QARADÜRSIN KALKA – MÄDENİETTIŊ QŪLPYTASY
Şyndyǧyn aitqanda, qazırgı taŋda jarnama mätını aldymen orys tılınde, tıptı şetel tılınde daiyndalady da, keiın qazaq tılıne audarylady. Mıne, sodan şet tıldıŋ yŋǧaiyna jyǧylu, sol tılde qalai jazylsa, ütır-nüktesıne deiın qaldyrmai, qazaq tılınde de solai jazu basym bolyp otyr.
Būl pıkırdı tıl mamany, filologiia ǧylymynyŋ doktory Şerubai Qūrmanbaiūly da rastady. Ol jarnamadaǧy qatelıkterdıŋ köbeiu sebepterın bylai tüsındırdı:
«Jiı kezdesetın qatelerdıŋ sebebı ekı faktorǧa bailanysty. Bırınşısı – oquşylar men studentterdıŋ jazu mädenietınıŋ tömendeuı: mektepte diktant, universitette esse, şyǧarma jazbaityn, körkem ädebiettı az oqityn jastar köbeiıp kettı. PISA nätijelerı būl mäselenı däleldeidı. Ekınşısı – zaŋ talaptarynyŋ älsızdıgı. Qatty talap bolsa, jarnama beruşıler qatelık jasamaityn edı», - dedı ol.
Qazaq tılındegı grammatikalyq qateler köbıne tıldı qoldanuǧa jauapty mamandar jetıspeitın salalarda kezdesedı. Būl qyzmet körsetu, kölık, medisina, qarjy, tehnika jäne energetika siiaqty salalardy qamtidy. Sondai-aq kalkadan tolyq bas tartudyŋ qajetı joq, ony sauatty ärı şeber paidalanu maŋyzdy.
«Ondai qateler qazaq tılın jetık bıletın mamandar jetıspeitın, tıldı qoldanuǧa jauapty qaramaityn basşy-qosşylar otyrǧan salalardyŋ bärınde bar. Kalka barlyq tılde bar jäne ony önımdı sözjasam täsılı retınde tiımdı qoldanatyn mysaldar az emes. Bızde sol kalkany dūrys paidalana bılmeitındıkten, sätsız nūsqalary köbeiıp kettı. Sondyqtan kalkasyz qazaq tılın jasau mümkın emes. Mäsele ony tılımızge ziian keltırmeitındei etıp ūtymdy qoldana bılude», - deidı Şerubai Qūrmanbaiūly.
Onyŋ pıkırınşe, jazu mädenietımız joǧary bolu üşın ūl-qyzdarymyz balabaqşadan, mektepten bastap, eŋ aldymen sözdı ornymen qoldanyp, söilemdı dūrys qūrap, tynys belgılerın öz ornyna qoia bıludı meŋgeruı qajet.
«Mysaly, bır portal “Därıgerlermen bosandyryp aldyq” dep jazdy. Mūnda ekı qate bar, ekeuı de audarma äserınen bolǧan. «Därıgerler bosandyrdy», «jaŋalyǧyn bölıstı» demei, «jaŋalyǧyn aitty» dese bolady. Taǧy bır mysal: “Aqtauda respublikalyq qarilar baiqauy ötedı” – sözderdıŋ oryn tärtıbı būzylǧan. Sporttyq jazbada: “Jänıbek Älımhanūly qarsylasyn besınşı raundta jer jastandyrdy” degen. «Jer jastanu» tırkesı «mürdem ketu, ölu» degen maǧynany bıldıredı. «Jaudy jer jastandyrdy» dese oryndy», – dedı Şerubai Qūrmanbaiūly.
kollaj: Qaraqat Baqtylova
AUDARMA NEGE AQSAQ?
Osy tūsta tıl mäselesın praktikalyq deŋgeide şeşıp jürgen mamandardyŋ pıkırıne de qūlaq asqan jön. MNU Halyqaralyq jurnalistika mektebınıŋ professory Alma Sailauqyzy qazaqşa qate audarmalarǧa student kezınen berı nazar audaryp kele jatqanyn aitady.
«Qazaqşa jarnamalar sol jyldary endı paida bolyp jatqan kez edı. Köz üirene berse, sauatsyzdyq qalypty närsege ainalady. Būl – tıl mädenietınıŋ qūldyrauyna äkeletın öte qauıptı ürdıs», - dedı sarapşy.
Onyŋ aituynşa, mūndai qateler kündelıktı ömırde közge bırden tüse bastaidy. Sauda ortalyqtaryndaǧy «iter», «jap» sekıldı dūrys qoiylmaǧan audarmalar da, köşede körsetıletın beinerolikter de – bärı osynyŋ dälelı. Tıptı ministrlıkke qarama-qarsy ornalasqan «Novyi mir» tūrǧyn üi keşenınıŋ maŋdaişasynda körsetıletın beinejarnamadan da bırneşe qate aqparatty baiqaǧanyn aitady.
«Keibır salalarda jaqsaryp jatqanymen, basqa jerlerde kerısınşe naşarlap barady. Mysaly, ekı kün būryn ata-analar chatyna mektep äkımşılıgınıŋ habarlamasy keldı. Medisina qyzmetkerlerınıŋ tūmaudyŋ örşuıne bailanysty jazǧan nūsqaulyǧy kalkamen audarylyp, qazaq tılınde mülde joq sözder men qisynsyz tırkesterge tolyp kettı. Oqyp bolǧanşa taŋ qaldym», – dep öz keisımen bölıstı.
Alǧaş ret Alma Sailauqyzy 2010 jyly Aqtaudaǧy süt önımderınıŋ qaptamalarynan «mai» sözın «maldyŋ maiy» dep qate audarǧanyn körıp, äkımdıkke resmi hat jazǧan.
«Olar qaptamalar daiyn, bır jyldai bız olardy auystyra almaimyz dep jauap berdı. Keiın barlyq öreskel qatelerdı jinap, “Ana tılı” gazetıne maqala jariialadym», - deidı ol.
Auqymdy problemaǧa qaramastan, soŋǧy jyldary tüzetuler engızuge mümkındık beretın qyzmetterdıŋ de äleuetı artyp keledı. Alma Sailauqyzy būl rette qalalyq anyqtama qyzmetınıŋ tiımdılıgın erekşe atap öttı:
«Keiın Astanaǧa kelgen soŋ “109” qyzmetı öte ülken kömek boldy. Būryn anyqtama berıp, ūzaq tüsındıru kerek bolsa, qazır Telegram-bot arqyly qate jazudy suretke tüsırıp, naqty mekenjaiyn jıberseŋ jetkılıktı. Bıraz uaqyttan keiın äkımdık qyzmetkerlerı tüzetu engızılgenın habarlaidy. Būl – öte tiımdı mehanizm. Älı künge deiın qoldanamyn», - deidı Alma Sailauqyzy.
skrinşot: Alma Sailauqyzy
Eger sız de Alma hanym sekıldı qaladaǧy kez kelgen mekenjaidan qate jazudy nemese tüsınıksız aqparatty baiqasaŋyz, ony tüzetu üşın «109» qyzmetıne habarlasa alasyz. Ol üşın qate mätındı suretke tüsırıp, naqty mekenjaiyn https://t.me/ikomek109_astanabot osy sıltemege ötıp, jıberseŋız bolady. Keiın äkımdık qyzmetkerlerı özderı sızge tüzetu engızılgenı jaily habarlaityn bolady. Būl ädıs qarapaiym ärı tez jūmys ısteidı, sondyqtan kez kelgen qala tūrǧyny paidalana alady.
Mamannyŋ aituynşa, audarma sapasyn arttyru tek jekelegen tüzetulermen şektelmeidı. Būl jüielı ärı keşendı jūmys.
«Bırınşıden, tıl korpustaryn jaŋartyp, dūrys nūsqalardy köbırek engızu qajet. Ekınşıden, audarmaşylar men tıl mamandarynyŋ bılıktılıgın köteru kerek: terminologiiadaǧy jaŋalyqtardy dūrys tüsındıru, olardy jüielı oqytu öte maŋyzdy. Üşınşıden, terminologiiamen jūmys ısteitın mamandardyŋ özıne käsıbilık, qūzyrettılık jäne tılge degen janaşyrlyq qajet»,- deidı ol.
1010 SYRTQY JARNAMA ALYNYP TASTALDY
Būl mäsele boiynşa bız Astana qalasynyŋ Tılderdı damytu jäne mūraǧat ısı basqarmasynyŋ basşysy Säken Esırkeppen sūqbattasqan edık.
«2020–2025 jyldar aralyǧynda qalada 16 myŋǧa juyq körnekı aqparat pen jarnama mätını saraptamadan öttı. Onyŋ 86 paiyzy tüzetılıp, jaŋa normativterge säikestendırıldı», – dep habarlady basqarma basşysy.
Äkımşılık kodekstıŋ 75-baby boiynşa körnekı aqparat dūrys ornalastyrylmasa aldymen eskertu jasalady. Bır jyl ışınde mūndai qatelık taǧy qaitalansa, aiyppūl salynady: şaǧyn bizneske – 5 AEK, orta bizneske – 10 AEK, ırı käsıpkerlık subektılerıne – 25 AEK. Degenmen, Säken Esırkeptıŋ aituynşa, äkımdık aiyppūl saludan būryn aldyn alu şaralaryn küşeitudı basty nazarǧa alǧan.
«Bız qalanyŋ köşelerındegı qatelıkterdı jüielı türde tekserıp, zaŋǧa säikes tüzetuler engızemız. Qate jazylǧan jarnamalar estetikalyq tūrǧydan ǧana emes, tıl mädenietıne de ziian keltıredı. Käsıpkerlerdıŋ köpşılıgı mätınderdı orys tılınen tıkelei audarady, sonyŋ saldarynan maǧynasy būzylyp jatyr. Zaŋdy tūlǧalardyŋ resmi ataulary da keide qazaq tılınıŋ normasyna säikes kelmeidı. Sol sebepten, bız būl baǧytta tüsındıru jūmysyna basymdyq beremız», - deidı Säken Esırkep.
kollaj: Qaraqat Baqtylova
Mamannyŋ aituynşa, Astana qalasynda tıl normalarynyŋ saqtaluyn qamtamasyz etu maqsatynda tūraqty reidter ötkızıledı. Käsıpkerlerge memlekettık tılde dūrys jazu üşın arnaiy qalta kıtapşalary men zaŋnamany tüsındıretın jadynamalar berılıp, nätijesınde zaŋ talaptaryna sai kelmeitın jarnama uaqytyly alynyp tastalady.
«Elordadaǧy «Orda bazar», «Samǧau», «12 Mesiasev», «Euraziia», «Central Market», «Astyqjan» siiaqty sauda ortalyqtarynda reidter jürgızıldı. Şara barysynda 2000-nan astam subektı qamtylyp, käsıpkerlerge “Sauda-sattyqa qajettı sözder jiyntyǧy” qalta kıtapşasy jäne “Qazaqstan Respublikasyndaǧy tıl turaly” zaŋdy tüsındıretın jadynama taratyldy. Nätijesınde zaŋ talaptaryna säikes kelmeitın 1010 körnekı aqparat pen syrtqy jarnama alynyp tastaldy», - dep tolyqtyrdy basqarma basşysy.
Aituynşa, basqarma «Qazaq tılı» qoǧamymen bırlesıp, «Körnekı» («Körneki») jobasyn ıske qosqan. Būl bastama arqyly qoǧam ökılderımen bırlese otyryp, zaŋǧa qaişy keletın jarnamalardy anyqtap, olardy retke keltırıptı. Sonymen qatar, Tılderdı damytu jäne mūraǧat ısı basqarmasy qaladaǧy tıl janaşyrlary men belsendı azamattardy bırıktırıp, «Tılge qoldau» atty arnaiy jūmys tobyn qūrǧan.
«Qate audarmalar boiynşa şaǧym, köbınese, qala tūrǧyndarynan keledı. Bız qalanyŋ syrtqy jäne ışkı körnekı aqparattaryn zaŋ talaptaryna säikestendıru jūmystaryn jüielı türde jürgızemız. Sonymen qatar, «Körnekı» jobasy arqyly qoǧam ökılderımen bırlesıp, zaŋ būzuşylyqtardy anyqtap, olardy retke keltıruge mümkındık alamyz. Būl tılge qatysty jekelegen konfliktılerdıŋ aldyn aluǧa kömektesedı», - dep tüsındırdı ol.
2025 jyly Tıl turaly zaŋǧa engızılgen tolyqtyrular maŋdaişa ornatu tärtıbın küşeittı: endı ärbır maŋdaişa 5 jūmys künı ışınde tekserılıp, eskertu bolǧan jaǧdaida tüzetılgen soŋ ǧana ornalastyrylatyn bolady.
QYRǦYZSTANDAǦY QATELER
kollaj: Qaraqat Baqtylova
Mūndai mäsele basqa elderde de jiı kezdesedı. Mysaly, Qyrǧyzstanda da jarnama men körnekı aqparatta memlekettık tıl normalaryn saqtau özektı bolyp otyr.
Elde teledidar men radio baǧdarlamalarynyŋ kemınde 60 %-y qyrǧyz tılınde boluy tiıs, al jarnama mätınderı jergılıktı bilık organdary bekıtken emle jäne tıldık standarttarǧa sai keluı qajet. Qūqyq būzuşylyqqa bailanysty aiyppūldar jeke tūlǧalar üşın 5 000 som, ūiymdar üşın 17 000 som kölemınde belgılengen.
Eger jarnamalyq mätın memlekettık tıldıŋ normasyna säikes kelmese, aiyppūl salynady. Ūlttyq komissiia memlekettık tıldıŋ qoldanyluyn qadaǧalap, zaŋdy būzǧandarǧa şara qoldanady.
TIL AHUALYNYŊ TEREŊ SEBEPTERI
Älemdık täjıribe körsetkendei, qate audarma men dūrys qoldanylmaǧan memlekettık tıl tek tıldık mäsele ǧana emes, mädeni orta men tıldık infraqūrylymnyŋ deŋgeiın körsetedı. Būl turaly bız äleumettanuşy Äsem Qūsmanovamen tıldesken edık.
«Qazaq tılındegı jarnamadaǧy, köşelerdegı qateler, köbıne, tıldıŋ qoǧamdyq ömırde şekteulı qoldanyluynan jäne käsıbi redaktorlar men audarmaşylardyŋ jetkılıksızdıgınen tuyndaidy. Eger tıl ädebiette, mediada jäne käsıbi ortada keŋınen qoldanylsa, qateler sirek kezdesedı», – dedı äleumettanuşy.
Onyŋ pıkırınşe, tıldıŋ sapaly qoldanyluy tek jeke adamdardyŋ tıldık bılımıne ǧana emes, qoǧamdaǧy jüielı qoldauǧa da bailanysty. Tıldı tek tūrmystyq deŋgeide qoldanu qatelerdıŋ jiıleuıne äkeledı, al käsıbi redaktorlar men audarmaşylardyŋ sany artsa, tıldıŋ sapasy joǧarylaityny anyq.
«Tıl de adam siiaqty, öz jasy, märtebesı jäne tarihy bar. Qazaq tılı auyr kezeŋderdı bastan ötkerdı jäne ūzaq uaqyt orys tılımen teŋ därejede qoldanylmady. Qazır ol älemdık tılder arasynda bäsekelesıp otyr. Memlekettık tılde jūmys ısteitın qyzmetkerlerdıŋ qazaq tılın jaqsy meŋgeruı maŋyzdy, öitkenı köpşılıgı ony tek tūrmystyq deŋgeide, kündelıktı söilesu üşın qoldanady, al ädebi nemese ıskerlık (jarnama) stilderınde söileu qabıletı tömen», – dedı Äsem hanym.
DEPUTAT ENGIZGEN ÖZGERIS QANDAI?
kollaj: Qaraqat Baqtylova
Tıl tazalyǧy men jarnamadaǧy qate audarmalar mäselesı QR Parlamentı Mäjılısınıŋ deputaty Bolat Baqbergenūly üşın öte tanys dünie. Sebebı bırkezderı Astana qalalyq tılderdı damytu basqarmasynda jūmys jasaǧan ol problemanyŋ qanşalyqty özektı ekenın jaqsy bıledı.
«Būl mäselenıŋ negızgı sebebı, ärine, zaŋnyŋ osaldyǧy. Bız biyl bırneşe deputatpen bırge Tıl turaly zaŋǧa maŋyzdy özgerıs engızdık. Täuelsızdık alǧanymyzǧa 35 jyl bolsa da, jarnama mätınderın jergılıktı atqaruşy organmen kelısu talaby bolmaǧan. Endı 2025 jyldan bastap kez kelgen jarnama mındettı türde tıl bölımıne joldanyp, bes kün ışınde qateler anyqtalsa, eskertu berıledı», – dedı deputat.
Bolat Baqbergenūly atap ötkendei, basty mäsele – oryndauşylardyŋ azdyǧy.
«Būryn tıl basqarmasynda 15 maman jūmys ıstese, qazır 3–4 adam qaldy. Kei öŋırlerde tıl basqarmalary mülde jabylyp qalǧan. Osy özgerıster tolyq küşıne engen soŋ, aldaǧy on jylda tıl tazalyǧy mäselesı aitarlyqtai şeşıledı dep oilaimyn», - dedı ol.
Bolat Baqbergenūlynyŋ pıkırınşe, tıldık ortany qalyptastyru üşın üş negızgı qadam qajet:
-
Qazaq mektepterınıŋ sanyn köbeitu.
-
JOO-da qazaq tılı mamandyǧyna bölınetın grant sanyn arttyru.
-
Tıl basqarmalary men tıl ortalyqtaryn qūru jäne keŋeitu.
Deputat Europada būl mäsele tek zaŋmen şeşıletının atap öttı. Bır ret qate jıberılse, aiyppūl salynady, ekınşı ret qataŋ jaza qoldanylady, üşınşı ret tıptı qamauǧa deiın barady eken. Sondai-aq, jüielı tärtıp pen mındettı jauapkerşılıkke köşu dūrys jol bolyp sanalady.
«Menıŋ pozisiiam aiqyn: jarnama tılın retteu tolyq kölemde zaŋmen mındetteluı tiıs. Qatelerdı jöndeu tıl mamandarynyŋ ötınışımen emes, zaŋnyŋ talaby retınde jasaluy kerek. Qarapaiym sözben aitqanda, qate jazǧan käsıpker üşın būl – jai ǧana ūiat emes, qūqyqtyq jauapkerşılık», – dedı deputat.
Qazaq tılındegı jarnamadaǧy qatelıkter tek körnekılık tūrǧysynan emes, qoǧamdaǧy tıl mädenietı men käsıbi jauapkerşılıktıŋ deŋgeiın körsetedı. Deputat atap ötkendei, negızgı kedergı – zaŋdyq qataŋdyqtyŋ jetkılıksızdıgı jäne oryndauşylardyŋ azdyǧy.
2025 jyldan bastap engızılgen özgerısterge säikes, barlyq jarnama mätınderı qalalyq tılderdı damytu basqarmasynyŋ tekseruınen ötuı qajet. Bes kün ışınde tekseru jürgızıledı, qajet bolsa eskertu men aiyppūl qoldanylady.
Sarapşylar mäselenı tübegeilı şeşu üşın zaŋdyq baqylaudy küşeitu, qoǧam belsendılıgın arttyru jäne käsıbi mamandardyŋ sapaly jūmysyn qamtamasyz etu maŋyzdy dep esepteidı. Jüielı jäne keşendı täsıl ǧana tıl mädenietın saqtap, jarnamadaǧy qatelıkterdı azaita alady. Tıldıŋ märtebesın köteru, onyŋ tazalyǧyn saqtau – tek mamandardyŋ mındetı emes. Būl käsıpkerlerden bastap, bükıl qoǧamnyŋ ortaq jauapkerşılıgı.
Qaraqat Baqtylova
